Homo sovieticus

revolución rusa, que Richard Pipes define como “o acontecemento histórico máis importante do século XX” (ben que el califica a revolución bolxevique como “golpe de Estado”), é este ano motivo de lembranza.

O centenario dos feitos coincide cunha Rusia controlada por Putin, despois de que o Imperio esmorecese en 1991. Na ollada recente de Svetlana Aleksiévich, ese homo sovieticus, extinto, anceia un tsar; os ideais comunistas son lembranzas dun Partido residual; a escritora bielorrusa recolle moi especialmente a voz das mulleres rusas para lembrar un territorio que ten pasado por ben diferentes gobernantes e “influencers”: Rasputín, Lenin, Stalin, Gorbachov, Putin(tal e como a batalla de ERB consigna).

España baleira

A viaxe literaria de Sergio del Molino pola España do éxodo rural -ben cartografiable– é un paseo polo declive rural. As cidades do éxodo, maioritariamente hiperpoboadas a partir do franquismo, opóñense a toda unha serie de pobos que quedan sen xente.

O cine e a literatura téñense inspirado na España interior, que é preciso descobrer neste libro apaixoante.

Anthropoid

Jan Kubiš e Jozef Gabčík -checo e eslovaco- foron enviados a Praga para asasinar ao “carniceiro” Reynhard Heydrich, quen o 20 de xaneiro de 1942 presidíu a Conferencia de Wannsee -na que se dispuxo a que sería a “solución final da cuestión xudea”. 

Esta historia, narrada con tintes de renovación da novela histórica por Laurent Binet en “HHhH”, sirve de base a Sam Ellis para recrear -moi en primeiro plano- un episodio enérxico da Segunda Guerra Mundial; bótase quizá un pouco en falla a recreación da persoalidade do Obergruppenführer e da impactante traxedia de Lidice, mais é ben fidel aos acontecementos.

#Galeano

galeano

“O século vinte, que naceu anunciando paz e xustiza, morreu bañado en sangue e deixou un mundo máis inxusto que o que atopara.

O século vinteún, que tamén naceu anunciando paz e xustiza, está a seguir os pasos do anterior.

Alá na miña infancia, eu estaba convencido de que á lúa ía parar todo o que na terra se perdía.

Nembargantes, os astronautas non atoparon soños perigosos, nen promesas traizoadas, nen esperanzas rotas.

Se non están na lúa, ¿onde están?

¿Será que na terra non se perderon?

¿Será que na terra se esconderon?”

Eduardo Galeano: Espejos.”

R.I.P., #Galeano (1940-2015).

Cap Arcona

“O Cap Arcona era un barco de luxo de 28.000 toneladas que facía a ruta desde Hamburgo a Río de Janeiro e Bos Aires. Aquel barco elegante, lixeiro e veloz, co tempo foi a xoia da coroa da armada alemana. Antes da guerra estaba pintado de branco, coas chimeneas en vermello e negro. Nas súas viaxes levaba a persoas que ían a América a buscar traballo, mais tamén a xente de cartos na cuberta superior. Nas cociñas levaba dez quilos de caviar e seis mil quilos de polos. Hans Leip, o poeta que escribíu Lili Marlene, fixo nel a súa viaxe de vodas; tamén se rodaron alí películas de propaganda nazi. Mais cando estourou a guerra todo mudou; ao comezo prepararon no barco algúns camarotes para oficiais; máis tarde, a medida que os soviéticos ocupaban o Leste de Alemaña utilizárono para evacuar a dous millóns de civís. 

Agora a enorme nave repousaba na baía de Lübeck. Nas fotografías dos avións da RAF aparece pintada cun gris de camuflaxe, privada do seu encanto doutro tempo.

Segundo ían chegando os presos ao porto de Lübeck, íanos metendo nun cargueiro chamado Thielbeck. (…) Cando se encheu o Thielbeck, o Athen comezou a transportar ao resto dos presos ao grande Cap Arcona. (…)

Dos 6.400 prisioneiros que había no Cap Arcona morreron no ataque 4.250. Dos seiscentos gardas das SS saíron con ben cincocentos. Salváronse nos botes. O destino dos presos que tiveron que nadar non foi nada venturoso. Moitos afogaron no seu intento de chegar á costa, xa que só os recollían os barcos de pesca xermanos. Houbo quen se salvou por falar alemán. Mais para quen chegaba a terra a nado a agonía non remataba ahí. Os SS, cadetes da escola náutica de Neustadt, unos rapaces de dezaséis anos, esperaban armados con fusís a que os presos chegasen ás praias. Chegaban á area exhaustos, para morrer a tiros alí mesmo. (…)

Catro días despois do afundimento do Cap Arcona, o 7 de maio, a Alemaña nazi rendeuse incondicionalmente. O Báltico seguiu a devolver corpos durante case vinte anos.”

Kirmen Uribe: Lo que mueve el mundo“.

11-S / 1973

Hai 40 anos, o 11 de setembro de 1973, o levantamento militar contra o presidente socialista chileno Salvador Allende permitíu a instauración dunha ditadura militar que se prolongaría ata finais da guerra fría.

