Maio de 1808

  

O 2 de maio de 1808 tivo lugar o levantamento do pobo de Madrid, apenas uns centos de persoas de clase humilde que reaccionaron contra a invasión francesa con paus, navallas, machadas, tesoiras e apeiros de labranza, unha vez que se difundíu a idea de que os franceses pretendían sacar de España aos últimos membros da familia real española. As tropas napoleónicas sofocaron rápidamente o movemento, e nos fusilamentos posteriores morreron máis de 400 persoas, entre elas medio cento de mulleres e unha ducia de nenos. A represión organizouse na colina de Príncipe Pío.

Francisco de Goya dirixiuse ao rexente, don Luis de Borbón, en 1814, para “perpetuar por medio do pincel as máis notables e heroicas escenas da nosa insurrección contra o tirano de Europa…”, antes de que regresase Fernando VII. A serie de lenzos conmemorativos do levantamento do pobo de Madrid tería que ter sido máis ampla, pero finalmente só se conservan dous: o Dous de maio en Madrid ou Carga dos mamelucos e os Fusilamentos do 3 de maio, que lembran os episodios máis significativos do levantamento e represión contra o pobo de Madrid.

As obras de Goya teñen sido restauradas para este bicentenario conmemorativo da Guerra da Independencia, despois de teren sufrido danos históricos. Porque, con motivo do bombardeo alemán na guerra civil sobre Madrid, o goberno republicano decidíu trasladalos a Valencia e posteriormente ao castelo xerundense de Peralada; no traxecto, o camión que os transportaba sufríu a caída dunha balconada por bombardeo na localidade castellonense de Benicarló.

A Carga dos mamelucos presenta unha composición aberta, artellada en torno a grandes manchas e pinceladas violentas, cun cromatismo vibrante, axeitados a unha reacción popular iracunda, que se manifesta ben na escena central, na que un insurrecto apuñala a un mameluco que cae do cabalo.

Nos Fusilamentos, un grupo heteroxéneo de personaxes reaccionan individualmente ante unha morte próxima e inmediata, con actitudes que van desde a súplica do frade ata o medo do que se tapa a faciana e a valentía do personaxe central, da camisa branca, que desafía a un exército, alineado, unha máquina de matar anónima que esconde as súas facianas ao espectador. A escena, nocturna, aparece iluminada por un farol artificial que destaca en medio de tonalidades cromáticas que lembran ao tebrismo, xa que van desde o intenso branco da camisa ata o negro profundo dalgunha vestimenta de soldado, cunha ampla gama de ocres e marróns.

Ambas obras son o eixe central da exposición do Museo do Prado “Goya en tempos de guerra”.

“Ahí están… Veñen diante os mouros!,

Cando a vangarda de xinetes desemboca de San Xerome na Porta do Sol, o primeiro movemento da multitude desarmada é dispersarse polas rúas próximas, esquivando os cabalos lanzados ao galope e os alfanxes dos mamelucos, que fan molinetes sobre as súas cabezas tocadas con turbantes e descargan golpes sobre a xente que corre indefensa…

– A por eles,… a por eses morosos gabachos! Que non pasen! Que non pasen!

Ao seu arredor, espantado, o presbítero escoita o clac, clac, clac de innumerables navallas que se abren. Cachicornas albaceteñas de sete resortes, con follas de entre un ou dous palmos de lonxitude, que os homes sacan das faixas, dos petos, de baixo os capotes e as chaquetas, e con elas nas mans lánzanse cegos, berrando cheos de cólera, ao encontro dos xinetes que avanzan.

– Viva España e viva o rei! A por eles!… A eles!

O choque é brutal, dun salvaxismo nunca visto. Tan ebrios de ira que algúns nin se preocupan pola súa seguridade persoal, os madrileños métense nas patas dos cabalos, agárranse ás bridas e cólganse das sillas, apuñalando aos mamelucos nas pernas, no ventre, destripando aos cabalos que caen patas ao aire couceando as súas propias entranas.”

Arturo Pérez Reverte: “Un día de cólera”.

Advertisements

Sector servizos en España

    

Unha crecente terciarización invade a sociedade española e resulta ser o motor do crecemento urbano na actualidade. Dúas terceiras partes da poboación ocupada e unha parte semellante do PIB corresponden a ese caixón de xastre que é o sector servizos, no que se engloban actividades moi diversas. Entre elas, o comercio sigue a ser a máis significativa en conxunto, con máis de 3.000.000 de persoas empregadas; un subsector que ten medrado moito coa democratización do Estado é o correspondente aos servizos públicos, cunha administración pública que ocupa a máis de 2.500.000 empregados e unha sanidade que conta con máis de 200.000 médicos (un indicador de desenvolvemento é o correspondente ao número de médicos por cada 100.000 habitantes, que en España acada o valor de 458). Os subsectores que na última década se teñen expandido máis son os correspondentes aos servizos a empresas e o turismo. España é unha potencia turística de primeira orde, con case 3 millóns de empregados nestas actividades e case 60 millóns de turistas anuais que nos visitan. As cifras, tan significativas, xustifican a importancia deste subsector, o gran motor da nosa economía.

* Consulta un resumo sobre o sector servizos en España.

* Consulta os resultados da enquisa sobre o sector servizos correspondente ao ano 2000.

* Extracta as ideas principais do  balance sobre o turismo en España 2006 publicado pola Secretaría Xeral de Turismo.

* Infórmate sobre a política de turismo en España ao longo do século XX a partir dun artigo de Carmelo Pellejero.

En 1905 organizouse por primeira vez a administración do turismo en España, prestando especial atención á promoción artística no exterior. En 1928 creouse o Patronato Nacional de Turismo, que xa poñía énfase, ademáis de nas exposicións artísticas, nas actividades deportivas e nas festas populares; daquel entón data tamén a creación da rede de Paradores Nacionais. Á época convulsa da Segunda República seguíu a paralización na chegada de turistas durante a guerra civil. Mais pronto crearon as autoridades fascistas, en 1938, o Servizo Nacional de Turismo, que tivo un forte carácter intervencionista durante os anos 1940, fixando prezos de aloxamento que se mantiveron estables entre 1941 e 1947.

En 1951 creouse o Ministerio de Información e Turismo, que mantería unha política continuista ata situarse á súa fronte, en 1962, e coincidindo cos anos do “desarrollismo”, Manuel Fraga; no período 1962-1975, a planificación indicativa fixo que o Estado interviñese controlando os prezos e a calidade dos servizos, ao tempo que se fomentou o incremento da capacidade de aloxamento. Neste período creouse a Escola Oficial de Turismo, promovéronse créditos para a realización de obras de interese turístico nas localidades de maior demanda ou ben para a creación de aloxamentos turísticos e centros de montaña, entre outras medidas.

O centralismo uniformador da etapa franquista deu paso a unha descentralización autonómica, tamén en competencias turísticas, coa recuperación da democracia, a partir de 1975. Desaparecido o Ministerio de Información e Turismo -que tiña un notable labor propagandístico- en 1977, as competencias en materia turística foron transferidas a ministerios con forte carácter económico. Ademais, creouse a Secretaría de Estado de Turismo. Nos anos 1980 superáronse os 40 millóns de turistas anuais recibidos e implantouse FITUR. Xa na primeira etapa de goberno socialista, aparte da creación de Turespaña en 1990, ten importancia en 1992 a creación do Plan Futures, primeiro paso para definir unha estratexia turística nacional e iniciar un proceso de colaboración entre o Estado e as CCAA.

En conxunto, a política turística en España, longo tempo marcada polo centralismo, insistíu nos obxectivos dun maior crecemento posible, na potenciación do sol e praia como alicientes principais do país, actuando máis que nada sobre a oferta, aínda que sempre con escaseza de recursos destinados ao sector. Coa chegada da democracia, a partir dos anos 1980, unha descentralización de competencias complementouse tamén coa apertura do abano cara a outros tipos de turismo (cultural, ecolóxico, gastronómico,…) que se afastasen do monocultivo tradicional, ao tempo que se ten estimulado a especialización competitiva e a sostibilidade do sector.

     

Unha exposición, en 2005, conmemorou os 100 anos de turismo en España. Le un artigo do xornal Cinco Días ao respecto.

Lendo “Ébano”

  

Estes días ven de morrer Aimé Césaire. Aurelio Berardi publicou un artigo sobre Senghor, “o atleta de ébano”. E nós estamos a ler fragmentos de “Ébano”, de Kapuscinski.

