Europeos

Un triángulo amoroso e sensitivo formado por Pauline Viardot-García, Louis Viardot e Iván Turgénev, aproxímanos ao período máis significativo do desenvolvemento da cultura europea, un século XIX que experimenta a expansión dun medio de transporte, o ferrocarril, que interconecta Europa de punta a punta, desde a exótica España á atrasada Rusia. O historiador Orlando Figes desplega unha ampla variedade de coñecementos e relacións que nos permiten comprobar como se formou o canon literario, artístico e musical no vello continente, entre 1840 e 1880, cun epílogo que nos leva ata 1914, aquel momento no que Europa se destripou por mor do impacto do nacionalismo.

Figes retrata o auxe do cosmopolitismo, un momento de esplendor da burguesía que demanda espectáculos novos en tempos de crecemento económico -en particular a ópera, pero tamén nos informa da loita dos autores polo respeto ás súas obras e a reclamación dos seus dereitos, a expansión dos balnearios, a eclosión dun espírito que pasou de determinar a “civilización europea” -ese vello ideal ilustrado- á cultura europea tan botada de menos por Spengler e Zweig unha vez que as ideas políticas antepuxeron o embigo propio ao canon forxado de xeito común.

O autor, nacionalizado alemán xusto despois do referendo do Brexit, en 2017, axusta contas co anti-cosmopolitismo británico, aquela “terra sen música” descrita por Oscar Schmitz en 1904 como resultado dos múltiples estereotipos que o maior imperio colonial teña utilizado nas relacións diplomáticas e nas guías de turismo. E agora a illa volve ir por libre, lonxe do “recuperado” europeísmo da UE.

A vida dos personaxes principais, con múltiples relacións coa contorna artístico-literario-musical do vello continente, descúbrenos como se foi creando ese canon cultural, e sorpréndenos como eles tres estiveron tan interrelacionados con tantos outros persoeiros. Un grande libro, unha historia apaixoante!!!

Buscando a Venus

En 1716, o astrónomo Edmond Halley publicou un ensaio no que facía unha chamada á colaboración científica internacional para o momento dos seguintes tránsitos de Venus, que el non vería, en 1761 e 1769. O momento considerábao idóneo para tratar de calcular, mediante paralaxe, a distancia astronómica entre o Sol e a Terra, que foi establecida por aquel entón en pouco máis de 150 millóns de km., isto é, moi próxima da que consideramos hoxe en día unha UA (unidade astronómica). A paralaxe solar fixouna Thomas Hornsby en 8″78, ben próxima do valor actual (8″79).

A aventura da década de 1760 -especialmente coa organización da toma de datos no segundo tránsito, en 1769- puxo as bases da colaboración científica internacional entre institucións como a Royal Society británica e a Academia das Ciencias francesa. Malia as frustracións de astrónomos como Le Gentil e mesmo a observación de Maskelyne na illa de Santa Elena en 1761, os datos proporcionados por Chappe d’Auteroche, Hell, Mason, Dixon e Green foron a base dos cálculos finais, nun espírito de aprendizaxe que puxo en práctica os ideais da Ilustración. A viaxe do Endeavour, dirixida polo capitán Cook e concluída finalmente en 1770 coa posta do primeiro pé europeo en Australia, proporcionou o modelo de expedición científica que sería corrente desde finais do s. XVIII. A vontade da déspota ilustrada Catalina a Grande servíu para organizar expedicións que deron a coñecer mellor o territorio ruso; outras observacións contribuiron aos avances na cartografía e o coñecemento xeográfico, á par que se recollían múltiples especies botánicas que acrecentaron o coñecemento en Europa do noso planeta.

A historiadora Andrea Wulf introdúcenos de cheo nesta aventura #EnBuscadeVenus. Faino cunha prosa qui frappe e dotada de multitude de datos de referencia. A divulgación histórico-científica conta cunha nova perla desta autora fascinante, que contemplou en directo en Arizona o último tránsito que neste século se verá de Venus, en 2012.

Cliodinámica

Nestes tempos, moitos xornalistas e comentaristas volven cara a un artigo publicado en Nature en 2012, da autoría de Peter Turchin. Nel analizábanse os ciclos históricos de crise e violencia, que na historia norteamericana -segundo una aplicación da análise matemática aos big data- se tiñan dado cada 50 anos desde 1870. A proposta de Turchin baséase na predicción de ciclos diversos, algúns de prosperidade, outros de crise.

