La Palma, 2021

O 19 de setembro de 2021 comezou a erupción do volcán de Cumbre Vieja, na illa de A Palma. Acontece 50 anos despois da que tivo lugar en Teneguía, ao S. da illa, en 1971. É unha erupción de tipo estromboliano, con emisións explosivas de cinzas, piroclastos e coadas de lava que sepultaron vivendas e cultivos ao seu paso, camiño do mar, en dirección O.

En tres días, a coada de lava cubríu máis de 150 hectáreas e esnaquizou máis de 300 edificacións, obrigando ao desprazamento de 6.000 persoas. A coada de lava principal ameaza unha zona agrícola ben produtiva, correspondente ao municipio de Los Llanos. É unha das áreas de maior produtividade da illa; en 2017 censábanse neste concello case 300 ha. de invernadoiros e case 1.000 ha. de regadío. As producións agrícolas principais inclúen plataneiras e aguacates. No concello de Tazacorte, a produción de plátanos tamén é ben importante, con case 700 ha. dedicadas en 2017.

O inquebrantable poder da natureza nunha illa volcánica amosa dúas caras sempre presentes: por unha banda, ofrece solos fértiles para o desenvolvemento das actividades agrícolas; por outra, ameaza a actividade humana cun risco natural que esta vez terá consecuencias devastadoras.

As erupcións históricas censadas na illa tiveron ata agora unha duración media de 58 días. A Palma é unha illa en construción. A paisaxe mudará unha vez remate a erupción de Cumbre Vieja.

  • Consulta as actualizacións deste episodio en Twitter (busca:”@_xosea #Xeobach #Vulcanismo”).

Territorios improbables

Pedro Torrijos, arquitecto, conta historias, dá a brasa en twitter. Este ano decidíu recopilar historias singulares nun libro improbable, Territorios Improbables… E tamén sorprendentes!

Ao longo de 50 capítulos agrupados tematicamente en seccións de dez en dez (o que non está, o que non vemos, o hipervisible, o indesexable de ver ou o que non debería existir), o autor viaxa do Mediterráneo ao Pacífico, de Europa a Asia, de Brasil a Australia. Percorremos o mundo en busca do urbanismo de novo cuño, dos edificios macabros e esbeltos, das apostas arquitectónicas máis rompedoras ou daquelas que quedaron abandonadas en medio de desertos ou paradisíacos escenarios de futuro. Do máis elemental ao máis complexo, o autor ilustra con introduccións estéticas ou cómicas, historias arquitectónicas que nos aproximan á esencia da disciplina. Porque non están ausentes as ensinanzas sobre materiais -formigón, pudinga, ferro, arxila, plástico, pedra,…- nin estilos; Torrijos é capaz de facernos entender o barroquismo do Centro Pompidou, o modernismo da City Hall Station, o fachadismo inenarrable de Freddy Mamani. O autor non desaproveita a ocasión para apuntalar informacións sobre os elementos básicos da arquitectura: o espazo, a luz,…

É unha lectura fresca, estimulante. Cada historia é independente e achéganos a espazos que agochan sorpresas e misterios, mesmo cuestionan definicións como a de rañaceos. Citas literarias pertinentes e prefacios sintéticos aproxímannos a Atlantropa, Sealand, Varosha, Shibam, Asmara, Uyuni, Colma, Fordlandia,… Perdámonos!!!!

Ártico

O cambio climático antropoxénico é consecuencia directa do modelo consumista implementado polo capitalismo. Máis alá dos riscos que comporta, modifica tamén os intereses xeoestratéxicos e produtivos en certas áreas.

Hoxe en día, o Ártico está entre as zonas do globo terráqueo onde o cambio climático é máis dramático e perceptible. O quecemento no norte prodúcese o doble de rápido ca o da media mundial, e cada vez acelérase máis, tal e como nos advirte no seu último informe o IPCC.

O paso do Noroeste xa é unha vía de navegación turística e comercial, como nos contou hai unha década Javier Reverte. Recentemente, constátase o mesmo por parte de Erika Fatland no paso do Norleste. A medida que a banquisa languidece, o Ártico ensánchase, e os distintos Estados fronteirizos xa poñen as súas picas para explotar as riquezas minerais que o desxeo permita aproveitar. Ao mesmo tempo, será terra de vixiancia entre bloques militares: a OTAN nunha beira, a expectante Rusia na outra.