Un escritor magnífico, do que se cumpliron este ano 10 do seu pasamento, Roberto Bolaño, nárranos o entorno daquel período tráxico para a historia chilena:

Empecei con Homero, como manda a tradición, e seguín con Tales de Mileto e Xenófanes de Colofón e Alcmeón de Crotona e Zenón de Elea (que bo era), e entón mataron a un xeral do exército favorable a Allende e Chile restableceu relacións diplomáticas con Cuba e o censo nacional rexistrou un total de 8.884.768 chilenos e pola televisión empezaron a transmitir a telenovela El derecho de nacer, e eu lin a Tirteo de Esparta e a Arquíloco de Paros e a Solón de Atenas e a Hiponacte de Éfeso e a Estesícoro de Himera e a Safo de Mitilene e a Teognis de Megara e a Anacreonte de Teos e a Píndaro de Tebas (un dos meus favoritos), e o goberno nacionalizou o cobre e despois o salitre e o ferro e Pablo Neruda recibíu o Premio Nobel e Díaz Casanueva o Premio Nacional de Literatura e Fidel Castro visitou o país e moitos creron que se ía quedar a vivir acá para sempre e mataron ao ex ministro da Democracia Cristiá Pérez Zujovic e Lafourcade publicou Palomita blanca e eu fíxenlle unha boa crítica, case unha glosa triunfal, aínda que no fondo sabía que era unha noveliña que non valía nada, e organizouse a primeira marcha das cacerolas en contra de Allende e eu lin a Esquilo e a Sófocles e a Eurípides, todas as traxedias, e a Alceo de Mitilene e a Esopo e a Hesiodo e a Heródoto (que é un titán máis que un home), e en Chile houbo escaseza e inflación e mercado negro e longas colas para conseguir comida e a Reforma Agraria expropiou o fundo de Farewell e moitos outros fundos e creouse a Secretaría Nacional da Muller e Allende visitou México e a Asemblea das Nacións Unidas en Nova Iorque e houbo atentados e eu lin a Tucídides, as longas guerras de Tucídides, os ríos e as chairas, os ventos e as mesetas que cruzan as páxinas escurecidas polo tempo, e os homes de Tucídides, os homes armados de Tucídides e os homes desarmados, os que recollen a uva e os que ollan desde unha montaña o horizonte lonxano, ese horizonte onde estaba eu confundido con millóns de seres, á espera de nacer, ese horizonte que ollou Tucídides e onde eu tremaba, e tamén volvin ler a Demóstenes e a Menandro e a Aristóteles e a Platón (que sempre é proveitoso), e houbo folgas e un coronel dun rexemento blindado tentou dar un golpe e un camarógrafo morreu filmando a súa propia muerte e logo mataron ao edecán naval de Allende e houbo disturbios, malas verbas, os chilenos blasfemaron, pintaron as paredes, e despois case medio millón de persoas desfilou nunha grande marcha de apoio a Allende, e despois veu o golpe de Estado, o levantamento, o pronunciamento militar, e bombardearon La Moneda e cando rematou o bombardeo o presidente suicidouse e todo rematou.

(…) E esa era a verdade. Aburriámonos. Liamos e aburriámonos. Os intelectuais. Porque non se pode ler todo o día e toda a noite. Non se pode escribir todo o día e toda a noite. Non eramos, non somos titáns cegos, e naqueles anos, como agora, os escritores e artistas chilenos precisaban reunirse e conversar, a ser posible nun lugar amable e con persoas intelixentes. O problema, aparte do feito insoslaiable de que moitos amigos se marcharan do país por problemas a cotío máis de índole persoal que política, radicaba no toque de queda. ¿Onde se podían reunir os intelectuais, os artistas, se ás dez da noite todo estaba pechado e a noite, como todo o mundo sabe, é o intre propicio da reunión e das confidencias e do diálogo entre iguais? Os artistas, os escritores. Que época. (…)

(…) Chile enteiro tíñase convertido na árbore de Xudas, unha árbore sen follas, aparentemente morta, mais ben enraigada aínda na terra negra, a nosa fértil terra negra onde os vermes miden corenta centímetros.(…)”

Roberto Bolaño: Nocturno de Chile.

– Consultade un artigo de Roberto Lagos en El País, en lembranza daqueles feitos.

– Realizade as actividades propostas en torno a 2 fragmentos dos textos citados.

– Lede este artigo de Mario Boero Vargas sobre Allende e Bolaño. E outro de Alberto Sicilia -en Público- sobre as reformas de Allende. E as obras de Mario Amorós “Chile, la herida abierta” e Después de la lluvia. Chile, la memoria herida.

– Ollade o especial sobre 40 anos do golpe de Estado en El País.

* Springsteen lembra ás vítimas da ditadura de Pinochet en Chile.