Poetas como Césaire e Senghor, formados como elite de vangarda na metrópole de París, acuñaron o concepto de “negritude”  para reivindicar a súa identidade negra e a súa cultura. É un concepto que supón o rexeitamento da asimilación cultural e autoafirmarse. Noutra “descolonización interior”, a que os descendentes dos escravos en Norteamérica tiveron que emprender para reivindicar o seu acceso á igualdade real dos dereitos civís, Rosa Parks, en decembro de 1955, negouse a obedecer a un chófer de autobús que lle reclamaba se levantase para ceder o seu asento a un home branco; por este xesto foi á cadea; e foi entón cando Martin Luther King conduciu a protesta contra os autobuses públicos da cidade de Montgomery, capital de Alabama, na que sucedera o incidente de Parks.

Luther King, nos escalóns do monumento a Lincoln en Washington D.C., brindou á multitude que alí se congregaba o 28 de agosto de 1963 o seu discurso “Eu teño un soño”, no que cita:

 “Hai cen anos, un gran americano, baixo cuxa sombra simbólica nos paramos, asinou a Proclama de Emancipación. Este importante decreto converteuse nun gran faro de esperanza para millóns de escravos negros que foron cociñados no lume da inxustiza. Chegou como un amencer de ledicia para rematar a longa noite do cautiverio. Mais cen anos despois, debemos enfrontar o feito tráxico de que o negro aínda non é libre. Cen anos despois, a vida do negro é aínda minada polas cadeas da discriminación. Cen anos despois, o negro vive nunha solitaria illa de pobreza en medio dun vasto océano de prosperidade material. Cen anos despois o negro aínda esmorece nos recunchos da sociedade estadounidense e atópase a sí mesmo exiliado na súa propia terra.”

As reivindicacións de igualdade continuaron tras o asesinato de King en 1968 e materializáronse no auxe do “Black Power”, expresado en xestos deportivos como o de Tommie Smith e John Carlos tras subir ao podio dos 200 m. lisos nas olimpíadas de México dese mesmo ano.  

Desde o 25 de abril deste ano, o MoMA expón algunhas portadas da revista Esquire que fixeron historia. Diseñada por George Lois, unha das máis impactantes foi a de Classius Clay -entón xa convertido ao Islam como Mohamed Alí e obxector de conciencia por motivos relixiosos- en pantalón de boxeo e espido, atravesado por frechas como un San Sebastián renacentista, en 1968, á espera da resolución do Tribunal Supremo dos Estados Unidos sobre a súa renuncia ao servizo militar que lle podería levar a participar na guerra de Vietnam. Cinco anos antes, en decembro de 1963, o boxeador Sonny Liston aparecera tamén na portada de Esquire, retratado por Carl Fischer, e ataviado como Santa Claus.

  This undated photo released by the Museum of Modern Art shows ...

Corenta anos despois, poderá chegar a ser Obama o primeiro presidente negro dos Estados Unidos? Os atletas de Pekín protestarán contra a represión no Tíbet seguindo “os ditados do corazón” como piden Smith e Carlos?

Descolonización

     

O debilitamento das metrópoles, o auxe de movementos nacionalistas que reivindican a independencia das colonias, os ventos de liberdade sementados pola Carta de San Francisco, son algúns dos factores explicativos que concorren para facer dos anos posteriores á Segunda Guerra Mundial o momento clave da descolonización, que comeza en Asia a finais dos anos 1940 e abrangue a boa parte dos novos Estados africanos no ano 1960. En medio desta festa, un novo grave problema aflora: o conflito árabe-israelí. Por outra banda, a debilidade política de moitos novos gobernos africanos fixo aflorar enseguida a violencia interna cara a conquista do poder.

“Hai xente que ten xenreira nos seus corazóns cara aos británicos. Oín á xente dicir que estaban disgustados con eles. A mente da xente común non diferencia entre un británico e a forma imperialista do seu goberno. Para eles ambos son o mesmo. Hai xente á que non lle importa a chegada dos xaponeses. Para eles, quizá, significaría un cambio de amos. Pero esta é unha cousa perigosa. Vostedes deben removela das súas mentes. Esta é unha hora crucial. Se permanecemos quedos e non xogamos a nosa parte, non estaremos no certo. Se son só Gran Bretaña e Estados Unidos os que loitan nesta guerra, e se o noso papel é só dar axuda momentánea, sexa que a demos voluntariamente ou nola tomen en contra dos nosos desexos, non será unha posición moi feliz. Mais podemos amosar a nosa firmeza e valor só cando esta sexa a nosa propia loita. Entón cada neno será un valente. Lograremos a nosa liberdade loitando. Non caerá do ceo. Eu sei moi ben que os británicos nos terán que dar a nosa liberdade cando teñamos feito suficientes sacrificios e probado a nosa forza. Debemos remover a xenreira dos nosos corazóns. Cando menos, no meu corazón non hai tal xenreira. De feito, eu son agora un amigo máis grande dos británicos do que o fun nunca. (…) A miña democracia significa que cada un é o seu propio amo. Lin suficiente historia, e non vin tal experimento a tan grande escala polo establecemento da democracia mediante a non-violencia. Unha vez que vostedes entendan estas cousas esquecerán as diferenzas entre hindús e musulmáns. A resolución que se pon ante vostedes di: “Non queremos permanecer como rás nunha poza. Estamos alentando unha federación mundial. Esta só virá a través da non-violencia. O desarme é posible só se vostedes utilizan a incomparable arma da non-violencia.”

M. Gandhi: Discurso ante o Congreso Nacional Indio (1942), publicado en New York Times o 8 de agosto.

“Aínda que a meirande parte dos africanos somos pobres, o noso continente é extremadamente rico. Os nosos recursos minerais, que están a ser explotados por capital estranxeiro, só fan ricos aos investidores estranxeiros, desde o ouro e os diamantes ata o uranio e o petróleo. Os nosos bosques gardan algunhas das máis finas madeiras que poidan existir en calquera lugar do mundo. Os nosos cultivos inclúen o cacao, o café, o caucho, o tabaco e o algodón. Canto á enerxía, que é un factor importante para calquera desenvolvemento económico, África contén máis do 40 por cento da enerxía hidráulica potencial do mundo, comparada co 10 por cento de Europa e o 13 por cento en Norteamérica. Pero a pesar disto, menos do 1 por cento foi explotado. Esta é unha das razóns polas que temos en África o paradoxo da pobreza en medio da riqueza, a escaseza en medio da abundancia”. 

Extracto do discurso do presidente Nkrumah “Falo de liberdade”, 1961.

“Pois ben: a diferenza racial, da cor da pel, constitúe o tema central, a esencia e o miolo das relacións entre africanos e europeus; é a principal forma que estas relacións adoptan na época colonial. Vínculos, dependencias, conflitos, todo se traduce á linguaxe das nocións branco/negro, dentro da cal, evidentemente, o branco é mellor, superior e máis forte que o negro. O branco, que se converteu en sir, master, bwana kubwa, é o incuestionable amo e señor, enviado por Deus para gobernar aos negros. Inculcouse ao africano que o branco é intocable e invincible, e que todos os brancos constitúen unha forza compacta e maciza. Tratábase dunha ideoloxía que apoiaba a dominación colonial, (…). E, de pronto, os africanos alistados á forza nos exércitos británico e francés ven como, na guerra europea na que participan, un branco peléxase con outro branco, como dispara sobre el e lle destrúe as cidades. É toda unha revelación, conmoción e sorpresa. Os soldados africanos do exército francés ven como Francia, a súa soberana colonial, é vencida e conquistada. Os soldados africanos do exército británico ven como Londres, a capital do imperio, é bombardeada; ven aos brancos presa do pánico, a brancos que fuxen, pregan e choran. Ven a brancos desfarrapados, famentos e clamando polo pan. (…) A conmoción que sentiu o africano cando as imaxes da guerra dos brancos se sucedían ante os seus ollos era tano ou máis forte canto que os habitantes de África (…) tiñan proibido non só viaxar a Europa, senón saír do continente.”

R. Kapuscinski: “Ébano”.

“1. A suxeción dos pobos a unha subxugación, dominación e explotación estranxeiras constitúe unha negación dos dereitos humáns fundamentais, é contraria á Carta das Nacións Unidas e compromete a causa da paz e da cooperación mundiais.

2. Todos os pobos teñen o dereito de libre determinación; en virtude deste dereito, determinan libremente a súa condición política e persiguen libremente o seu desenvolvemento económico, social e cultural.

