Arquivos da categoría Xeografía física

Lumes

O incremento da superficie forestal -ao tempo que o despoboamento e abandono rural tamén medran-, o quecemento global e os episodios bruscos de incremento de temperatura por fenómenos atmosféricos adversos (vaga de calor sahariana, ventos furacanados do tipo Ophelia,…) son algúns factores que xustifican o incremento de incendios en determinados momentos da nosa historia recente. Iso, sen esquencer que o factor principal é antrópico, pois os lumes que queiman o territorio teñen orixe na man do home -amante de especular con terreos e bens.

Unha das rexións con maior risco de incendios en España é Galicia. Endémicos foron os lumes ata o inicio da década de 1990, cando se acometeu unha reforma da política de prevención. Unha política que, de cando en cando, sofre asaltos de vagas que queiman enormes cantidades de superficie forestal (os anos 2006 e 2017 foron bo exemplo). Unha política que debería facer fronte ao fenómeno da eucaliptización, ao cambio de modelo agrario na nosa terra (algo que xa ven de lonxe, como consecuencia da negociación que no seu día se estableceu para o acceso de España á CEE, en 1986; desde entón, o agro galego entrou nunha profunda transformación, co abandono de agricultura e gandería, en beneficio da extensión da superficie silvícola) e ao cambio de uso da terra.

Advertisements

#BorrascaAna

Aemet e as axencias meteorolóxicas portuguesa e francesa decidiron bautizar, a partir de agora, as borrascas profundas que nos afecten (cicloxéneses explosivas incluídas)… como tiñan feito antes outros servizos meteorolóxicos europeos.

E velaquí que nos chegou Ana, que acadou unha presión de 972 mb no seu centro, situado ao SO da Bretaña francesa, na medianoite do domingo 10 de decembro (fonte: MetOffice). Cun alto gradiente de presión, enviou ventos de compoñente O-NO cara á Península, e   batendo especialmente en Galicia e na costa cantábrica. As choivas tamén foron abundantes, concentrándose en zonas como a provincia de Pontevedra e outras do sur de Galicia, contribuíndo a engrosar as pálidas cifras de auga encorada. En Galicia, a precipitación -continua e torrencial por momentos- superou, en menos de 24 horas, todo o recibido no mes de novembro [podedes consultar datos das estacións meteorolóxicas de MeteoGalicia, e comprobade a concentración de precipitacións na metade Sur].

Os novos patróns de distribución de precipitacións non impiden comprobar como funcionou esta vez o río atmosférico que nos envolveu en chuvia. Aínda así, os nosos encoros lémbrannos os niveis mínimos nos que estamos a comezos do ano hidrolóxico 2017-18, e a necesidade de xestionar con cabeza un recurso tan escaso (a auga) nun país mediterráneo, con forte risco de saharización.

Norte

Un anticiclón reforzado no Atlántico Norte, cunha circulación meridiana do Jet Stream, permite a chegada de aire ártico ás nosas latitudes neste final de novembro. É unha advección típica (¡que ben sinalada no mapa sinóptico do MetOffice!) , ben semellante a aquela que aconteceu hai dous anos -aínda que esta vez se retrase uns días e sexa insuficiente para paliar os efectos dunha seca histórica. En todo caso, ¿cal é a masa que nos afectará nesta ocasión? Pois imos valernos desta infografía de La Rioja Meteo para que o descubrades:

En efecto, trátase dunha nortada… Preparado o litoral cantábrico e os cumios montañosos do Norte e centro peninsulares para recibir neve que alimente as pistas de esquí. ¿Un respiro? Pois eu xa boto de menos os temporais.