Lanzarote

vides_geria_yann_arthus_bertrand

“É un val estreito [o de Geria] que se abre camiño entre abas de pedra e grava que van desde o violeta escuro ata o negro. No decurso dos séculos, os habitantes da illa recolleron os croios para construir uns muretes semicirculares, e despois foron afondando na grava para formar unhas excavacións protexidas polos muretes. No interior destas excavacións, a resgardo do vento, plantaron unha vide. As gravas volcánicas son un terreo excelente e a insolación é boa; a uva que vendiman dá un moscatel moi aromático. A tenacidade esixida por estes traballos era impresionante. A acta natalicia de Lanzarote foi unha catástrofe xeolóxica total; mais alí, neste val, ao longo de varios quilómetros, podía verse unha natureza abstracta, reconstruida ao xeito dos homes.”

Michel Houellebecq: “Lanzarote“.

* Ver web de turismo de Lanzarote.

“Urbanalizar”

11_urbanizacion_vivendas_adosadas_2011

…E velaquí o que di Chirbes sobre a “sobreurbanización” do litoral mediterráneo na súa última novela:

“A beira do mar non foi un lugar hospitalario e, excepto nalgúns promontorios, permaneceu deserta ata hai unhas décadas, en que se empezou a edificar non importa en que sitio. En Misent, sen ir máis lonxe, hai urbanizacións a carón da praia que se chaman La Laguna, Las Balsas, Saladar ou El Marjal, e nas que os viciños se queixan de que se lles inundan as casas cada vez que chega a gota fría de outono. Pero a quen se lle ocorre mercar un bungalow nun sitio que se chama así. Os nomes dos lugares gardan memoria do que foron. Lameiros. Charcas. Fangais. Balsas para a explotación de sal. Meu pai sentíu especial desprezo pola xente que merca chalets e apartamentos neses terreos gañados ao encoro. En realidade, desprezou a cantos chegaron á comarca atraídos pola chamada do mar. Golfos. Aventureiros. Especuladores. A costa é un sitio pernicioso, dicía. O mar trae ou atrae o lixo, aquí instálase o pior. Desde sempre: charlatáns, trileiros, matóns.”

Rafael Chirbes: “En la orilla”.

* Le un artigo-reseña sobre a urbanización en base á “ideoloxía clorofila”, por Horacio Capel.

Outra morte en Venecia

Atoparédesme nestes tempos lendo a Andrujovich, un “galego” ucraíno, un galitziano que en “Perverzión” parece transportarnos a ese marabilloso e decadente escenario da Venecia elexida por Mann para a súa “morte en Venecia”. E direivos que me engancha, aparte de ofrecer “visións colaterais” sobre obras de Tintoretto agora gardadas na Gallerie dell’Accademia (descubrídeas facendo click na imaxe):

0_tintoretto_traslado_corpo_san_marcos

Ponthus et Sidoine

Vers la fin du XIVème siècle, un écrivain breton anonyme rédigeait le Roman de Ponthus et de la Belle Sidoine, afin de distraire les fils de la noblesse bretonne.

Le roman raconte l’histoire du fils du roi suève de Galice Thibour [à vrai dire, au niveau historique, il y a une période d’ombres dans le royaume suève de Gallaecia: on ne connait pas le prénom d’une bonne partie des rois de 469 à 550: cela peut toujours nourrir la littérature]. Pendant le Vème ou VIème siècle, une grande armée musulmane commandée par le sultan de Babylone débarque à La Corogne avec l’intention de conquérir le pays: la défaite est totale; Thibour meurt au combat; Ponthus, son fils, peut à peine s’échapper avec treize chevaliers fidèles, et il rentre en Bretagne, où Ponthus deviendra un homme remarquable; là, il s’éprend pour la fille du roi de Bretagne, Sidoine. Après la trahison d’un de ses compagnons galiciens, Gannelet, il se réfugie dans la forêt magique de Brocéliande, à la manière des chevaliers du cycle arthurien et du magicien Merlin.

On a découvert cette histoire grâce à Pierre Joubin, du Comité Bretagne-Galice. Et puis on a recherché sur le blog toujours intelligent de Manuel Gago.

Merci, Pierre. C’est une belle légende de jumelage galicien-breton pour ce moment de confraternisation avec un Commenius Regio.

Danzón

“Non, estamos en Caracas, cidade tropical, deslavazada, turbulenta, caótica; no país de Chávez e as súas horrísonas arengas radiofónicas (perdón, anunciei que non falaría del, e aquí estou), nunha sala digna do primeiro mundo, cunha orquestra sinfónica de primeiro mundo -é así, sen dubidalo: a Simón Bolívar, dirixida polo carismático, enxundioso Gustavo Dudamel. Non importa se se lanzan sobre Beethoven, Mahler ou o Danzón nº 2 do mexicano Arturo Márquez: a febre é a mesma, o compromiso, o éxito. Non todo é salvaxe, burdo, corrupto en América Latina. Non todo está crispado en Venezuela.”

Jorge Volpi: El insomnio de Bolívar.