 3. A falla de preparación na orde política, económica, social ou educativa non deberá servir nunca de pretexto para retrasar a independencia.  

 4. A fin de que os pobos dependentes poidan exercer pacíficamente e libremente o seu dereito á independencia completa, deberá cesar toda acción armada ou toda medida represiva de calquera índole dirixida contra eles, e deberá respetarse a integridade do seu territorio nacional.”

Fragmento da Resolución 1514 da ONU sobre a concesión da Independencia aos países e pobos coloniais, Nova Iorque, 14 de decembro de 1960.

Dentro dos conflitos xerados pola descolonización, un permanece enquistado nas terras de Oriente Próximo. Sesenta anos despois da creación do Estado de Israel e despois de numerosos conflitos armados (guerra de 1948-49 contra a Liga Árabe, crise de Suez en 1956, Guerra dos Seis Días en 1967, guerra do Yom Kippur en 1973, guerras do Líbano en 1982 e 2006, Intifadas de 1987 e 2000) e intentos de paz (acordos de Camp David de 1978, acordos de Oslo de 1993), albíscanse dificultades para unha solución definitiva do problema. Agora que todos os muros pareceron caer, en Cisxordania érguese un con case 400 km de lonxitude que separa a palestinos e israelís, e que supera os límites fronteirizos fixados pola resolución 242 da ONU en 1967.

 

” Os xudeus e os árabes teñen algo en común: ambos sufriron no pasado baixo a pesada e violenta man de Europa. Os árabes foron vítimas do imperialismo, do colonialismo, da explotación e a humillación. Os xudeus foron vítimas de persecucións, discriminación, expulsión e, ao final, o asasinato dun terzo do pobo xudeu. Cabería supoñer que dúas vítimas, e sobre todo dúas vítimas dun mesmo perseguidor, desenvolverían certa solidariedade entre elas. Desgraciadamente as cousas non son así, nin nas novelas nin na vida real. Pola contra, algúns dos conflitos máis terribles son aqueles que se producen entre dúas vítimas dun mesmo perseguidor. Os dous fillos dun proxenitor violento non teñen por que amarse necesariamente. Con frecuencia ven reflectida o un no outro a imaxe do cruel proxenitor. Exactamente así é a situación entre xudeus e árabes en Oriente Medio: mentres os árabes ven nos israelís aos novos cruzados, a nova reencarnación da Europa colonialista, moitos israelís ven nos árabes a nova personificación dos nosos perseguidores do pasado: os responsables dos pogroms e os nazis.”
Fragmento do discurso de Amos Oz con motivo da entrega do Premio Príncipe de Asturias das Letras 2007
 

“O Muro de Berlín era a nova de cada día. Da mañá á noite liamos, viamos, escoitabamos: o Muro da Vergoña, o Muro da Infamia, O Pano de Ferro…
Por fin, ese muro, que merecía caer, caeu. Pero outros muros xermolaron, e siguen a xermolar, no mundo. Aínda que son moito máis grandes que o de Berlín, deles fálase pouco ou nada. 
Pouco se fala do muro que os Estados Unidos están a levantar na fronteira mexicana, e pouco se fala dos muros de arame de Ceuta e Melilla. 
Case nada se fala do muro de Cisxordania, que perpetúa a ocupación israelí de terras palestinas e será quince veces máis longo que o muro de Berlín, e nada, nada de nada, se fala do Muro de Marrocos, que perpetúa o roubo da patria saharaui polo reino marroquino e mide sesenta veces máis que o Muro de Berlín. 
Por que será que hai muros tan altisonantes e muros tan mudos?”

 

 E. Galeano “Espellos. Unha historia case universal”. 

* Consulta un esquema-resumo sobre o proceso de descolonización.

 

 

 

Transportes en España

A rede de transportes dun Estado condiciona en gran medida o desenvolvemento industrial, ao tempo que se adapta á trama urbana e o reparto demográfico existente. En España, a rede de transporte, inicialmente xerarquizada en función da pertenza do territorio ao Imperio Romano -que legou unha estrutura de calzadas en boa parte precursoras de vías actuais-, adoptou a súa estrutura radial canto a estradas a partir do século XVIII. Xa no século XIX, a expansión do ferrocarril adaptouse tamén a este diseño.

En 1848 inaugurouse o primeiro tramo ferroviario en territorio español, concretamente entre Barcelona e Mataró, e posteriormente tamén se levou a cabo o tramo Madrid-Aranjuez (1851). Actualmente, a rede conta con máis de 12.000 km de lonxitude. Podes consultar datos básicos na web de Docutren. O ferrocarril de vía estreita (FEVE) esténdese esencialmente polo N da Península (podes consultar os seus trazados na sección “Descargas”, concretamente en “Mapas de rede”). Mais un medio de transporte que acapara unha parte importante das mercadorías -esencialmente pesadas-, no século XXI prepárase para abordar a competencia en traxectos de distancias medias canto a transporte de pasaxeiros; e todo grazas á modernización emprendida coa alta velocidade (AVE), inaugurada en 1992 no traxecto Madrid-Sevilla (consulta as liñas en funcionamento na web de ADIF).

O tráfico aeroportuario expándese esencialmente grazas ao tráfico turístico, e Barajas atópase entre os máis concorridos do mundo, incluso incrementando o seu potencial no presente e significándose no informe da ACI (Airports Council International) como o 10º do mundo canto a tráfico de pasaxeiros. Consulta un artigo de José Mª Serrano sobre a evolución do tráfico aeroportuario en España nas décadas finais do século XX.

* Consulta o Plan Estratéxico de Infraestruturas e Transporte.

* Olla un mapa de aeroportos de españa na web oficial de AENA.

* Consulta as estatísticas sobre tráfico portuario en España.

As nosas antípodas

Globalización implica interdependencia e relación. Nun mundo globalizado, ás veces o máis lonxano resulta moi próximo. É por iso que as antípodas non nos deben resultar estrañas. A antípoda é xeográficamente o lugar do globo terráqueo que está situado no lugar diametralmente oposto. Se a Terra se aproxima a unha esfera ou un esferoido, a antípoda dun punto situado nas coordenadas xeográficas (latitude e lonxitude (φ,θ), pode escribirse como (−φ, θ ± 180º).

Unha vez máis coa axuda de Google Earth, dispoñémonos a localizar as nosas antípodas. E velaí que nos situamos na porta do noso centro educativo, cunhas coordenadas xeográficas de 43º 20′ 12,75″ N, 8º 22′ 21,81″ O. Polo tanto, a antípoda está na localización xeográfica: 43º 20′ 12,75″ S, 171º 38′ 38,19″ L. Este último punto corresponde a un lugar montañoso ao SL do lago Coleridge, na marxe oriental dos Alpes do Sur, na illa Sur de Nova Zelandia. Se nós estamos situados a 45 metros sobre o nivel do mar, as nosas antípodas están a 807 m.s.n.m.

Trazando unha imaxinaria liña recta cara á outra beira setentrional do planeta, o mesmo punto que corresponde ás nosas coordenadas, mais no hemisferio oriental (43º 20′ 12,75″ N, 171º 38′ 38,19″ L), sitúase ao SL da península de Kamtchaka e ao NO das illas Midway, nun lugar localizado no trazado da submariña Cordilleira do Emperador -seguindo a liña volcánica que leva ata Hawaii, ao SL da fosa das Kuriles e ao S da fosa das Aleutianas, en pleno Pacífico Norte.

Sector secundario en España

Moitos factores, incluidos o espírito de empresa, o nivel de desenvolvemento técnico, a existencia de recursos propios e capital financeiro, inflúen á hora de favorecer ou ralentizar o crecemento industrial dun país. No caso español conxúganse factores negativos como a escaseza de recursos enerxéticos, coa consabida dependencia exterior canto ao abastecemento de petróleo e gas natural (combustibles fósiles que seguen a ser básicos para o funcionamento das nosas economías), con outros positivos como a apertura aos mercados internacionais e unha liberalización que permitiu a chegada de capitais estranxeiros para promover unha industrialización tardía con respecto aos países máis avanzados de Europa occidental.

Deste xeito, e segundo datos do INE referentes a 2006, un 29,5% da poboación activa española (incluíndo industria, construción e enerxía), dous puntos por enriba da media correspondente á UE-27, traballa no sector secundario. E faino nun contexto de predominio da pequena empresa, pois o 86% das empresas dan traballo a menos de 10 empregados.