E estamos diante da crise, nun momento de crecemento demográfico, inestabilidade política, enfrontamento das elites e loita social exacerbada. Se a iso engadimos unha crise sanitaria que provoca inseguridade e inquedanza, todos os elementos parecen confluir. Xa hai quen apela ao crack do 29 como espello no que ollarse, e incluso as propostas para cambiar o sistema económico toman cada vez máis corpo.

Pandemias

Na historia da humanidade, as epidemias ocupan un lugar importante: fomos, somos e seremos infectados por microbios que porán en perigo a supervivencia da especie. Desde que levamos rexistro, algunhas pandemias teñen sido máis mortíferas ca outras: é o caso da Peste Negra [ver mapa], que a mediados do s. XIV exterminou entre o 30 e 50% da poboación europea; ou a varíola [ver mapa], que -chegada do Vello Mundo- sumou máis de 50 millóns de mortos en América no s. XVI; case tan virulenta foi a “gripe española” de 1918 [ver mapa], ao final da Grande Guerra. Síguelle en mortandade a “plaga de Xustiniano” [ver mapa], no s. VI, e a máis recente enfermidade que suma millóns de falecidos é a do VIH/SIDA [ver mapa].

A día de hoxe -18 de marzo de 2020- a pandemia global de coronavirus apenas se achega aos 9.000 falecidos, se ben a súa taxa de propagación é acelerada. De feito, uns días máis tarde (24 de marzo), esta é xa a peor pandemia do século XXI.

#Galicia

Xa foron tempos aqueles nos que Fukuyama nos anunciaba o final da historia… Pero voltaron a rebelarse as identidades contra da globalización cultural, e cada pobo busca as súas orixes na historia e na cultura, na diversidade xeográfica e sociolóxica.

Ramón Villares debulla a identidade do noso territorio en Galicia, unha nación entre dous mundos. Faino definindo #Galicia como nación-cultura: unha terra marcada por unha xeografía singular, unha profunda cristianización e un forte peso da fidalguía.

Na busca das raigames do noso nacionalismo, celtismo (a traverso da pegada de Verea y Aguiar e Murguía) e medievalismo (coas aportacións de Vicetto ou Seoane) teñen deixado impronta. Pero tamén as conexións que a afirmación desa identidade propia se teñen manifestado na emigración galega a América, da que son senlleiros expoñentes intelectuais e escritores como Castelao, Neira Vilas ou Nélida Piñón. Nos destinos ultramarinos (sobre todo Arxentina, Cuba e Brasil) erguéronse símbolos como o noso himno e bandeira, e reforzáronse ligazóns que apuntalaron a singularidade galega en terra allea.

O percorrido polos espazos e feitos que teñen forxado o noso perfil como nación achégase colateralmente a esa corrente (“suevismo”) que promete guiarnos polos vieiros dunha posible nova identidade cultural, tal e como se percibe no documental de Simón Casal ligado ao comezo deste post.

Orixes

A visión da historia da humanidade de Lewis Dartnell non é a dun historiador. Dado que a Terra nos fixo, el adopta o punto de vista do xeólogo que xustifica os materiais que foron fornecendo o noso desenvolvemento -creados pola tectónica de placas. Faino en Orígenes, unha perspectiva diferente da evolución das nosas civilizacións.

Un fragmento da coda final explica os contidos deste interesante libro, do que podes consultar algunhas perlas aquí: #Orixes.

María Estuardo

Unha muller forte. Unha católica enérxica. Unha muller políglota. Un ser traizoado. Unha mente intelixente. Bela e fermosa. Unha vontade vencida. Así presenta Josie Rourke -inspirándose na obra de John Guy– á raíña mártir María Estuardo, nun filme recentemente estreado.

A historia mergúllase no período 1561-1587, cando Isabel I era raíña protestante de Inglaterra e María se verá sometida a sucesivas conspiracións, nun mundo onde o dominio dos varóns era lei. Finalmente, fuxirá de Escocia a Inglaterra, e alí será definitivamente executada por orde da súa curmá.

O filme reclama a forza feminina de dúas raíñas orgullosas; canto a María, chaman a atención os seus earrings ao modo de María de Portugal… e o seu carisma.