Agora que non ollades

Agora é o momento. Houellebecq non se documenta -iso di-, deixa fluir os seus pensamentos sobre o mapa (creación humana) e o territorio (paraíso natural, efervescencia da vexetación) nun simple devalar do pensamento. Cando a tecnoloxía sexa arrasada polo tempo, cando a Europa decadente deixe de estimular a produción de novos eventos, cando non sexamos máis que un paraíso da “nada”, entón a salvaxe vexetación restaurará os espazos incultos, as ruinas de formigón, a esencia da natureza… E entón todo retornará á sinxeleza. As carpas brasileñas invadirán os lagos suizos, os mexilóns cebra deambularán polos ríos mediterráneos, as acacias australianas colonizarán o val do “pai Miño” e pode que do “fillo Sil”… E pode que a xente siga a pasar fame no Sahel, que a inxustiza se adone de espazos inmensos, superiores aos que Jed Martin podería acoutar co seu muro de tres metros de alto… Agora é o momento de recargar pilas, de insolarse e isolarse, de coller folgos cara ao inverno ártico,  de afrontar rescates e recurtes, de soñar!

San Pietro del Vaticano

“La basilica vaticana, San Pietro, la chiesa dei papi, è uno dei massimi templi construiti in onore di una divinità. La sua edificazione condensa un’avventura umana e spirituale con pochi parangoni nel mondo. Le complesse vicende del venerando edificio, prima nella versione voluta dall’imperatore Constantino, poi nella definitiva forma rinascimentale, segnano, anche grazie alla simbologia che le ha accompagnate, alcuni dei momenti fondamentali della religione cattolica.

Basilica immensa, può contenere fino a 20.000 persone. È lunga 194 metri e alla sommità della cupola supera i 130 metri. Occupa più di 2 ettari di suolo. Le 13 statue della facciata sono alte quasi 6 metri. Nelle navate si drizzano 148 colonne che raggiungono i soffitti a un’altezza di 44 metri. Le statue inserite da Bernini nei quattro pilastri centrali sono di 5 metri ciascuna, di 2 metri i putti giganteschi che sostengono le acquasantiere; 30 sono gli altari, 147 le tombe dei papi. Grandiosa nelle dimensioni e nella struttura, la basilica diventa incomparabile se si pone mente alla quantità di tesori che contiene e alla qualità degli artisti che si sono adoperati per adornarla. “

Corrado Augias: “I segreti del Vaticano”.

Ar… para comezar

“Abondan as especias nos zocos. O ambiente é fresco e hai grande variedade de cores. O cheiro, que sempre é agradable, vai cambiando gradualmente segundo o tipo de mercadoría que se exhiba. Non hai nomes nin letreiros, tampouco escaparates. Todo o que se vende está exposto. Nunca sabemos canto costarán os obxectos. Non teñen os prezos marcados e tampouco son fixos.

Todas as tendas e tenderetes, nos que se vende o mesmo, áchanse pegados uns aos outros, en número de vinte, trinta ou máis. Aquí hai un bazar de especias e alí outro de artigos de marroquinería. Os cordeleiros teñen o seu espazo, e os cesteiros o seu. Entre os vendedores de alfombras algúns teñen salóns espazosos e abovedados. Pasamos diante deles como se constituísen unha cidade de por sí e nos invitasen a entrar nela insistentemente. Os xoieiros áchanse dispostos en torno a un patio especial. En moitos dos seus angostos tenderetes vemos homes traballando. Atopamos de todo, e sempre en grande cantidade.

(…) A poucas pegadas dos contacontos achábase a zona dos escribintes. Unha zona moi tranquila, a máis silenciosa de Xemáa el-Fnáa. (…) Os seus bancos estaban a certa distancia uns dos outros, de xeito que non se puidese escoitar o que dicían os viciños. (…)

Polas tardes, cando xa se fixera de noite, dirixíame á zona de Xemáa el-Fnáa onde había mulleres que vendían pan, anicadas nunha longa fila, coa faciana tan cuberta polo veo que só se lles vían os ollos. Cada unha tiña ante sí unha cesta cuberta cun pano sobre o que se vían uns cantos panciños redondos e aplanados expostos para a venda. (…)

Dos meus paseos nocturnos polos rueiros da cidade soía regresar atravesando a praza de Xemáa el-Fnáa. Resultaba estrano percorrela cando xa estaba case baleira. Xa non había nin acróbatas nin bailaríns, nin encantadores de serpes nin tragalumes. Vi un homiño solitario anicado no chan e, diante del, unha cesta con ovos moi pequenos. Arredor del non había absolutamente nada. Aquí e alá ardían lámpadas de acetileno que difundían o seu cheiro por toda a praza. Nas tenduchas dos mercadores ambulantes había homes illados que tomaban sopa. Parecían solitarios, como se non tivesen nengún sitio onde ir. En torno á praza había xente durmindo, algúns tumbados, a meirande parte anicados, todos coa cabeza cuberta polas capuchas das súas chilabas. Durmían inmóbiles; ninguén sospeitaría que debaixo desas chilabas escuras había alguén que respiraba.”

Elias Canetti: Las voces de Marrakesch.

O vídeo de Revólver gravouse na máis famosa praza de Marrakesch, Jamaa el Fna, en xaneiro de 2011, máis de 50 anos despois de que a pisase Canetti (en 1954).