* Extracta as ideas principais dun artigo de Ricardo Méndez e Rosa Mecha sobre o desenvolvemento da industria en España ao longo das décadas finais do século XX.

* Consulta o directorio de empresas por categorías en Wikipedia, prestando especial atención a exemplos como Repsol YPF, Aceralia, Inditex, Acciona, Fadesa, Fagor, Coren, Ebro Puleva, CASA, Pegaso, SEAT, FAMOSA, Uralita, ERCROS, Navantia. Clasifícaas segundo o sector ao que pertencen e infórmate sobre o seu ano de creación, localización industrial e obxectos producidos. Comproba tamén que no caso de algunhas industrias, tal e como sucede coa do calzado, hai unha forte concentración e atomización, neste caso en torno a Elxe.

* Consulta o vocabulario de Xeografía Industrial.

Guerra fría

     

Por guerra fría entendemos unha situación de tensión continua que emerxe con forza da inmediata posguerra e que vai enfrontar, en primeiro lugar, ás dúas superpotencias, Estados Unidos e a Unión Soviética, para estenderse posteriormente ata adquirir unha dimensión planetaria. Nos anos cincuenta xa están perfectamente configurados dous bloques liderados, respectivamente, por cada unha das potencias, con dous sistemas políticos, económicos e sociais totalmente opostos. Máis alá destes dous bloques atopábase un conxunto de países, na súa meirande parte pertencentes ao Terceiro Mundo, autoproclamados “non aliñados”; esta denominación facía referencia ao feito de que non pertencían a ningún dos bloques mais, en realidade, as súas respostas sempre estiveron condicionadas pola evolución global da guerra fría. De feito o neutralismo puro nunca existiu, e a meirande parte dos países que se proclamaban como tales remataron por aproximarse a algún dos dous bloques.

R. Villares e A. Bahamonde: “O mundo contemporáneo. Séculos XIX e XX”

Nos anos 1950, como consecuencia da desconfianza interna cara á introdución de posibles “quintas columnas” no sistema capitalista, destacouse en Estados Unidos a “caza de bruxas” emprendida polo senador McCarthy.

   

“Macho, o que se di macho, home de pelo en peito, é o senador Joseph McCarthy. A mediados do século vinte, aporrea a mesa co puño e ruxe denunciando que a patria corre grave perigo de caer nas poutas do totalitarismo vermello, como eses reinos do terror tras a Cortina de Ferro onde se asfixia a liberdade, se proíben libros, se proíben ideas, os cidadáns denuncian antes de ser denunciados, quen pensa atenta contra a seguridade nacional e quen discrepa é un espía ao servizo do inimigo imperialista. O senador McCarthy sementa o medo nos Estados Unidos. E por orde do medo, que manda asustando, asfíxiase a liberdade, proíbense libros, proíbense ideas, os cidadáns denuncian antes de ser denunciados, quen pensa atenta contra a seguridade nacional e quen discrepa é un espía ao servizo do inimigo comunista.”

E. Galeano: “Espellos. Unha historia case universal” 

Na Europa oriental, os movementos de protesta contra o dominio soviético, no interior das democracias populares, foron reprimidos con dureza, mostra do cal foron as intervencións de tropas soviéticas e do Pacto de Varsovia en Estados como Hungría (1956) e Checoslovaquia (1968).

 

“No mundo moderno, os países socialistas enfróntanse cun pérfido adversario, cuxo obxectivo primordial é o de debilitar as nosas forzas e a unidade das nosas filas. Non podemos nin debemos esquecer que os inimigos do socialismo non depuxeron as súas armas nin renunciaron aos seus plans de destrución. Todo isto obríganos a manternos alerta, así como a tomar oportunamente todas as medidas necesarias para a defensa da causa dos pobos dos países socialistas. É a este fin que apunta o noso Tratado.
As tropas soviéticas que, acorde co Tratado, permanecen temporalmente en territorio checoslovaco, reforzarán a fraterna colaboración co exército popular checoslovaco en interese da seguridade dos países socialistas e da amizade entre os nosos pobos”.

Extracto do discurso do primeiro ministro soviético, Kosiguin, en Praga, o 16 de outubro de 1968.

Aos que cren que os réximes comunistas en Europa Central son exclusivamente produto de seres criminais, escápaselles unha cuestión esencial: os que crearon estes réximes criminais non foron os criminais, senón os entusiastas, convencidos de que descubriran o único camiño que conduce ao paraíso. Defendérono valerosamente e para iso executaron a moita xente. Máis tarde chegouse á conclusión xeralizada de que non existía paraíso algún, de modo que os entusiastas resultaron ser asasinos.
Naquel momento todos empezaron a berrarlles aos comunistas: ¡Sodes os responsables da desgraza do país (empobrecido e despoboado), da perda da súa independencia (caeu en poder de Rusia), dos asasinatos xudiciais!
Os acusados respondían: ¡Non sabiamos! ¡fomos enganados! ¡Criamos de boa fe! ¡No máis profundo da nosa alma, somos inocentes!
A polémica reduciuse polo tanto á seguinte cuestión: En verdade non sabían? Ou só aparentaban non saber?”

Milan Kundera: “A insoportable levedade do ser”

O muro de Berlín converteuse, desde a súa creación en 1961, nun emblema da guerra fría. Co seu derrubamento en 1989 póñense os cementos para o final da etapa da guerra fría.

 

“Hai algúns que din que o comunismo é o movemento do futuro. Dicídelles que veñan a Berlín. Hai algúns que din en Europa e noutras partes: “nós podemos traballar cos comunistas”. Dicídelles que veñan a Berlín. E hai algúns poucos que din que é verdade que o comunismo é un sistema diabólico pero que permite un progreso económico. Dicídelles que veñan a Berlín. (…) nós non temos que poñer un muro para manter ao noso pobo, para previr que eles nos deixen… Mentres o muro é a máis obvia e viva demostración do fracaso do sistema comunista, todo o mundo pode ver  que non temos ningunha satisfación niso, para nós, como dixo o Alcalde, é unha ofensa non só contra a historia, senón tamén unha ofensa contra a humanidade, separando familias, dividindo maridos e esposas e irmáns e irmás e dividindo á xente que quere vivir unida. Cal é a verdade desta cidade de Alemaña? A paz real en Europa nunca pode estar asegurada mentres a un alemán de cada catro se lle nega o elemental dereito de ser un home libre, e que poida elexir un camiño libre.”

Extracto do discurso de J.F. Kennedy en Berlín, o 11 de xuño de 1963.

Le un artigo xornalístico sobre o muro de Berlín.

A carreira de armamentos e o medo ao colapso nuclear tinguen o período dunha constante inquedanza. Finalmente, os acordos sobre limitación de armas estratéxicas emprendidos pola Unión Soviética e Estados Unidos a comezos dos anos 1970 levarán a unha limitación das mesmas mediante o asinamento dos tratados SALT I e SALT II. Sen embargo, o rearme promovido en Estados Unidos por Ronald Reagan tras a crise dos euromisís -o programa da “guerra das galaxias”- dará ao traste coa política de entendemento e será en gran medida causa da creba económica da URSS por tentar seguir na carreira. E ao colapso económico uniráselle o colapso medioambiental.

“O que vimos, en cambio, non foi o final do mundo senón dun sistema. O accidente de Chernobyl foi sen dúbida o factor determinante da súa caída. Todo comezou cunha simple constatación, como xa expliquei antes: a existencia era moito máis complicada que o que aseguraban as autoridades do Kremlin. A dimensión vital converteuse en algo moito máis importante que a política. A medida que foi revelándose o segredo, o sistema descompúxose: non se lle perdoou o mutismo dos primeiros días, nin as histéricas chamadas á calma dos seguintes, o desfile de nenos o primeiro de maio ao longo dun paseo Kreschatyk desbordado de xente, as decisións segredas para ocultar os diagnósticos oncolóxicos e as mutacións anatómicas, a propaganda publicitaria sobre “a vitoria contra os elementos”, a censura, o cinismo, o oportunismo, as tendas de comida non contaminada para a Nomenclatura, e, finalmente, non se lle perdoou que se puxese a Moscova por enriba de Kiev. En decembro de 1991 tivo lugar o colapso, como o dun xigante reactor; o imperio soviético condeouse a sí mesmo, porque perdera á subestimada Ucraína.”

Yuri Andrujovich: “O último territorio”.

 * Consulta un esquema da guerra fría baseado no libro citado de R. Villares e A. Bahamonde.