O desxeo ártico ameaza con producir catástrofes naturais de dimensións impredecibles. Mentres tanto, os Estados limítrofes ansían a explotación das riquezas petrolíferas e gasísticas que se agochan no océano que baña preferentemente Rusia, Noruega, Dinamarca, Canadá e Estados Unidos. A eles únese China, que quere activar a súa estratexia de transporte pola Ruta da Seda Polar.

Decrecemento por COVID-19

Ven de publicar o INE o dato provisional de nacementos e defuncións no ano 2020. O ano da pandemia acadou un récord de mortalidade inaudito – a cifra máis alta desde 1941, provocado pola sobremortalidade a ela debida. Ademáis, a tendenza á caída progresiva da natalidade -acentuada en tempos de crise- incrementa o saldo vexetativo negativo en España. Os datos son clarificadores: estamos diante dunha sociedade avellentada e con dificultade para manter as cotizacións das pensións (en maio de 2021 hai unha media de 1,95 cotizantes por persoa xubilada). Que nos deparará o futuro?

Capitalismo

Jean Ziegler aproxímanos ao capitalismo como orde caníbal. Cóntallo á súa neta, nun formato que xa se aproxima ao clasicismo, en modo conversa, con verbas claras e directas, ben pensadas para os adolescentes. Na súa versión en español de Ed. Invisibles, o autor inclúe un epílogo escrito durante os primeiros meses da actual pandemia de COVID-19, onde analiza como a deslocalización industrial farmacéutica provocou incapacidade de acción nos Estados ricos europeos:

“O capitalismo mata. Para poder gañar a batalla contra a pandemia temos que derrubar o reinado planetario das oligarquías do capital financieiro globalizado.”

Suez

Unha mole de 400 m de longo e 224.000 toneladas, un portacontedores da navieira taiwanesa Evergreen, encallou este 23 de marzo de 2021 na canle de Suez, unha canle artificial edificada a mediados do século XIX para comunicar directamente o mar Vermello co Mediterráneo a través dunha vía de auga de 193 km de longo e un ancho máximo de 345 m, con 22,5 m de profundidade media. Así se aforraron, por exemplo, 8.000 km de distancia no traxecto marítimo entre Mumbai e Londres, ao evitar a volta transoceánica do Cabo de Boa Esperanza.

A construción da canle moderna, entre Port Said e Suez, iniciouse coa concesión obtida polo diplomático francés Ferdinand de Lesseps, e comezouse formalmente en 1859. Coa participación de máis dun millón e medio de exipcios -dos que morreron uns 125.000 por mor, principalmente, do cólera, a canle foi sucada por primeira vez por un navío en 1867 -ben que a inauguración oficial tivo lugar en 1869, e con ese motivo estaba prevista a estrea da Aida de Verdi.

Despois de ser ocupado polas tropas británicas e declarada zona neutral na Convención de Constantinopla (1888), a canle sería nacionalizada por Nasser en 1956 co gallo de financiar o encoro de Asuán. En 2015 inaugurouse a ampliación recente da canle, baixo o mandato de Al-Sisi.

Un 10% das mercadorías a nivel mundial transitan por esta canle, incluíndo grande parte da importación de petróleo do Golfo Pérsico a Europa. Case 19.000 buques pasaron por el en 2020, mesmo coa redución do tráfico mundial por mor da pandemia.

En 2021 encallou o Ever Given -segundo a compañía, por culpa dunha treboada de pó- e provocou a paralización do tráfico marítimo na zona e a subida do petróleo nos mercados bursátiles. Os portacontedores son cada vez máis grandes e os mares semellan máis estreitos, porque as comunicacións globalízanse, e o tráfico marítimo é o máis importante en tamaño.

O ano sen turismo

Por mor da pandemia mundial de COVID-19, a caída anual do PIB en España en 2020 foi a terceira máis intensa do último século e medio, e foi dun 11,1%. Nada que ver coa caída do PIB turístico, que foi espantosa: un 68,9%. A balanza de pagos, tradicionalmente compensada polo sector turístico (un dos máis puxantes no noso Estado -se non o que máis), non contou esta vez co seu aporte.