Ventos e choivas

Unha ollada a un mapa de ventos da Península Ibérica publicado por La Vanguardia hai 20 anos lémbranos que os refráns poden estar asociados a eles: o NO, SO e nortada, o cierzo, o galego, o ábrego, poñente e levante, a tramontana, …

E que, en moitos casos, a precipitación vai a eles asociada, salvo que sexan solano, garbí... Sexa como fore, o tempo das choivas debía ser chegado, neste ano de #seca intensa. Así nolo indican os datos recopilados por @crballesteros (correspondentes ao período 1981-2010) e sintetizados neste mapa:

* Por certo, para quen non crea no quecemento global, velaquí unha comparativa dos datos dos períodos 1961-1990 e 1981-2010 recollidos por AEMET no observatorio de A Coruña. Podedes consultar os diagramas ombrotérmicos da serie 1961-1990 aquí.

Ophelia

#ArdeGalicia nun día histórico para a meteoroloxía. Nunca un furacán de forza 3 estivo tan próximo da costa galega (aproximadamente uns 600 km), se ben outros tiveron traxectorias semellantes. #Ophelia [o furacán -ver transición a ciclón extratropical-] xestouse no entorno das Azores, e discorre cara a Irlanda (que xa sofreu o impacto de Debbie en 1961), esperemos que abrindo paso a unha cadea de borrascas que poidan enfeblecer o bloqueo anticiclónico que tanto dura (e que poida rematar cunha seca de proporcións moi severas).

As horas previas ás esperadas choivas son un inferno (os ventos arrastran o fume en direción Sur-Norte a velocidade de vértigo). Arde a nosa terra e as cinzas acumúlanse nunha brétema grisácea que acende o sol no solpor. Polos catro costados, unha política de repoboación forestal impropia ten como consecuencia un elevado risco de incendios, que xa desatou polémica en Portugal desde comezos do verán.

Agora pregamos que as pingas abafen o lume, que un furacán de nome shakespeariano (afogue Ophelia e cheguen as borrascas) arrastre cara a nós a choiva tan necesaria.

Finalmente, Ophelia acabou co anticiclón.

Furacáns

Un furacán é un ciclón que discorre pola zona tropical do Atlántico. Cunha traxectoria parabólica, soen desprazarse inicialmente de Leste a Oeste desde a área entre Cabo Verde e o Caribe, e logo soen enfilar un desprazamento cara ao Norte-Norleste, perdendo intensidade unha vez tocan terra. Porque un furacán retroaliméntase sobre o océano, usando o aire cálido e húmido como combustible.

Ata 1979, os furacáns levaban só nome de muller; probablemente a misoxinia do meteorólogo que os comezou a bautizar (Lindley Wragge) era a causa. Desde entón, altérnanse nomes masculinos e femininos para identificalos cada tempada (a “tempada alta” de furacáns vai de xuño a novembro, sendo o comezo do outono cando se incrementa a súa frecuencia). O listado de nomes proponse con antelación para cada ano e, se hai maior número que as iniciais do alfabeto propostas, continúase con letras gregas para nomealos. Cando algún furacán é sumamente destrutivo, o seu nome retírase.

irma
Imaxe publicada por Le Monde

A escala Saffir-Simpson mide a intensidade dos furacáns.  Nestes intres, desprázase polo Caribe un furacán chamado Irma, cunhas dimensións e intensidade espectaculares -que tería efectos devastadores asociados sempre-. Co incremento do quecemento global, os científicos plantéxanse se aumenta tamén o número e intensidade dos furacáns. E, aínda que non se pode concluir nada definitivo, é ben certo que a probabilidade de padecer furacáns máis intensos acentúase. O quecemento global acentúa os riscos extremos.

Seca

Falar neste intre -xusto cando o tren de borrascas se ceba sobre Galicia con ventos fortes e precipitacións intensas- da seca na nosa comunidade é case levar a contraria. Pero ímoslle poñer cifras a este período de oito meses continuados con escasa precipitación en Galicia:

t_p_a_corunha_2016-17

A observación das temperaturas medias na estación meteorolóxica da Torre de Hércules en A Coruña indica unha continuidade clara con respecto dos valores medios do período 1981-2010 (a media térmica foi de 15,9 ºC, mentres a media do período de referencia foi de 15,96ºC). Por contra, o déficit de precipitacións é ben significativo (apenas 51% das precipitacións medias do período sinalado).