Segunda Guerra Mundial

AP

Esta guerra foinos imposta e o noso país entrou nunha loita de vida ou morte contra o seu máis pérfido e malvado inimigo: o fascismo alemán. (…) O inimigo é cruel e implacable. Quere arrebatarnos a nosa terra, o seu trigo e o seu petróleo. Quere restablecer o poder dos propietarios feudais da terra, restablecer o tsarismo, destruir a cultura nacional dos pobos da Unión Soviética (…) converténdoos despois en escravos dos príncipes e baróns alemáns.”

Stalin, citado en A. Werth: “Rusia en guerra”

“En ningún outro lugar foi a orde de Stalin «Nin un paso atrás» máis aplicable que na cidade ameazada que levaba o seu nome. A batalla da guerra civil que tivo lugar alí cando o pobo se chamaba Tsaritsin (en tártaro significaba o pobo sobre o Tsaritsa, ou río amarelo), foi invocada xunto co mito de que a dirección de Stalin alterara o curso dos acontecementos favorable aos exércitos brancos e con iso salvara á revolución. O consello militar rexional non se limitaba en usar todas as medidas para converter a cidade nunha fortaleza. A tarefa distaba de ser fácil.
Stalingrado describía unha curva de vinte millas ao longo da alta marxe occidental do Volga. Os defensores tiñan un amplo tramo de auga ao descuberto tras eles, polo cal terían que vir todas as subministracións e reforzos. En 
toda a rexión mobilizouse á poboación. Todas as mulleres e homes dispoñibles entre dezaseis e cincuenta e cinco anos foron mobilizados en «columnas de traballadores», organizadas segundo os consellos de distrito do Partido. Como en Moscova o ano anterior, as mulleres con panos e os nenos maiores recibiron pas de longos mangos e canastras para cavar fosos antitanque de máis de seis pés de profundidade na terra areosa. Mentres as mulleres cavaban, os zapadores do exército colocaban pesadas minas antitanque na marxe occidental.”

Anthony Beevor: Stalingrado

Illa de Iwo Jima, volcán Suribachi, febreiro de 1945. Seis marines plantan a bandeira dos Estados Unidos no cumio do volcán, que veñen de tomar tras un duro combate contra os xaponeses. Esta foto de Joe Rosenthal converterase no símbolo da patria vitoriosa nesta guerra e nas guerras seguintes, e será multiplicada millóns de veces en carteis e selos de correos e ata nos bonos do Tesouro. En realidade, esta é a segunda bandeira do día. A primeira, bastante máis pequena e pouco axeitada para as imaxes épicas, foi plantada unhas horas antes, sen nengunha espectacularidade. E cando a foto rexistra o triunfo, esta batalla non concluíu, senón que comenza. Tres deses seis soldados non regresarán vivos, e sete mil marines máis morrerán nesta minúscula illa do Pacífico.

(…) Ceo de Hiroshima, agosto de 1945. O avión B-29 chámase Enola Gay, como a mamá do piloto. Enola Gay trae un neno na barriga. A criatura, chamada Little Boy, mide tres metros e pesa máis de catro toneladas. Ás oito e cuarto da mañá, cae. Tarda un minuto en chegar. A explosión equivale a cuarenta millóns de cartuchos de dinamita. Alí onde Hiroshima era, álzase a nube atómica. Desde a cola do avión, George Caron, fotógrafo militar, dispara a súa cámara. Este inmenso, fermoso, fungo branco, convértese no logotipo de cincuenta e cinco empresas de Nova Iorque e do concurso de Miss Bomba Atómica, en Las Vegas. En 1970, un cuarto de século despois, publícanse por primeira vez algunhas fotos das vítimas das radiacións, que eran segredo militar. En 1995, a Smithsonian Institution anuncia en Washington unha gran exposición sobre as explosións de Hiroshima e Nagasaki. O goberno prohíbea.”

Eduardo Galeano: “Espellos. Unha historia case universal

Durante a Segunda Guerra Mundial, os programas de propaganda de Estado acadaron unha escala sen precedentes. Tras a entrada de Estados Unidos no conflito, o público americano foi bombardeado con imaxes relacionadas coa guerra. Por exemplo, a Oficina de Información da Guerra, fundada en xuño de 1942, distribuíu os seus principais carteis en tiradas de millón e medio de exemplares, e cada mes colocaba 100.000 mensaxes no metro, os tranvías e os autobuses. Os Army Signal Corps produciron 3.000 películas animadas e distribuiron 400.000 folletos sobre elas. Xeralmente, as películas acadaban os oito millóns e medio de espectadores ao mes. Nunha semana, nos cines americanos, cincuenta millóns de espectadores vían curtas de información oficial, e en 1943 un tercio das producións de Hollywood eran de tema bélico. A política informativa do goberno dos Estados Unidos combinaba esta prolífica produción de imaxes de guerra cunha rigorosa censura que afectaba a todos os campos da comunicación.”

Toby Clark: “Arte e Propaganda no século XX

O impacto moral que causou a Segunda Guerra Mundial levou a cuestionar o grao de civilización de Europa, unha vez descubertos os crimes nazis a través dos campos de concentración e exterminio. E as tensións internas da sociedade alemá revivíronse nos xuizos de Nuremberg, ao remate da guerra, cando se estableceron os crimes de guerra como delito contra a humanidade, base dunha nova concepción do dereito internacional. Estas tensións póñense de manifesto no film de Stanley Kramer “Vencedores ou vencidos (O xuizo de Nuremberg)”, no que a alocución de Burt Lancaster interpretando ao xuiz alemán Ernst Janning exemplifica a “dobre moral” e as dificultades para aceptar as responsabilidades no xenocidio por parte das autoridades alemás de posguerra. Da outra banda, o lanzamento das bombas atómicas sobre as cidades xaponesas de Hiroshima e Nagasaki plantexan a enorme crueldade dunha guerra que segou máis de 50 millóns de vidas e sementou a traxedia entre poboacións civís indefensas e non culpábeis:

* Consulta un esquema-resumo sobre a Segunda Guerra Mundial.

Visita á costa de Dexo

costa de Meracosta de Dexo

O 31 de marzo teremos unha xornada de coñecemento do contorno marítimo dese fragmento da costa da Morte que está no litoral setentrional do concello de Oleiros: o monumento natural Costa de Dexo. A visita permitiranos tamén coñecer DEMARLOSA e o porto de Lorbé.

Visita virtualmente a galería de fotos do monumento natural.

Unha vez que fomos, ben podemos todas e todos escribir a nosa “carta desde Dexo” para contar a experiencia. Velaí vai a miña:

“Alá entre os cantís suben as ondas e baten forte para converterse en espuma, a mesma que estaba a piques de engulir as embarcacións nos cadros de Hokusai. Un manto de néboa chea de salitre invade o Portiño de Dexo e sobrepasa os golfiños de Kaydeda para internarse en terras nas que se sementan patacas á beira dos pexegueiros que prometen abundancia para agosto. Antes de chegar a Punta Roza pasamos por un camiño entre eucaliptos, estes colonizadores natos da nosa terra húmida, plantados como varas fascistas en abas de pendente suave. Os silencios dos devanceiros observáronnos desde o castro de Punta Roza. Están aí, baixo terra, á espera de ser exumados para revivir vellas historias de cuncheiros. Mentres, nós cruzamos o camiño que deixa á nosa dereita o lameiro, emprendemos a marcha entre piñeiros e eucaliptos cara á finca dos cabalos, e imos alá abaixo, enriba da Cova do Ladrón, para ver as ondas encrespadas batendo contra os xistos. Ría de Ares, acolledora de barcos varados á espera de entrar en porto, ben te divisamos, ben te vemos como observamos o porto de Ferrol, mais iremos a Occidente, onde furnas máis recollidas fan de casa para aniñar gaivotas e cormoráns. Paremos aquí un momentiño, un intre para ver esa violenta onda que anega O Corval, cun mar enfurecido, mar bravío e tumultuoso que noutro tempo acolleu a pescadores de Dexo, os mesmos que subían a terra as súas barquiñas con guindastres, os que dicían con razón aquilo de “quen pasou a Marola, pasou a mar toda”, porque aquí a auga bate con moita forza, con excesiva forza. Mais o panorama ben merece un día de contemplación, un tempo de percorrer sendeiros, un tempo de lecer e ledicia. Este día entra na memoria con portas de espuma, con ventos airados e arrecendo de primavera.”

“Seda”

Despois de tantas recomendacións na Rede e na rúa sobre a novela de Alessandro Baricco, “Seda”, só se pode catalogar de imprescindible a súa lectura.