A evolución da aportación ao PIB por parte do turismo, na década de 2010, foi sempre á alza, e chegou en 2019 ao 12,4%; en 2020, a aportación superou apenas o 4%. Todas as cifras certifican o afundimento: dos 83,5 millóns de turistas estranxeiros chegados en 2019 pasouse a apenas 19 millóns en 2020 (cifras propias de 1968, cando España botaba a andar como mercado turístico no ambiente internacional).

As cifras están en consonancia co que a OMT certifica a nivel mundial, e pode que a recuperación non se produza ata que a mobilidade se restaure nas nosas vidas. Esta pandemia está a ter efectos severos sobre moitos postos de traballo que dependen das viaxes de lecer, e eliminará a curto prazo parte do negocio. Cabe preguntarse se a medio e longo prazo tamén mudará os nosos hábitos turísticos… Ou ¿España seguirá esperando?

Se 1816 foi o ano sen verán, 2020 foi o ano sen turismo -cando menos ao nivel que viñamos acostumándonos. Se da erupción do Tambora xurdíu -en diferido- o mito de Frankenstein, ¿que monstro biónico poderá xurdir desta pandemia?

Descarbonización

A finalidade da descarbonización da economía é a de reducir as emisións de GEI (gases de efecto invernadoiro), dentro da estratexia de apostar polas enerxías renovables e respetar os acordos dos sucesivos cumios climáticos patrocinados pola ONU. O compromiso, que foi adoptado como estratexia polo goberno español a finais de 2020, permite esperar cumplir coa “neutralidade climática” de cara a 2050.

A redución das emisións e o aforro enerxético están na base dunha política que afectará á industria e á construción, por canto se buscará unha maior eficiencia enerxética nas novas construcións; mais tamén un sector como o agrícola terá que implicarse na diminución de efectos contaminantes sobre o solo e a atmosfera.

Un dos aspectos nos que é máis palpable esta política de descarbonización -relacionada co cambio climático antropoxénico- é o correspondente ao peche de centrais térmicas, que está a ser levado a cabo nestes tempos en distintos lugares de España.

Nuclear

A produción de enerxía nuclear en España para uso civil comezou nos anos 1960, cando se construiron as centrais de Zorita, Garoña e Vandellós I. Nos anos 1970 ampliouse o parque de centrais nucleares con Almaraz, Ascó e Cofrentes; a central de Lemóniz foi rematada, mais xa non entrou en funcionamento por mor da aplicación da moratoria nuclear por parte do goberno socialista de Felipe González en 1984. Nos anos 1980 puxéronse en marcha Trillo e Vandellós II, e en 1985 creouse ENRESA, empresa encargada da xestión dos residuos radiactivos.

En 2020, a enerxía nuclear contribuíu coa xeración do 22,18% (chegara ao 35% nos anos 1990) da produción enerxética española: é a fonte de enerxía de maior importancia a nivel nacional, se ben contribúe ben menos á produción final de enerxía ca noutros países como Francia. Desde hai anos, a produción nuclear en España está estabilizada, mesmo co parón de centrais como Garoña en 2013. Hai unha fábrica de combustible nuclear en Salamanca e un centro de almacenamento de residuos en Córdoba; tamén está prevista a construción dun ATC (almacén temporal centralizado) de residuos de maior radiactividad en Villar de Cañas (Cuenca).

Os reactores nucleares españois teñen unhas necesidades medias dunhas 1.800 toneladas de uranio natural, que se importa de minas de Canadá, Australia, Sudáfrica, Níxer, Namibia e Rusia. E iso a pesares de ter España unhas reservas nacionais avaliadas en 4.650 toneladas -mais que non son rendiblemente explotables a día de hoxe. Na provincia de Salamanca atópanse as principais reservas, agora que o proxecto da mina de Retortillo se atopa no seu momento crucial.

Desde 2011, a Lei de Economía Sostible permitíu a ampliación da vida útil das centrais nucleares máis alá de 40 anos, se o autoriza o Consello de Seguridade Nuclear, se ben o fondo da lei tamén incide na eficiencia e no aforro enerxéticos. Diversas empresas (Nuclenor, Endesa, Naturgy, Iberdrola e HC Energía) participan hoxe na xestión das centrais nucleares abertas, que, de todos xeitos, non deberían prorrogar a súa actividade máis alá de 2035 -nas condicións de explotación establecidas actualmente.