Cine para unha guerra

Pasadas as 14.30 horas do 18 de xullo de 1936, Francisco Franco despega do aeroporto de Gando (Las Palmas de Gran Canaria) cara a Tetuán nun Dragon Rapide financiado polo banqueiro Juan March. É o inicio dunha sublevación militar que conducirá á guerra civil española de 1936-1939. Franco despídese dos militares ao pé do avión evocando dous principios que serán básicos no seu pensamento: disciplina (orde, autoridade, fronte a un goberno do Frente Popular que Gil Robles tiña denunciado nas Cortes como sinónimo de violencia) e fe (preludio dun nacional-catolicismo oposto ao laicismo republicano, moitas veces confundido con obtuso anticlericalismo). Unha película dirixida por Jaime Camino en 1986 relata os preparativos desta sublevación militar, co traslado do avión desde Londres a Canarias, para alí recoller ao xeneral Franco.

“Franco pasou os primeiros corenta e cinco anos da súa vida escalando o cumio. Unha indómita ambición conducíuno ata a cima da súa profesión militar en 1934 cando se converteu en xeneral de división e, pouco despois, en xefe do Estado Maior. Durante toda a guerra civil española esforzouse para asegurarse, ante todo, que se lle recoñecese como o mando único militar da zona nacional, o que conseguíu o 21 de setembro de 1936. Ao cabo dunha semana convertérase en xefe do Estado. En menos de sete meses derrotara a todos os seus rivais políticos grazas á forzada unificación dos partidos, feito que tivo lugar en Salamanca en abril de 1937. Polo tanto, o seu principal propósito era manter o poder que conseguira, o que significaba gañar a guerra civil e sobrevivir despois á Segunda Guerra Mundial e á hostilidade internacional que se gañou pola súa proximidade ao Eixo. O apoxeo do seu éxito deuse en setembro de 1953 co Pacto de Madrid que se asinou con Estados Unidos.”

Paul Preston: Las tres Españas del 36.

O golpe militar, planeado con meticulosidade de antemán, inicia unha guerra civil de case 1.000 días, con aproximadamente 600.000 mortos nas súas costas (a cuarta parte por mor de represalias políticas, máis funestas na zona franquista), 450.000 exiliados que saíron do Estado pola fronteira francesa e un final de “vencedores e vencidos” que se mantivo latente e humillante durante toda a ditadura posterior (1939-1975).

No Madrid asediado, unha cidade bombardeada na que se pasa fame, a mesma que Carlos Giménez retrata maxistralmente en “36-39. Malos tiempos” , unha familia de clase media trata de adaptarse aos tempos nos que hai que manter as luces apagadas e progresivamente escaseará o pan. Son os protagonistas de Las bicicletas son para el verano, unha obra de teatro de Fernando Fernán-Gómez que levaría ao cine en 1984 Jaime Chávarri. A batalla de Madrid foi longa, e non obtivo no bando sublevado o froito desexado; Madrid foi a cidade resistente, despois pasiva, finalmente derrocada en 1939, despois das disensións internas no seo da República.

A represión cobrou moitas vidas, tal e como narra Manuel Rivas en A lingua das bolboretas: “(…) Da boca escura do edificio, escoltados por outros gardas, saíron os detidos, ían atados de mans e pés, en silente cordada. Dalgúns non sabía o nome [Moncho], pero coñecía todos aqueles rostros. O alcalde, os dos sindicatos, o bibliotecario do ateneo Resplandor Obreiro, Charli, o vocalista da orquestra Sol e Vida, o canteiro a quen chamaban Hércules, pai de Dombodán… E ao cabo da cordada, chepudo e feo como un sapo, o mestre.” Fernando Fernán-Gómez deu vida a ese mestre instruído na Institución Libre de Ensino, o mesmo que representaba os valores laicos dunha República agora afogada pola sublevación fascista, nunha película de José Luis Cuerda rodada en 1999.

Nengunha guerra ten sentido, e menos unha guerra civil, pero por iso o testemuño do soldado Miralles, o mesmo que evitou a morte de Rafael Sánchez Mazas, ideólogo de Falange Española, na fuxida deste do santuario de Collell en xaneiro de 1939, é conmovedor ata o infinito, sobre todo cando Javier Cercas o desvela -referíndose aos seus compañeiros de batalla, os soldados republicanos- en Soldados de Salamina: “Ninguén se acorda de por que morreron, de por que non tiveron muller e fillos e unha habitación con sol; ninguén, e, menos que ninguén, a xente pola que pelexaron. Non hai nin vai haber nunca nengunha rúa miserable de nengún pobo miserable de nengunha merda de país que vaia levar nunca o nome de nengún deles”. Diríase que só queda o anonimato, o esquencemento, salvo que a Lei de Memoria Histórica os rehabilite. A novela de Cercas foi levada ao cine por David Trueba en 2002.