O contexto histórico no que se desenvolve a trama corresponde aos primeiros anos da década de 1860, nun pequeno pobo provenzal, Lavilledieu, non lonxano a Lyon -a cidade na que a industria sedeira no século XIX acadou un papel notable, e na que se produciron revoltas obreiras como as dos canutos, tecedores de seda; ese mesmo Lyon polo que pasa Flora Tristán en 1844-, no que se revitaliza a economía local a base da importación de ovos de vermiños da seda desde un Xapón que vive os tempos finais da era Tokugawa. Naquel tempo, a meirande parte dos vermiños sofrían a pebrina, enfermidade que foi investigada por Pasteur, e a solución proposta polos protagonistas de ir buscar ovos a unha sociedade illada como a xaponesa dá como resultado un crecemento económico efémero, nunha viaxe intercontinental que leva ao protagonista da novela, Hervé Joncour, a través de media Europa, as estepas siberianas e o curso do Amur, ata unha pequena aldea do País do Sol Nacente.

En suma, unha historia vital, “leve e inexplicable”, como podería definir o propio Baricco, coa eclosión industrial da seda como fondo histórico. E permitídeme reproducir como viu o Lyon co que se atopou Flora Tristán (ben distinto do Lavilledieu provenzal), a avoa de Gauguin:

“A primeira imaxe de Lyon, coas súas lóbregas mansións parecidas a cuarteis, recorrentes como pesadelos, e as súas rúas de pedriñas afiadas que mancaban as prantas dos pés, causoulle pésima impresión. Lembráballe ao Londres dos Spence, pola súa grisura, os seus contrastes entre ricos riquísimos e pobres paupérrimos, e o seu carácter de urbe-monumento consagrado á explotación dos obreiros.”

Mario Vargas Llosa: “O Paraíso no outro recanto”.

E agora chega a película. Coñece algo máis sobre a historia da seda e visualiza unha ilustración sobre o funcionamento das fiadeiras de seda na Francia de 1845.

Crucifixións

A polémica dun programa da BBC con respecto a como foi históricamente crucificado Xesús lévanos a revisar exemplos da iconografía cristiá dos últimos cinco séculos. Desde Massaccio a Nolde, pasando por Grünewald, Velázquez, Goya e Friedrich, os autores preséntannos unha crucifixión simple -tal e como fan os autores españois, que apoian a Cristo en senllas ménsulas, ben morto e idealizado con proporción clásica (Velázquez) ou vivo (Goya), en disposición de encomendar o seu espírito a Deus, cando expresa a súa chamada a Elías (Eloi, Eloi, lama sabactani)-, engulida a cruz pola natureza -tal e como se amosa no óleo do altar de Tetschen composto por Friedrich, no que a cruz sobre a montaña aparece iluminada polos raios dunha luz do norte ou sol de medianoite que aludirían á esperanza do artista na vitoria do rei de Suecia Gustavo Adolfo sobre Napoleón-, ou con máis personaxes -como nas representacións de Massaccio, Grünewald e Nolde-.

Massaccio representa a crucifixión como aparece narrada no evanxeo de San Xoan, coa Virxe á súa dereita e San Xoan á súa esquerda, mentres que se pensa que a figura de María Magdalena suplicante, aos pés, foi engadida posteriormente, nesta obra que forma parte dun retablo da igrexa do Carmine e no que se observan aínda restos de influenza gótica co fondo dourado. Na representación de Grünewald, pertencente ao retablo de Isenheim, o corpo moribundo de Cristo está deformado pola tortura da cruz, e aos personaxes que acompañaban a Cristo na obra de Massaccio engádesenlle agora a figura de Xoan Bautista, que sinala co dedo a Xesús e ten aos seus pés ao Año Místico. Nolde, seguindo a tradición expresionista xa latente en Grünewald, deforma facianas e xestos para presentarnos unha crucifixión extensa con cores moi vivas, que engade aos propios soldados romanos que se xogan a roupa de Cristo a sortes á dereita.

A Crucifixión foi eludida ou evocada indirectamente mediante símbolos. Cristo aparece na cruz, con forma humana, só no século VI. Ata mediados do século XI, Cristo na cruz está representado vivo, cos ollos abertos. A partir desa época osouse representar morto, cos ollos pechados. Polo tanto, deben diferenciarse tres fases na iconografía de Cristo crucificado, que se empregaron sucesivamente: mediante símbolos, vivo na cruz e finalmente, morto.”

Louis Réau: “Iconografía da arte cristiá”.

Exposicións Universais

Hoxe, falando dos trens de alta velocidade en España, tivemos ocasión de citar que o primeiro AVE Madrid-Sevilla se inaugurou en 1992, xusto cando moitos das nosas alumnas e alumnos nacían. En efecto, o primeiro viaxe oficial foi o 14 de abril dese ano, sendo a partir do 21 do mesmo mes que se inaugurou a explotación comercial da liña. E foi no mesmo ano en que tivo lugar a Exposición Universal de Sevilla. Dezaséis anos despois, o AVE ten chegado a Barcelona -a cidade que en 1992 celebrara os Xogos Olímpicos- e vaise celebrar en España outra Exposición Universal, concretamente en Zaragoza.

Pois ben, a Oficina Internacional de Exposicións (BIE, Bureau International des Expositions) é o organismo intergubernamental, con sede en París, encargada de vixiar a aplicación da Convención relativa ás Exposicións Internacionais, redactada en 1928, e na que se establece que o organismo antes citado se ocupa de todas as exposicións que teñan unha duración maior que tres semanas e menor que seis meses, oficialmente organizadas por un Estado e nas que se consigna invitación diplomática; exclúense as de belas artes e que teñan carácter comercial.

Por certo, a próxima exposición universal prevista será en Shanghai, en 2010.

Sector primario en España

 

A pesar de ser o segundo país de Europa, tras Francia, na cantidade de superficie agraria útil (SAU), en España vai diminuindo de xeito continuo o peso económico do sector primario, tanto en poboación activa como en participación no PIB. As paisaxes agrarias españolas, condicionadas localmente polas características do relevo, pertencen esencialmente a tres ámbitos agroecolóxicos que podemos clasificar como: sistemas atlántico-húmidos, dominio mediterráneo seco e dominio semiárido, no que o grao de desertificación se acentúa ata falarmos, por exemplo, dun risco de desertización (desertificación nos casos en que estamos a observar a incidencia directa da man do ser humano) de máis do 47% das terras da rexión murciana.

* Analiza o caso agrario galego a partir dun informe de Tomás Pérez Vidal.

* Consulta un breve resumo dos resultados xerais do Censo Agrario de 1999.

* Consulta a nota de prensa do INE sobre os resultados do Censo Agrario de 1999 e infórmate sobre os principais resultados nas táboas publicadas ao respecto.

* Actualiza os datos en base á nota de prensa publicada sobre as explotacións agrarias en 2005 polo propio INE. Consulta tamén un informe sobre o sector agrario en España pertencente á Enquisa sobre explotacións agrícolas realizada polo INE en 2007.

* A partir do resumo do censo agrario de 1999, realiza unha síntese explicativa dos datos, facendo fincapé nas diferenzas entre CCAA segundo SAU, réximes de tenencia, especializacións agrícolas e gandeiras. Podes auxiliarte dalgunhas táboas e gráficos como os que che presentamos a continuación:

Cadro estat�stico 1 Censo Agrario 1999Cadro estat�stico 2 Censo Agrario 1999Cadro estat�stico 3 Censo Agrario 1999Cadro estat�stico 4 Censo Agrario 1999Nº de explotacións agrarias. Censo de 1999SAU. Censo Agrario 1999Réxime de tenencia. Andaluc�a, 1999Réxime de tenencia. Galicia, 1999Aproveitamento das terras labradas por CCAA, 1999Cabezas gandeiras, 1999

* Consulta unha presentación sobre o sector primario en España.

* Consulta o vocabulario de Xeografía Agraria

Fascismos

O fascismo manifestouse como réxime político modelo de autoritarismo no período de entreguerras, tal e como sinala Stanley G. Payne, en Italia e Alemaña. Ambos eran países de nacionalismo tardío, máis necesitados dunha mitoloxía vitalista, que estaban en rápida transformación económica e social. Pero en Alemaña acentuouse un compoñente racista que levaría a unha política antisemita desencadeante do holocausto (os xudeus prefiren utilizar o termo shoá). Consulta a enciclopedia do Holocausto.