A sociedade española ten manifestado en diversas enquisas a súa preocupación pola seguridade das instalacións nucleares e desta enerxía en particular; sucesivos estudios do CIS así o testemuñan. A opinión pública e os grupos ecoloxistas -mobilizados fortemente durante os primeiros anos da transición democrática- teñen presente traxedias como as de Chernobyl (1986) -tan ben reflectida no obra de Svetlana Aleksievich– e Fukushima (2011) para antepoñer dúbidas e apostar preferentemente polas enerxías renovábeis.

Pegadas

A pegada do ser humano no planeta Terra en tempos do Antropoceno ha de medirse en toneladas: toneladas de sedimentos desprazadas para a construción de estradas e vías de comunicación, para a posta en marcha de proxectos mineiros e industriais megalómanos; toneladas de biomasa peláxica desaparecida por mor da sobrepesca e dos problemas de eutrofización e acidificación dos mares e océanos; toneladas de refugallos nucleares derivados de probas armamentísticas, extracción de uranio e centrais nucleares sempre en risco de accidente; toneladas de arrecifes de coral en perigo, progresivamente blanqueados e en risco de desaparición pola elevación da temperatura mariña; toneladas de formigón investidas en acondicionar espazos urbanizados litorais con risco de inundación por mor da subida da temperatura media terrestre, en tempos de cambio climático antropoxénico acelerado; toneladas de plástico acumuladas no Pacífico norte por mor dun consumismo desmesurado e insensible, que se asentarán desmigalladas despois de decenas de anos no leito oceánico, non sen antes causar a morte de fauna que se achegue ás súas cores mortais.

David Farrier desplega a súa didáctica para concienciarnos sobre a problemática ambiental que vivimos e que legaremos como fósiles a un futuro que ten que medirse en centos de millóns de anos. Cando os arqueólogos descubran a nosa pegada verán que fomos destrutivos e aniquiladores, que vivimos en tempos de extinción de fauna, que consumimos recursos a esgalla -sen preocuparnos en exceso pola súa continuidade, pois atentamos severamente contra a biodiversidade. Grande parte do noso legado xa está aventurado na literatura de Okri, no Kalevala, en Virginia Woolf e mesmo en Ovidio. E o autor, humanista, introduce fragmentos de obras literarias para pautar un relato científico construído a base de experiencias particulares e viaxes a Australia, Escandinavia e China, ben que o punto de partida non deixa de ser o Edimburgo onde imparte aulas.

Vibrante e instructivo, cunha documentación portentosa, o libro afonda na capacidade de Homo Sapiens para modificar a pel da Terra dun xeito impactante desde a revolución industrial: sintetizando novos minerais, provocando a creación de zonas mortas hipóxicas e anóxicas nos mares e océanos, trazando sucos de millóns de km a xeito de estradas asfaltadas, contribuindo á extinción dos glaciares que tan necesarios son para o aprovisionamento de auga doce en certas áreas. Pero hai que ter conciencia de que todo isto quedará fosilizado, mesmo quizás a nosa especie. Quizás o quecemento global actual, que podería alterar os ciclos de glaciacións correntes cada certo tempo, só sexa resistido polas medusas, eses seres que permanecen nos nosos océanos como lembranzas dun pasado remoto invariable. Nós, como especie, estamos sometidos á evolución. E, por moito que tentemos xogar a ser pequenos deuses, mesmo neste día que tentamos perseverar na nosa “conquista de Marte”, non somos eternos.

Viral

Dicía hai uns días nunha entrevista María Neira -directora de Saúde Pública e Medio Ambiente da OMS- que os últimos gromos epidémicos proceden, nun 70%, da deforestación de certas áreas do planeta, especialmente nas zonas tropicais. Environnement e ser humano participan da mesma infraestrutura, Gaia, e van da man, parasitándose mutuamente. Iso é o que fan os virus, parasitar e infectar, se ben Juan Fueyo advírtenos no seu último traballo que tamén poden estar na orixe da nosa linguaxe, o desenvolvemento das sinapses no noso cerebro e ser eficientes para a viroinumunoterapia futura que poida avanzar notablemente na cura do cancro.