Para coñecer as disensións na retagarda republicana hai que acudir a unha obra mestra de 1995, Tierra y libertad, de Ken Loach, na que as lembranzas da Homenaxe a Cataluña de George Orwell son evidentes. Orwell deixaba claro o estado de precariedade e escaseza no que se atopaba a milicia: “O sistema da milicia presenta serios fallos, e os homes mesmos deixaban moito que desexar, pois nesa época o recrutamento voluntario comezaba a diminuir e moitos dos mellores homes xa se atopaban na fronte ou morreran. Sempre había entre nós unha certa porcentaxe de individuos completamente inútiles. Rapaces de quince anos eran traídos polos seus pais para seren alistados, evidentemente polas dez pesetas diarias que constituían a paga do miliciano e, tamén, a causa do pan que, como tales, recibían en abundancia e podían levar aos seus fogares.”

* Noutra orde de cousas, e coincidindo co 75º aniversario do golpe militar de xullo de 1936, le este artigo de Julián Casanova publicado en El País.

As orixes

“- Houbo noutro tempo un grande bosque que cubría África desde o Atlántico ao Océano Índico. Nel vivían os monos protexidos polas árbores, a sombra e o entrelazado das follas. Camiñaban a catro patas, tranquilamente, sen necesidade de tomar precaucións, xa que os seus inimigos non os vían. E despois, un día, a terra rachouse. De norte a sur, de Etiopía a Mozambique, abriuse unha foxa, como se África fose partirse en dous. O fondo da foxa encheuse de lagos; estamos ao borde dun deles. Pero hai moitos outros, como o Vitoria, o Tanganika, o Malawi, o Kivu…

“O vento do oeste, que abrevaba as árbores, veu tropezar contra as novas montañas nadas daquel rachón. A auga xa non chegaba á outra beira. O leste fíxose cada vez máis seco. O bosque aclarouse. Os monos asustáronse: de súpeto, podíase ver como a plena luz do día. Os animais con poutas, leóns ou panteiras, deleitábanse a pracer: os monos comprenderon que en diante terían que estar en garda e axexar aos seus inimigos na distancia. Plantándose sobre as súas dúas patas traseiras, erguéronse, aprenderon a loitar, a tallar a pedra e, pouco a pouco, volvéronse homes.

Clapton asubiou de asombro.

– Entón, é a seca o que nos creou?

– Exactamente. Na frondosa selva teriamos continuado a ser monos.”

Erik Orsenna: “La historia del mundo en nueve guitarras”.

Dès Mali

 

Quand les européens rejoignent les africains, quand les français découvrent les maliens, on peut parler du coton et de la kora, on peut mélanger les expériences et raisonner les problèmes du développement des monocultures. Erik Orsenna a voyagé au Mali dans son petit précis de mondialisation,… et Vicent Ségal a partagé son cello avec la kora de Ballaké Sissoko.

“Koutiala grouille de bonne humeur, de couleurs et de cet acharnement à vivre qui émerveille et bouleverse le voyageur dans toutes les villes africaines. Des enseignes à chaque pas font sourire, tel ce panneau annonçant un garage « Espoir Autofreinage », une banque mutualiste. « Ici, on ne prête pas aux riches », ou vantant la farine de froment « Mosquée rouge ». Mais où sont passées les très conséquentes royalties que les équipes municipales successives ont reçues de l’or blanc ? Sûrement pas dans les équipements collectifs, malgré les efforts de la ville d’Alençon dont une banderole, sur la façade de la mairie, vante le « jumelage exemplaire ». Sous le pont Patrice-Lumumba, le souvenir de rivière n’est plus qu’un cloaque immonde, un égout en plein air où se baignent néanmoins les enfants. Les échoppes du marché ont été chassées de leur aire par la spéculation immobilière et s’installent n’importe où, bloquant toute circulation. Et partout cette saleté, partout les tas d’immondices, les monceaux d’ordures, de sacs plastique, de pastèques pourrissantes…Pourquoi les Africains, si soigneux d’eux-mêmes, si méticuleux dans leurs ablutions privées ou religieuses, abandonnent-ils toute ambition d’hygiène dès qu’il s’agit de leurs villes ?”

Erik Orsenna: Voyage aux pays du coton“.

Fu(ji)kuoka

 

Engadamos un novo símbolo de identidade para identificar ao país do Sol Nacente, agora que Juan Luis Guerra homenaxea cunha canción (Bachata en Fukuoka) á maior cidade da illa de Kyushu, á cidade considerada lugar de nacemento da civilización xaponesa.

Un símbolo que sumar ao monte Fuji, sagrado volcán de 3.776 m no que culminan as altitudes da illa de Honshu e de todo Xapón, unha montaña de relevo na pintura e na literatura; tanto que ata resoa a súa imaxe lonxana na estampa de Hokusai A grande onda de Kanagawa.

“Mirei cara arriba: así que iso era o monte Fuji. Por fin atopara un lugar desde o que non parecía impoñente, pola sinxela razón de que non o vías: a súa base. De non ser así, ese volcán é unha sublime invención que pode verse desde case todas partes, ata o punto de que, en ocasións, téñoo confundido cun holograma. Desde Honshu, son innumerábeis os lugares cunha vista soberbia do monte Fuji: sería máis fácil contar os lugares desde os que non se ve. Se os nacionalistas quixesen crear un símbolo federalista, terían construido o monte Fuji. Imposible contemplalo sen experimentar o mítico formigueo do sagrado: é demasiado fermoso, demasiado perfecto, demasiado ideal.”