“Fronte a unha democracia liberal en crise, durante o período de entreguerras instáuranse novas formas de goberno, os réximes totalitarios, cuxa característica fundamental é adaptar o proceso autoritario ao problema da integración das masas. Non se contentan con desmantelar a oposición e controlar as elites susceptibles de constituír un perigo, senón que pretenden tamén dominar a sociedade civil, ata na esfera privada da vida dos seus cidadáns, acabando así coa distinción entre dominio público e dominio privado e opóndose radicalmente, polas súas prácticas, aos valores fundamentais da democracia liberal. Representado por tres réximes que non deixan de ter as súas diferenzas, o totalitarismo pode, a pesar de todo, analizarse como a expresión da práctica autoritaria adaptada aos novos aspectos das sociedades do século XX.”

Serge Berstein: “Os réximes políticos do século XX”

 

“O terror segue a ser utilizado polos réximes totalitarios ata cando xa foron logrados os seus obxectivos psicolóxicos: o seu verdadeiro horror estriba en que reina sobre unha poboación completamente sometida. Alí onde é levado á perfección o dominio do terror, como nos campos de concentración, a propaganda desaparece por completo; quedou ata totalmente prohibida na Alemaña nazi. A propaganda, noutras palabras, é un instrumento do totalitarismo, e posiblemente o máis importante, nas súas relacións co mundo non totalitario; o terror, ao contrario, constitúe a verdadeira esencia da súa forma de goberno […] matando a pequenos funcionarios socialistas e a membros influentes dos partidos adversarios trataron de demostrar á poboación os perigos que implicaba a mera afiliación a eses partidos […] como «propaganda do poder», advertía á poboación en xeral que resultaba máis seguro ser membro dunha organización paramilitar nazi que ser un republicano leal.”

Hannah Arendt: “As orixes do totalitarismo”.

“A cuestión é que o director artístico, Russell Spencer, solicitou unha reunión debido a que se lle ocorrera un gag sobre a orixe do saúdo nazi. Russell estaba empeñado en engadir á película unha especie de background do personaxe de Hynkel, a xeito de prólogo. […] Esta era unha das historias que propoñía: na pequena localidade de Braunau, un neno inquedo xoga nas escaleiras da súa casa, deslizándose polo pasamáns como quen se desliza por un tobogán. O neno perde o equilibrio, cae polo oco da escaleira e rompe a boneca. Entón, o pai do neno -o cabeza de familia dos Breveski- decide elevar o pasamáns uns centímetros para que o neno non poida subirse a el nen columpiarse nen deslizarse, e así evitar futuros percances. O señor Breveski encomenda ao seu fillo maior (Hans Breveski) a misión de ir primeiro á sinagoga e de visitar despois ao carpinteiro. Unha vez na sinagoga, o xove Breveski debe medir o ángulo da escaleira, xa que é esa e non outra a nova elevación que seu pai desexa dar á escaleira da súa casa. Hans, sen embargo, non é un xove moi docto nas leis da xeometría e non se lle ocorre mellor maneira de medir o ángulo do pasamáns que colocar o seu brazo sobre o mesmo. Así o fai, pousa o brazo sobre o carril do pasamáns, formando un ángulo duns corenta e cinco graos entre o seu ombreiro e a súa cabeza, tras o que, tratando de non moverse un ápice, con aquel mesmo xesto do brazo alzado percorre todo o camiño que o conduce ata a carpintería, tratando de dar a entender ao carpinteiro que é aquel o ángulo que seu pai desexa para o pasamáns. […] Na carpintería da rúa Grabenstrasse, un neno xoga sentado no chan, debuxando con serrín pequenas casas que logo desfai a base de soplidos. Aquel neno -o pequeno Hynkel- observa atónito ao xove Breveski, co seu brazo alzado, e nel parece advertir unha sorte de epifanía futura. […]”

Charles Chaplin fala da rodaxe de “O gran dictador” nunha entrevista publicada en 1940 polo San Francisco Chronicle (citado en Harkaitz Cano: “O fío da herba”).

“A morte de seis millóns de xudeus europeos formaba parte dun proxecto nazi máis amplo. Contra os xudeus empregouse o mesmo persoal e técnicas que para o “programa de eutanasia” (a eliminación de enfermos mentais), e os grupos que mataron a xudeus na Unión Soviética tamén mataron a comisarios soviéticos. Nos campos de concentración, os xudeus foron confinados xunto cos prisioneiros políticos, os combatentes da Resistencia, os membros da intelectualidade polaca, os xitanos, os homosexuais, as testemuñas de Xehová e os prisioneiros de guerra rusos. A eliminación dos xudeus formou parte doutros esforzos destinados a reforzar a raza “aria”. A creación de benestar tiña como obxecto primordial facer aos alemáns máis saudables e máis fértiles, e é desde esta perspectiva como hai que considerar a “repatriación” dos alemáns étnicos da Unión Soviética ou o Tirol italiano.”

Richard Vinen: “Europa en fragmentos”.

“Imaxinade agora un home a quen, ademais de ás súas persoas amadas, se lle quitan a casa, os costumes, as roupas, todo, literalmente todo o que posúe: será un home baleiro, reducido ao sofremento e á necesidade, falto de dignidade e de xuizo, porque a quen o perdeu todo fácilmente lle sucede perderse a sí mesmo; ata tal punto que se podería decidir sen remordemento a súa vida ou a súa morte prescindindo de calquera sentimento de afinidade humana; no caso máis afortunado, apoiándose meramente na valoración da súa utilidade. Comprenderedes agora o dobre significado do termo “Campo de aniquilación”, e veredes claramente o que queremos dicir con esta frase: xacer no fondo.”

Primo Levi: “Se isto é un home”.

“Entón, no medio daquela masa humana, vin por primeira vez aos homes que se atopaban alí. Sorprendeume moito, posto que era a primeira vez na miña vida que vía eu, polo menos desde tan perto, uns presos de verdade, co típico uniforme a raias dos delincuentes, o gorriño redondo e a cabeza afeitada. A miña primeira reacción natural foi retroceder. Algúns deles respondían ás preguntas da xente, outros examinaban o vagón e empezaban a desaloxar a equipaxe coa experiencia de mozos de carga profesionais e cunha rapidez estraña, típica dos raposos. Todos eles levaban no peito, á beira do número típico dos presos, un triángulo amarelo; aínda que non tiven dificultades para descifrar o significado daquela cor, de súpeto tomei conciencia de que durante a viaxe case me esquecera dese asunto. As súas facianas tampouco inspiraban moita confianza: orellas separadas, narices aguileñas, ollos pequenos, afundidos e pícaros. Segundo todos os indicios, parecían xudeus. A min todos me pareceron sospeitosos ou, canto menos, estraños. Cando nos viron a nós, aos raparigos, a súa excitación foi evidente. Empezaron a rumorear frases rápidas, e entón descubrín que os xudeus non só tiñamos o idioma hebreo, como eu crera: «Reds dijiddish, reds dijiddish?» [Falas yiddish?], preguntaban. Pola nosa banda só respondemos: «Nein» [Non], o que non os puxo moi contentos. Entón, comprendino facilmente en alemán, querían saber cantos anos tiñamos. Dixémoslles: «Vierzehn, fünfzehn» [Catorce, quince], segundo o caso. Protestaron enseguida, gesticulando con mans e cabezas, movendo todo o corpo: «Sechzain» [Dezaseis], rumoreáronnos por todas partes, «Sechzain».”

Imre Kertész: “Sen destino”

O fascismo utilizou dun xeito ben significativo a propaganda para difundir as súas mensaxes. En Alemaña, o propio Hitler encargou a Leni Riefenstahl unha película sobre o desenvolvemento do congreso do Partido Nacional Socialista Alemán en 1934 na cidade de Nüremberg; coa utilización da fotografía aérea, as cámaras en movemento e planos en contrapicado, e a música de grande pomposidade, a directora recrea un ambiente de masas devotas que agardan a unha especie de mesías ao que posteriormente Chaplin parodiaría. O film leva por título “O triunfo da vontade”. Nas imaxes estáticas, o nazismo presentou ao seu líder carismático moitas veces como encarnación da tradición, tal e como o fixo Hubert Lanzinger en “O abandeirado”, onde Hitler semella un cabaleiro teutón, un cruzado que traerá a salvación a traverso da guerra, nunha imaxe cargada de pensamento tradicionalista. As fotomontaxes de John Heartfield, moi publicitadas nas revistas de esquerda, criticaron o réxime utilizando a sátira dadaísta para expoñer o absurdo da retórica nazi; en “Viva, esgotouse a manteiga”, que reproducimos a continuación, Heartfield amosa, nunha habitación chea de esvásticas, a unha familia leal coméndose a súa bicicleta; a aboa está a morder unha pa de coller carbón e o bebé chupa unha machada; a pintura alude á observación de Göring sobre as vantaxes da comida frugal; nun discurso explicou: “o aceiro fixo forte a un país; a manteiga e o touciño só fan gorda á xente”. Comprobade as comparacións:

A obra de John Heartfield (seudónimo do artista alemán Helmut Herzfeld) é esencialmente unha sátira contra o nazismo, utilizando a técnica da fotomontaxe. Podes ver este blogue sobre a súa biografía e produción.