Coidar do medio ambiente deberá servirnos para evitar traxedias que se apuntan, como a dos refuxiados climáticos. O ser humano deixará bastantes pegadas na pel da Terra, o Antropoceno ha de fosilizar con premeditación. Igual non somos máis ca o simio espido ou o terceiro chimpancé [*], e ben deberiamos reflexionar sobre o papel que nos corresponde en interacción con este punto azul nunha beira da galaxia. Despois de todo, o tempo cósmico que levamos sobre a Terra desde o Big Bang é de pouco máis dun minuto nun ano. Igual é tempo de pensalo, agora que hai pandemia.

Cálido 2020

Nin o descenso de emisións en tempos da pandemia de COVID-19 foi quen de evitalo. Confírmase que 2020 é o ano máis cálido en temperatura media desde que hai medicións, superando en máis de 1º C os valores da época preindustrial. Non só en España; tamén en Europa e no mundo. Consúltese o informe Copernicus 2020. E véxase como evolucionaron as temperaturas medias sobre o planeta no período 1981-2015.

Semella sorprendente comunicar isto no momento en que o centro de España ven de atravesar unha nevarada histórica, nos comezos de 2021, nos que se teñen acadado mínimos térmicos extremos en algúns observatorios meteorolóxicos. Pero, lonxe do que os negacionistas climáticos poidan afirmar, estes episodios puntuais non revirten a tendenza xeral do cambio climático antropoxénico.

Agora que se fala da terceira onda da COVID, convén lembrar que outra terceira onda ven desbocada:

Third wave

Diagrama ombrotérmico

Un diagrama ombrotérmico amosa a evolución anual das temperaturas medias e do total das precipitacións acumuladas ao longo dun período de medición que a Organización Meteorolóxica Mundial considera oportuno para definir un determinado tipo de clima (30 anos).

Como as medicións dos observatorios xa son abundantes, os datos permítennos comparar a evolución dos datos climáticos en sucesivos períodos, e comprobar así a evolución da temperatura e das precipitacións ao longo do tempo. Neste caso, amosamos 2 períodos de medición (1971-2000 e 1981-2000) no observatorio de AEMet en A Coruña.

Aínda que os datos de P e T media non difiren en grande medida ao longo dos dous períodos, si se poden observar algunhas diferenzas: 1) unha tendencia á alza da T media anual -en torno a 0,4ºC, se ben a amplitude térmica se mantén en valores semellantes (8,8 ºC), moi suaves; 2) un incremento minúsculo das P totais anuais, se ben é case imperceptible, e pode ser debido ao requentamento global da atmosfera; 3) un incremento das choivas nos períodos de comezo do verán e outono pleno -outubro e novembro, quizás pola afluencia de fenómenos torrenciais relacionados co incremento da influencia de treboadas tropicais e restos de furacáns, ao tempo que se producen máis cicloxéneses explosivas; 4) unha lixeira reducción das precipitacións nos meses de inverno -de decembro a febreiro- por mor da presenza de maiores situacións anticiclónicas de bloqueo neste solsticio; 5) un mantemento de certa aridez estival nos meses de xullo e agosto, aplicando a fórmula de Gaussen que relaciona os valores de P e T.

En suma, confírmase o quecemento global e o #CambioClimáticoAntropoxénico, mesmo en períodos de escasa diferenza de medicións. Con respecto ao período 1961-1990, o incremento da temperatura media tería sido aínda maior (0,7ºC), tal e como indicamos noutro momento neste blogue. Velaquí os valores representados no diagrama que encabeza o artigo:

Se Venecia morre

Pechada na súa lagoa, Venecia inspira ao mundo. É a cidade máis imitada e reproducida. Hai Venecias en todos os continentes. Sobre ela e o seu espírito, sobre a súa aura e necesidade de conservación, sobre a solución que hai que dar a unha cidade moribunda de habitantes e chea de pasado, Salvatore Settis escribe un belo opúsculo. Podedes consultar extractos en #SeVeneciaMorre.

Moitas cidades viven asfixiadas polo branding. As cidades históricas teñen un patrimonio cultural que as debería individualizar e non facerlles precisar de logos atractivos para convertelas en mercadoría. Mais o turismo masivo fainas entrar na competencia con outras orfas de pasado. O estado actual de Venecia remítenos á sensación de que a cidade foi construída hai séculos para o turismo.