Amélie Nothomb: “Ni de Eva ni de Adán”.

Vers Québec

 

Hai 475 anos que Jacques Cartier remontou o río San Lourenzo [representouno o romántico Théodore Gudin no acto de descobrer o río] para chegar “ao lugar no que un río se estreita” -significado etimolóxico que daban os indios a Québec, a dicir do célebre escritor de literatura fantástica  Howard Phillips Lovecraft-, a antiga Stadacona, fortín francés nas terras canadianas. En 1930, o escritor visitou a cidade e deixounos un ensaio histórico-xeográfico con vivenzas persoais que ben merece estar entre a distinguida literatura de viaxe dos nosos tempos.

“A antiga cidade fortificada de Quebec, en América do Norte, é, non só a cidade máis antiga que ten sobrevivido neste continente ao norte de Nova España, senón tamén, entre todas elas, a que mellor soubo conservar o seu aspecto orixinario. Esténdese sobre un promontorio na beira norte do río San Lourenzo, formando unha pequena península, co San Lorenzo ao sur e ao leste, e o seu confluínte, o río San Carlos, ao norte. Esta península forma na súa meirande parte unha meseta bastante elevada que domina unha estreita banda de terra no alto duns escarpados cantís. A meseta en sí é de superficie desigual, e ten certa tendencia aos derrubamentos no norte e no sur. No seu punto máis alto conta cun promontorio abrupto que dá á cara sur, apuntando cara ao extremo da península, e que recibe o nome de Cap-Diamant. A altura media destes cantís é duns noventa metros. Na beira oposta do río, onde se atopa Lévis, érguense outros cantís semellantes a estes.

A latitude de Quebec é 46º 48′ 23″ norte, e a súa lonxitude 71º 12′ 23″ oeste. Atópase a seiscentos corenta quilómetros da desembocadura do San Lourenzo, no golfo do mesmo nome, e a douscentos quilómetros a voo de paxaro da metrópole de Montreal. Quebec sitúase a seiscentos corenta quilómetros ao norte de Boston, en Nova Inglaterra (…). As persoas resistentes non consideran o seu clima particularmente rigoroso, aínda que a temperatura pode acadar os 34º centígrados baixo cero en inverno. Os veráns son case tan calurosos como os de Nova Inglaterra, pois a temperatura chega ás veces ata os 32º centígrados.

[…] Quebec, a cidade máis antiga, máis fermosa, máis encantadora, con máis feitizo e pintoresca de América do Norte, é unha inesgotable mina de tesouros para os historiadores, os arquitectos e os amantes da beleza. O seu promontorio cheo de verdor que se lanza, xunto coa súa fortaleza, ao asalto dos ceos por enriba do maxestuoso curso do San Lourenzo, a súa muralla defensiva e as súas portas medievais, a súa infinita sucesión de teitos abufardados, vermellos ou prateados, que se recurtan sobre a cor gris do cantil, as súas innumerables frechas prateadas sobre as que xogan as raiolas do sol, as súas terribles almeas e as súas formidables fortificacións, os seus labirintos de casas pintorescas e centenarias aglutinadas ao longo duns rueiros escarpados e de vertixinosas escalinatas retorcidas en ángulos imposibles, as súas escaleiras de desgastados chanzos que enlazan a Cidade Alta e a Baixa, as súas antigas igrexas e os seus conventos de pedra gris, as súas multitudes amables e corteses onde os hábitos negros de monxes e sacerdotes atraen a mirada, igual que as súas calesas e as súas perspectivas impactantes e inesperadas, que de súpeto aparecen en cada rúa: o pintoresco aspecto dun calexón, a grandeza do río, o esplendor das lonxanas montañas; os seus relaxantes xardíns, as súas fachadas, as súas portas, as súas fiestras, tan curiosas, a súa vasta extensión de verdor que parece trepar pola aba da colina ao asalto da Cidadela, a súa atmósfera de lecer pensativo e a súa pertenza non formulada á vella Europa, da que a influencia tanto ten decaído neste continente… Todas estas cousas fan que apenas se poida crer que Quebec pertence ao mundo real, e máis se pensa que, por algún milagre, cristalizouse nestes lugares un dos soños efémeros nos que todas as nosas lembranzas artísticas e literarias, toda a nosa experiencia, se funden nun panorama ideal e inaccesible, dun fuxitivo esplendor que non ten correspondencia algunha coa vida corrente, pero que vive en todas as nosas concepcións dos paraísos celestiais, as nosas lembranzas oníricas e os nosos lances aventureiros no crepúsculo dun radiante solpor. “