Ötzi

Ötzi foi achado a unha altura de 3200 metros, perto do cumio de Similaun, nun lugar entre Austria e Italia. (…) Estábanse asentando entón a agricultura e a gandería, e con elas o comercio e o manexo de algúns metais (…). Coa sedentarización, os pobos ían medrando lentamente ata converterse en algo semellante a aglomeracións urbanas, aínda que as cidades eran aínda algo descoñecido nesa parte do mundo. Naquel intre, Europa non estaba en absoluto domesticada. (…)

Ötzi axúdanos a adentrarnos nun momento crucial para a humanidade: a revolución do Neolítico, cando os seres humanos comezaban a deixar atrás o mundo de cazadores recolleitadores e se xeralizaba a agricultura. (…)

O Home dos Xeos está cheo de respostas, mais tamén de preguntas: vintecinco anos de investigacións sobre o corpo permitiron resolver moitos misterios, aínda que aumentaron outros. Os científicos tardaron unha década en descobrer de que morrera e foi preciso un médico con moita experiencia, Paul Gostner, radiólogo do hospital de Bolzano, para atopar un detalle que pasara inadvertido ao resto dos observadores: unha punta de frecha á altura do ombreiro esquerdo. Ötzi fora asasinado polas costas.”

Guillermo Altares: Una lección olvidada.”

Despois das pesquisas científicas, chega o filme.

Esquecida

A rica e variada historia do noso continente, Europa, sirve de base para as viaxes e episodios que Guillermo Altares decide contarnos en Una lección olvidada (#UnaLecciónOlvidada). Europa é unha enorme acumulación de batallas, un palimpsesto de horrores, con lugares que ben merecen ser visitados (a réplica de Chauvet, o museo de Bolzano, o anfiteatro de Cirencester, o barrio xudeu de Cracovia, o centro de cidades como Berlín e Roma, o val da Somme,…), todos eles escenarios de momentos singulares e violentos da nosa historia (algo que nos permite valorar a relativa tranquilidade do presente) . Alí poderemos atoparnos coas sombras de personaxes como Nerón, Palme, Ötzi, Caravaggio, Simon de Montfort,… e evocar os cementos de episodios que non deben ser esquecidos.

Con abundante documentación, grande erudición e innumerábeis citas literarias e históricas, cun estilo xornalístico directo, o autor fía relatos que tecen un enunciado que compartimos: a actual Unión Europea -cos seus problemas e dificultades- representa unha idea que ben merece a mágoa defender, malia non ser perfecta.

29 de setembro

Comeza a correr o tempo de conmemorar a revolución esquencida, aquela que sacudíu Alemania hai case un século e que tan ben conta Sebastian Haffner.

“O 29 de setembro de 1918 é unha das datas máis importantes da historia alemana… foi un 8 de maio de 1945 e un 30 de xaneiro de 1933 nun mesmo día. Comportou simultaneamente a capitulación e a reforma do Estado. E ámbalas dúas cousas déronse grazas ao empeño dun só home; un home ao que o seu cargo constitucional non lle autorizaba o máis mínimo a levar a cabo accións de tal calibre: o xefe adxunto do Estado Maior Xeral, Erich Ludendorff. (…)

O poder de Ludendorff foi case ilimitado durante os dous últimos anos da guerra, e a súa omnipotencia nuca se amosou tan deslumbrante coma ese día, no que fixo entrega do poder e destruíu o seu instrumento de goberno. (…) O chanceler e os ministros entraban e saían [do goberno] segundo ordeaba Ludendorff. Cando finalmente este decidíu, dun día para outro, facer da Alemania de Bismarck unha democracia parlamentaria e permitir que esa democracia levantase a bandeira branca, non houbo ninguén que lle ofrecese resistencia ou que o contradicise. (…) E este home non era máis ca un xeneral entre outros tantos, nin tan siquera o de meirande rango.”

Sebastian Haffner: La revolución alemana de 1918-1919.” [Video].

Captura de pantalla de 2018-10-02 21-54-37

 

 

Victoria e Abdul

A raíña Victoria, ao final da súa vida, cae ¿namorada? dun servinte musulmán que vén da India.