En Galicia estamos acostumados a que chova a cotío. E agora comprobamos que chove menos, máis intensamente concentrado e con incremento significativo das alertas meteorolóxicas. Igual é que hai que ir acostumándose ás consecuencias do quecemento global.

Como resultado disto, os encoros das distintas confederacións hidrográficas da nosa terra (Miño-Sil, Galicia-costa) e mesmo outras tributarias dalgún río galego como o Navia (a do Cantábrico occidental) téñense resentido nos seus niveis de aforo. O ano hidrolóxico -que comeza en outubro- iniciouse aínda en niveis aceptables (se ben na cunca do Lima se detectaba unha escaseza xa evidente -36% de aforo con respecto ao 56% de media-); a medida que o outono e comezos do inverno chegaron, o aforo diminuíu de xeito significativo. Velaí algúns datos a modo de exemplo: en xaneiro de 2017, o aforo de Belesar situábase no 24,71% (fronte ao promedio histórico de 59,71%); o do encoro de As Conchas, no 31,78% (fronte ao 51,47% de promedio histórico).

Nestas circunstancias, a choiva é necesaria e benvida!

Retrógrado

meteo_19_xan_2017
Estes días estamos a padecer unha advección de aire polar continental, procedente de Siberia. Trátase dunha masa de aire fría e seca, que descende en movemento retrógrado cara ao SO de Europa. Mentres en altura se produce unha valgada que se extende desde Rusia oriental ata a Península Ibérica, en superficie, unha alta presión moi intensa (con 1041 mb, centrada na Grande Chaira Europea, á altura de Alemania e Polonia) bloquea a circulación de ventos do Oeste e unha baixa presión sobre o Mediterráneo (neste caso, ao S de Italia) envía ventos húmidos cara aos Pireneos e o Levante. En consecuencia, o aire siberiano canalízase entre a alta e a baixa presión para provocar un notable baixón das temperaturas. Velaquí o mapa térmico previsto para xoves 19 de xaneiro ás 7.00 a.m.:temperaturas_19xan2017_700.

Ríos atmosféricos

A partir dos estudos con satélites e radares, a partir da mellora dos modelos meteorolóxicos, coñecemos hoxe en día algo máis sobre os ríos atmosféricos, auténticas autoestradas de vapor de auga que poden mover inxentes cantidades de caudal a velocidades sorprendentes. Sobre varias rexións do planeta Terra ten lugar este transporte que leva o 90% do vapor atmosférico desde os trópicos cara aos polos.

E estes días, ríos atmosféricos procedentes do Golfo de México teñen bañado con intensidade a nosa terra, a “terra dos mil ríos”.

Norte…

Esta mañá levanteime escoitando bater o vento (bater, que non zoar). Esperanzado nun cambio de tendencia tras esta situación anticiclónica de bloqueo tan continuada de novembro -con impropias temperaturas para a estación-, e alertado sobre a acción inmediata que a “vasoira meteorolóxica” (expresión de José Miguel Viñas) ía exercer sobre o noso territorio cunha advección de aire polar, saín á rúa e advertín que facía fresco -que non frío-, que o vento rachara ponliñas e tumbara follas, que caían pingueiras espalladas -mais non en exceso… ¿Por que?

Non semella esta unha situación Norte intensa, máis ben atenuada. Pero algo é algo, diante de tanto quentamento global.

San Martiño

As temperaturas medias elevadas nesta época do ano sorpréndennos e déixannos diante da dúbida de como pode estar a afectarnos o quentamento global. A nosa percepción da realidade climática pode errar, mais semella claro o incremento da virulencia de fenómenos extremos (non só as inundacións, os tornados, os furacáns, tamén os episodios de picos de calor). O IPCC xa o ten ben advertido, e está claro que as teorías climáticas actuais dificilmente serán capaces de explicar calquera anomalía que poidamos detectar no acontecer meteorolóxico.

Hai días cuestionábame diante dunha compañeira se verdadeiramente El Niño pode estar detrás dos incrementos térmicos deste outono de 2015 –como se ten suxerido nalgún medio de comunicación. Pero ben pode chegar o momento en que as anomalías sexan tan normais que nos teñan que facer replantexar as ferramentas coas que hoxe definimos as propias estacións e variables climáticas.