H. P. Lovecraft: “Descripción de la ciudad de Quebec”.

“A mediados do século XVII, cando Montmagny, De Lauzon, D’Argenson, De Courcelles e D’Ailleboust foron virreis, o aspecto das rúas de Quebec debeu ser extraordinariamente pintoresco. Estaban cheas de indios de facianas pintadas, de trampeiros vestidos con peles de antílope e cubertos de amuletos nativos, de mariñeiros calzados con altas botas, co seu gorro de lá sobre a cabeza, de soldados con armadura, de xesuitas de negra sotana, de irmáns recoletos de barba gris, de irmás ursulinas de estirado aspecto, e do ledo populacho chegado das aldeas e granxas dos arredores. Había nas rúas, non podemos dubidalo, máis barullo, vivacidade, cor e ledicia por vivir que nas colonias de Nova Inglaterra de máis ao sur, e as rúas tiñan que ser un rebumbio ao que os habitantes daquelas colonias non estaban afeitos. Os colonos de Nova Francia, menos numerosos, dun natural irreflexivo, como todos os pobos sometidos a un goberno despótico, dunha raza e unha relixión que non se molestaban en tristes reflexións, o suficientemente ambiciosos como para vencer o seu medo aos indios, eran moi diferentes dos seus viciños ingleses máis reservados. Chegaran máis como mercadores e aventureiros que como simples colonos e non estaban dispostos a reproducir o xeito de vida sumiso e os hábitos prosaicos do Vello Mundo no chan do Novo. Levaban no seu interior o espírito libre e despreocupado e estaban dispostos a gozar da vida canto lles fose posible. Iso é o que fan os seres civilizados de xeito instintivo a pesares da súa beatería, e o que os diferencia profundamente das serias e mórbidas vítimas da tradición puritana.”

H. P. Lovecraft: “Descripción de la ciudad de Quebec”.

* Voir l’origine de certains mots et rues de Québec selon Lovecraft.

* Voir les cartes du Québec.

* Voir la carte interactive de Québec.

Homenaxe a Delibes

Ven de morrer Miguel Delibes (1920-2010), un dos máis insignes coñecedores da flora e fauna de Castela, un dos literatos que acariñou a xeografía que pisou. En lembranza, deixamos algúns breves fragmentos de interese para a nosa materia, non sen ironía no caso do texto de “La hoja roja”.

“Pero este ano foi un castigo e a auga non deixou de caer perante o outono e non se pudo sementar. E cando, á fin, o arado pudo entrar nas terras baixas, xa era febreiro e os expertos dixeron: “É preciso sementar os trigos de ciclo curto.” E o Servizo facilitou a semente, pero unha vez sementado, levantouse o sol sobre os campos e para abril o cereal secou sen granar nen encanar, e para non perdelo de todo, as xentes do pobo meteron o gando nas terras para que pastase. Era a miseria, e para mitigar o problema, a Deputación dixo: “Votaremos un crédito extraordinario para reparar a estrada e resolver o paro.”

Miguel Delibes: “La mortaja”.

“As diminutas hortas da beira do arroio quedaron abrasadas pola xeada negra. Non obstante, os homes do pobo descenderon obstinadamente ás súas parcelas e sementaron as terras de herbas acedeiras, berros picantes, escarolas rizadas, chícharos tenros, apios, porros e cenorias temperás. (…) Un sol, aínda clemente, estabilizou a temperatura, e baixo as súas raiolas os cereais remataron de encanar e de granar e secaron en poucos días. No pobo, aumentou entón a actividade. A toda hora, os homes e as mulleres limpaban as eiras e preparaban os apeiros para a malla e, ao solpor, desinfectaban os graneiros dispostos para recibir o cereal. Sobre o ceo, dun azul intenso, voaron un día as cigoñas novas da torre anticipándose ao dito do defunto señor Rufo: “Por San Xoan, as cigoñas a voar”.”

Miguel Delibes: “Las ratas”.

“O vello Eloi sabía que o home é un animal de curta vida por longa que sexa a que se lle conceda. Xa de rapaz fixo uns cálculos e coñecía o promedio de vida normal dun home: 25.000 días, é dicir, pouco máis de medio millón de horas. Agora, o vello Eloi calculaba os días de vida dun home que morre aos 75 anos e chegou á conclusión de que rondaban os 27.375, que correspondían a 657.000 horas, ou sexa 39.420.000 minutos, ou sexa 2.365.200.000 segundos. Mais considerando que o home durme un promedio de oito horas diarias, que transcorrían nun estado de morte provisional, viña a resultar que o home que morre aos 75 anos vivira tan só 18.250 días, ou sexa 438.000 horas, ou sexa 26.280.000 minutos, ou sexa 1.576.800.000 segundos. Mais se descontaba, como era de lei, os días, as horas, os minutos e os segundos que o home pasa na inopia da primeira infancia, a vida consciente dun home que vive 75 anos reducíase a 15.695 días, ou sexa 376.680 horas, ou sexa 22.600.800 minutos, ou sexa 1.356.048.000 segundos. Afondando no seu caso concreto, o vello Eloi chegaba á conclusión de que vivindo ata os 75 anos, restábanlle por vivir 1.220 días, que correspondían a 29.280 horas, ou sexa 1.756.800 minutos, ou sexa 105.408.000 segundos. Moi pouca cousa no mellor dos casos.”

Miguel Delibes: “La hoja roja”.