Antítese da modernidade para Marinetti, símbolo para Nietzsche, Venecia convírtese en presaxio e modelo da cidade futura para H.W. CorbettBaleirada pola pandemia, resulta intensamente admirable nas panorámicas que da Piazza San Marco e arredores se gravaron en maio de 2020, escenario ideal para as cancións de Zucchero.

Turismo

O turismo é un subsector económico en crecemento continuo desde a Segunda Guerra Mundial. E non deixa de medrar, producindo ás veces consecuencias ben negativas. Consulta os datos de turistas en 2017.

España é un dos países máis dependentes do turismo. A chegada de visitantes supera á poboación local, as tipoloxías turísticas son ben variadas, o Estado posúe unha diversidade singular, mesmo chea de tópicos.

O turismo válese esencialmente do crecemento e mellora da rede de transportes para o seu crecemento: avións, trens, cruceiros,…

Bomba demográfica

¿De que falamos cando falamos de “bombas demográficas”, esa expresión que acuñara hai 50 anos Paul Ehrlich? Pensemos en 2 países africanos -Nixeria e Exipto- que teñen, xuntos, case a mesma poboación que os EEUU (iso si, con pouco máis da quinta parte da superficie da superpotencia económica norteamericana). En 2020, Nixeria ten un 43,5% da súa poboación menor de 15 anos; en Exipto, neste mesmo ano, case o 34% da poboación ten menos de 15 anos.

Tomemos o exemplo de Exipto: nun país de 1.000.000 de km2, a poboación concéntrase en 80.000 km2. Na época de Ramsés II, hai aproximadamente 3250 anos, a densidade de poboación no territorio verdadeiramente habitado era de 25 hab./km2. Hoxe en día é 51 veces aquela (1275 hab./km2), sobre o mesmo territorio ocupado.

En Nixeria, as cousas non son moi diferentes.

Paisaxes agrarias e alimentación

As paisaxes agrarias son herdanzas do pasado e innovacións do presente. En Galicia, por exemplo, a pervivencia de agras, soutos, bocages e cortiñas vese notablemente alterada por procesos de concentración parcelaria, incremento da silvicultura e abandono da actividade rural. De aí que a modificación das paisaxes culturais tradicionais dese paso a novas estruturas nas que a intensificación e a especialización, á par que a difusión de novos cultivos, modifican por completo a paisaxe herdada.

Riqueza e poder

O club Bilderberg reúne anualmente a unhas 130 persoas, as máis influíntes do mundo. O grupo é acusado de conspirar para impor un goberno mundial, un dominio capitalista e/ou unha economía planificada.

A versión clásica da teoría da conspiración vincula aos Illuminati coa familia Rotschild, a Mesa Redonda, o Grupo Bilderberg e a Comisión Trilateral, sen esquencer ao filántropo George Soros. Moitas persoas en USA coidan que o que ocorre no mundo decídeo un grupo moi pequeno e segredo de persoas. ¿Será isto certo?

Paraísos fiscais

Boa parte dos paraísos fiscais do mundo son territorios anglosaxóns e, máis concretamente, británicos. Dentro deles, un caso paradigmático é Xibraltar.

Esta pequena colonia británica sobrevive basicamente de ofrecer servizos de mantemento ás navieiras que realizan a ruta do Estreito, do turismo do xogo, da venda de produtos con impostos moi reducidos e de terse convertido nun dos principais paraísos fiscais do mundo (55.000 sociedades opacas operan neste minúsculo territorio). Nesta colonia non se aplican impostos directos sobre persoas físicas nin xurídicas, non existe imposto sobre a renda, apenas se paga un 10% de imposto de sociedades (a terceira parte que en España) e o cambio de moeda non está sometido a nengún control.

Sistemas económicos

Os seres humanos temos necesidades. Para satisfacelas, organizamos a nosa economía en base a distintos sistemas económicos. En todos eles, é preciso ter en conta os axentes económicos, os factores de produción e a distribución de emprego. En cada momento e lugar, o peso dos sectores económicos é diverso.

Co paso do tempo, o emprego tendeu a terciarizarse -e a riqueza tendeu a concentrarse en poucas mans, de xeito que na meirande parte dos Estados -hoxe en día- predominan as actividades terciarias.

* Ver galería.

Blog en WordPress.com.

Subir ↑