Por outra banda, tradicionalmente, o veranciño de San Martiño – non necesariamente coincidente co Indian Summer de Norteaméricaé un episodio de tempo estable intercalado -no hemisferio Norte- entre as perturbacións habituais do outono. As temperaturas medias na Península Ibérica, esta vez, acadaron máis dos 25ºC no segundo fin de semana de novembro.

Altas e baixas presións

A atmósfera é un sistema global, composto por millóns e millóns de partículas que interactúan continuamente. Estudar as súas variables esixiría unha observación minuciosa en múltiples puntos para chegar a establecer unha predición meteorolóxica completamente fiable. Hoxe en día, as predicións a 2 ou 3 días son de grande fiabilidade; a partir de aí, o risco de erro dos modelos predictivos multiplícase de xeito notable.

“A presión en todos os puntos da atmosfera non é igual, existen centros de baixas e altas presións. O ar tende a moverse cara aos centros de baixas presións e a escaparse dos de altas presións. Debido a que a Terra xira, prodúcese unha forza lateral chamada forza de Coriolis. Deste xeito, as traxectorias das correntes de ar vense curvadas formando espirais, remuiños. (…)

A forza de Coriolis depende da latitude á que se estea, sendo máxima nos polos e cero no ecuador. Tamén cambia de signo segundo se estea no hemisferio norte ou sur, polo que un anticiclón no hemisferio norte xira no mesmo senso que unha borrasca (ciclón) no hemisferio sur.”

Javier Fernández Panadero: ¿Por qué el cielo es azul?

Contraste / Lamento

“A Península Ibérica posúe unha complexa orografía e un relevo moi accidentado, o que, ademáis de reducir as posibilidades de cultivo, tivo outra consecuencia transcendental como é dificultar o transporte e os intercambios. A topografía impuxo grandes obstáculos ao transporte interior na época preindustrial, a causa dos fortes desniveis, as acusadas pendentes e os pasos accidentados en desfiladeiros e canóns, o que facía máis difícil e máis costoso que no resto do continente o mantemento de estradas e camiños e máis frecuente o bandoleirismo e a inseguridade. Outra consecuencia desta topografía torturada e dos obstáculos nas comunicacións foi unha acentuada fragmentación territorial da actividade económica. A finais do Antigo Réxime, España era un dos países con pior estrutura viaria de Europa. A finais do século XIX, o atraso seguía a ser evidente.”

J. Maluquer de Motes: La economía española en perspectiva histórica.”

Non debeu pensar moito niso Ibn ‘Arabi, o mestre sufí de orixe murciana no que Sami Yusuf se ten inspirado neste último disco.

#Pam

Le petit archipel de Vanuatu (12.189 km2, moins de la moitié de la superficie de la Galice), dans le Pacifique Sud, vient d’être frappé par le cyclone Pam, de catégorie 5 (le niveau maximal sur l’échelle Saffir-Simpson), dans la nuit du vendredi 13 au samedi 14 mars. Pam a ravagé l’archipel avec des pluies diluviennes et rafales de vents atteignant 300 km/h. La pression atmosphérique en son centre était estimée vers 900 hPa.

Dans cette zone, le Pacifique Ouest, le typhon Tip (1979) était le cyclone tropical de plus grand diamètre et le plus intense jamais rapporté dans les annales modernes.

L’Organisation Météorologique Mondiale fait la différence entre ouragan, cyclone et typhon selon l’origine géographique.

* Regardez une animation à propos de la formation d’un ouragan.

* Vérifiez l’évolution de Pam.