Remitímosvos ao proxecto Kairos do MEC para ver unha síntese deste período.

* Consulta un interesante resumo do fascismo italiano.

Consulta un esquema-resumo sobre os fascismos.

– Visualiza unha composición de texto sobre o fascismo italiano.

– Visualiza unha composición de texto sobre as bases do nazismo.

Paisaxes transformadas

paisajes-transformados.JPG

Neste mes de marzo de 2008 estréase en España Paisaxes transformadas, un documental de Jennifer Baichwal, que acompañou ao fotógrafo Edward Burtynsky -especializado en fotografias de paisaxes industriais- na súa viaxe a Asia, onde tomou instantáneas que reflicten a enorme transformación que as paisaxes industriais están a ocasionar en Estados como China. Convén lembrar, agora que as verdades incómodas sobre a destrución do medio ambiente saltan á luz día a día, algunhas verbas de Jared Diamond:

China converteuse no primeiro produtor e consumidor do mundo de sustancias que destrúen a capa de ozono, como os clorofluorocarbonados, unha vez que os países do Primeiro Mundo deixaron de producilos en 1995. China tamén contribúe na actualidade co 12 por cento das emisións de dióxido de carbono do mundo, que desempeñan un papel fundamental no quentamento global do planeta. Se se manteñen as tendencias actuais -o aumento das emisións de China, a estabilización en Estados Unidos e a diminución nos demáis lugares- China convertirase no ano 2050 no líder mundial de emisións de dióxido de carbono, ata chegar a ser responsable do 40 por cento do total mundial.”

Jared Diamond: Colapso.

Informádevos sobre as proxeccións do documental en http://www.karmafilms.es/mesdelcinesolidario/

Pescando

A escena acontece deste xeito: nós estamos a ollar un mapa de rexións de pesca na Península Ibérica. Simplemente vemos que hai varias rexións: a cantábrica, a do Noroeste (Galicia), a sudatlántica, a mediterránea e a canaria. Falamos da importancia do bacallao nas pesquerías de Terranova e ollamos un mapa deste territorio. E entón atopamos unha lenda significativa: Port-aux-basques. En efecto, esta localidade era un dos lugares onde os baleeiros vascos no século XVI levaban a cabo a súa actividade económica, a da pesca da balea máis alá do Cantábrico. Le un artigo sobre a presenza vasca en Terranova.

É un pretexto, entendédeme ben, para explorar a importancia da pesca en Galicia e España hoxe en día. Consulta, por exemplo, a información sobre a flota de buques pesqueiros de Galicia e a pesca en España.

* Consulta a web da Consellería de Pesca para saber máis sobre o tema.

** Le un artigo sobre ameazas meteorolóxicas para a produción marisqueira en Galicia.

Litoral de Oleiros

Google Earth é unha ferramenta de indubidable valor de cara ao estudo da Xeografía. As paisaxes, o ager e o saltus, as redes viarias, as tramas urbanas, os diferentes usos do solo, percíbense con claridade a través das imaxes de satélite que difunde este programa. Ante a proximidade dunha conferencia complementaria do programa mardeoleiros, sobre a planificación urbanística e a xestión do litoral por parte de técnicos do concello de Oleiros, poñemos á vosa disposición imaxes aéreas actualizadas do noso litoral, a distintas escalas, accesibles en Google Earth:

LorbéCosta NorteCosta de MeraMeraMorro de CanideSanta CruzBastiagueiroPerilloPerillo e r�a do BurgoR�a do Burgo

Entreguerras

 

O período 1922-1929, confirmada a primacía económica mundial dos Estados Unidos, convírtese nun período de expansión económica nunca antes acadada neste país. Os “ledos anos vinte”, os anos do triunfo do jazz e os bailes estremecedores de Josephine Baker, constitúen a época da revolución dos consumidores. Moitos cidadáns viven unha primeira febre de consumo de masas, con acceso aos novos modelos de automóbiles como o Ford T -símbolo dunha época-, nutren os seus fogares con electrodomésticos moitas veces mercados a crédito e invisten en Bolsa (aínda que Galbraith matiza que só un millón e medio de norteamericanos dos aproximadamente cento vinte millóns que habitaban o país nese momento eran investidores en Wall Street), endebedándose ata que a coxuntura económica leva ao crack do xoves negro (24 de outubro de 1929). A sobreprodución agrícola e industrial, coa conseguinte acumulación de stocks, e o endebedamento dos particulares a causa das inversións a crédito nunha Bolsa de valores que se afunde, están na base dunha crise económica que amosará a súa faciana máis escura no período 1929-1932; unha crise que, dada a interrelación da economía mundial facilitada polas inversións norteamericanas no exterior, se estenderá rápidamente á outra beira do Atlántico, a unha Europa que tiña recuperado a senda do crecemento anos antes.

Mais se nun Estado os problemas resultaron acuciantes nos anos vinte, ese foi Alemaña, obrigada a cubrir as reparacións de guerra e incapaz de facelo, polo que tropas francesas e belgas ocuparon en 1923 o territorio do Ruhr esixindo os pagos pertinentes. 1923 é o ano da hiperinflación alemá, aquel no que os prezos das cousas se contaban por millóns de marcos e subían rápidamente cando un estaba na ringleira da compra, cando os cartos se transportaban en carriños de bebé ou carretiñas; perderon tanto valor os billetes que se usaban para xogar os nenos e queimar como combustible.

Nos Estados Unidos, a coxuntura económica derivou nun incremento notable do paro e a retracción da demanda. A isto sumouse, no Medio Oeste, a crise agrícola agravada pola seca dos primeiros anos trinta -o momento da Dust Bowl-, que obrigou a moitos granxeiros a emigrar cara a California para empregarse como braceiros nas grandes explotacións agrícolas. Desa época, de 1936, datan as reportaxes xornalísticas que John Steinbeck realizou para The San Francisco News, sobre as condicións miserentas destes emigrantes que malvivían en chabolas á beira das estradas, e que despois se converteron en protagonistas da obra Os vagabundos da colleita. A esta mesma época pertencen as fotografías de Dorothea Lange que poñen imaxe documental ás penurias destes emigrantes da América profunda e convértense no documento gráfico máis exemplificador da Grande Depresión. Woody Guthrie puxo música a estes episodios; a súa canción «Blowin’ Down the Road», pertencente ás Dust Bowl Ballads gravadas en 1939, resumía en poucos versos a novela de Steinbeck: “Vou onde non soplen as treboadas de pó /, busco un traballo e unha paga decente /, vou por esta estrada chea de poeira /, e nunca máis me van tratar deste xeito“. Fora a partir de 1932 cando o New Deal de Roosevelt tentara “maquillar” as cifras macroeconómicas coa intervención do Estado creando emprego público.

“A seca do Medio Oeste empuxou á poboación rural de Oklahoma, Nebraska e partes de Kansas e Texas cara ao oeste. As súas terras están esgotadas e xa non poden regresar a elas. Miles de agricultores cruzan estados enteiros en vellos automóbiles renqueantes. Viven na miseria, teñen fame e quedaron sen fogar, dispostos a aceptar calquera xornal para poder comer e dar de comer aos seus fillos. […]

Estes novos vagabundos soen chegar a California despois de ter esgotado todos os seus recursos para viaxar ata aquí; incluso teñen que vender polo camiño vellas mantas, ferramentas e utensilios de cociña para pagar a gasolina. Chegan confundidos e derrotados, a cotío case mortos de fame, cunha única necesidade que cubrir: atopar traballo, polo salario que sexa, para poder dar de comer á súa familia.”

                                                               J. Steinbeck: Os vagabundos da colleita.

Un espazo para CC. Sociais, Xeografía e Arte