Cambio climático

“Suxerir que se apliquen os principios da xestión da fauna á nosa propia especie evoca abominacións como a de sacrificar selectivamente a seres humáns como se fosen cervos. (…)

Nembargantes, aínda que aspiremos aos ceos, como sinalaba Pascal, seguimos a ser mamíferos que, como todas as demáis criaturas terrestres, precisamos comida e auga, recursos que agora estamos a esquilmar. O noso marisco redúcese aos restos que arrancamos do fondo mariño; os nosos solos dependen de produtos químicos artificiais, os nosos ríos están contaminados e exhaustos. Exprimimos a códea terrestre para extraer minerais, explotamos mares xeados e dividimos átomos en lugares perigosos porque os combustibles facilmente extraíbles case se esgotaron. (…) Para sobrevivir e continuar o legado da nosa especie debemos adaptarnos en consecuencia.

De xeito inevitable (…) iso significa ir reducindo gradualmente o noso número. A alternativa é deixar que a natureza… o faga por nós.

¿E como podería facer iso a natureza? Probablemente dunha serie de formas en rápida sucesión, posto que cada perda desencadea outra nova. (…) O descenso dos niveis de osíxeno e o aumento dos índices metabólicos nunhas augas cada vez máis quentes están reducindo xa o tamaño corporal do bacallao e o abadexo do Atlántico Norte, e máis rápido do que os modelos predeciran. (…)

Ao noso actual ritmo crecente de emisión de gases de efecto invernadoiro… deixaremos pequeno ese incremento de 2 ºC nas vindeiras dúas ou tres décadas. Coas dúas terceiras partes da poboación mundial vivindo a unha distancia máxima duns 300 kilómetros de algunha costa, e coa meirande parte da economía do mundo concentrada en cidades costeiras, o potencial afundimento da civilización tal e como a coñecemos, no caso de que todos eses lugares se inundasen, supera a nosa capacidade de comprensión. Os actuais traumas orzamentarios semellarán triviais fronte á perspectiva de ter que erixir diques para protexer, por orde de poboación, cidades como Tokio, Shangai, Guangzhou, Karachi, Bombai, Iakarta, Nova Iorque, Manila, Estambul, Los Angeles, Londres, Lagos, Hong Kong, Cidade Ho Chi Minh, Miami, Singapur, Barcelona, Sidney…

Eramos moitos menos, e viviamos unha vida moito menos urbana e intensa, cando a Peste Negra matou aproximadamente a unha cuarta parte de todos os seres humáns a mediados do século XIV, e tamén cando a gripe española de 1918-1920 causou estragos na nosa especie, que por entón sumaba menos de 2.000 millóns de individuos, reducíndoa en aproximadamente 50 millóns.”

A. Weisman: A conta atrás“.

* Consulta o informe sobre cambio climático do IPCC do ano 2014.

* Sen grandes acordos no cumio climático de Lima (decembro de 2014).

Isohietas e isotermas

As isohietas son isoliñas que unen puntos coa mesma precipitación total anual. As isotermas unen puntos coa mesma temperatura media anual.
Cando ambas magnitudes se representan en sendos mapas, estamos diante de mapas temáticos e corocromáticos que diferencian as áreas máis húmidas das máis áridas, ou ben as máis frías das máis calorosas.
En todo momento, os mapas resultantes han de relacionarse coas características e tipoloxías climáticas dos distintos territorios representados (no caso de España, as áreas peninsulares e insulares).

* Olla o mapa de isohietas.

* Olla o mapa de isotermas.

* Repasa unha serie de conceptos de climatoloxía.

Nubes

2_tipos_de_nubesAs nubes cambian constantemente de forma e tamaño. Polos refráns albiscamos que tempo nos traerán (“cardelas de lá, se non chove hoxe, chove mañá”, sempre me repetía miña avoa). Ollándoas podemos abstraernos e pensar en formas suxerentes. De feito, a súa presenza en moitos cadros permítenos ver os estados cambiantes da atmosfera (e xa foron analizados bos exemplos por parte de José Miguel Viñas).

As pingas de auga que as forman miden entre décimas e milésimas de milímetro (micras); condénsanse a partir do punto de rocío e precipítanse cando o seu peso supera o das forzas ascendentes de aire que as poidan conter.

Hainas singulares, como poidemos comprobar no #cursodenubes iniciado en 2013… Ollándoas poderás tentar prever o tempo. Ensaia!