O filme de Stephen Frears aproxímanos a unha época, adoptando o punto de vista preferente dos fastos da realeza, mergullándonos nunha historia descoñecida ata hai pouco tempo, que algo ten de reivindicativo canto á aproximación de amizade entre civilizacións, de superación dos estereotipos sociais e de “edulcoramento” dunha época colonial chea de clichés… E marabíllanos coa interpretación de Judi Dench, introdúcenos nos dispendios do xubileo, achéganos ao urdu. Unha experiencia interesante.

Sapiens

A obra de Harari, escrita con erudición e irreverencia ilustrada, a dicir de Muñoz Molina, cuestiona a historia da humanidade aos ollos da evolución.

Somos unha especie que se apoderou do planeta, que o explota ata a extenuación, que facilitou a extinción de moitas outras especies, que o fixo grazas á revolución cognitiva e avanzou para colonizar, someter e fundar imperios. A pregunta final de Harari é se estamos diante dun abismo ou dunha oportunidade: ¿será capaz a humanidade de revertir o impacto negativo sobre o planeta ou remodelar a especie, de xeito que xa deixemos de ser animais, para ser “deuses”? ¿A revolución científica vai cambiar o sino da historia?

Quizás.

Non teñamos medo de enfrontarnos a esta visión subversiva da nosa historia, non teñamos medo de comprobar como os cartos, os imperios a as leis teñen cambiado a nosa natureza. ¿E que será de nós despois de tanto coñecemento científico? Coido lembrar que Hawking nos invita a abandonar o planeta, de continuar con esta tendencia actual de explotación do mesmo.

Puy du Fou

Nun petit village, no que se construíu un primeiro château a partir de 1100, érguese o conxunto que configura hoxe o parque temático-histórico de Puy du Fou, na rexión da Vendée. Nel, numerosos personaxes históricos, literarios e outros recreados (os galos cristiáns que se enfrontan a romanos invasores, Saint Philibert de Noirmoutier facendo fronte aos viquingos, os cabaleiros da Táboa Redonda,  Xoana de Arco loitando contra os ingleses, Cyrano de Bergerac e os tres mosqueteirosCharette na guerra da Vendée, …) fan as ledicias dos espectadores con postas en escena verdadeiramente espectaculares.

Velaquí un xeito de aproximarse á historia ben atractivo e particular, un xeito que engancha.

Campos de concentración

É nos xuizos de Nuremberg, tras a Segunda Guerra Mundial, cando o termo “campo de concentración” se difunde como concepto histórico.

Pero os primeiros campos de concentración remóntanse ás guerras anglo-boers (1877-1902). Foi en 1900 cando lord Kitchener planificou e executou unha nova táctica contra as guerrillas bóers (que inflixiran serias derrotas ao exército británico) e as etnias indíxenas de Sudáfrica. Consistía na construción dun vasto sistema de pedra e arame de espiño co obxecto de limitar os movementos bóers a unha rexión reducida. Tamén se construiron campos de concentración para acoller nun principio aos bóers refuxiados aos que se lles destruiran as súas granxas. Houbo 45 campos para bóers (nos que había uns 28.000 prisioneiros) e 64 para africanos negros. Enfermidades, penalidades e mortes foron consecuencia daquel sistema denunciado polos británicos liberais como modelo de “métodos bárbaros” do Imperio.

Durante o século XX, o internamento de civís por parte de diferentes Estados foise facendo cada vez máis frecuente, acadando o seu clímax durante a Segunda Guerra Mundial. Xudeus, disidentes políticos, homosexuais, xitanos, testemuñas de Xehová, criminais comúns, emigrados, discapacitados, formaron parte dos colectivos “inferiores” ou “traidores” pechados polo rexime nazi. E a estes grupos hai que unir os republicanos españois fuxidos da derrota na Guerra Civil.

O gulag soviético, os campos de concentración móviles da época do xenocidio armenio, os centros de detención da ditadura arxentina, os promovidos por ditaduras como a franquista ou a norcoreana, son bos exemplos deste fenómeno ao longo do século XX.

Dentro dos campos de concentración, os que foron campos de exterminio cumpliron a función exclusiva do asesinato en masa; eran “fábricas de morte” nas que a utilización das cámaras de gas e o fusilamento cumpliron a función de levar a cabo o “Holocausto”, o xenocidio xudeu. Auschwitz-Birkenau pasa por ser o campo de exterminio máis grande da Historia.

Introducindo a historia do presente

Di Jacques Attali que “o ser humano nace da viaxe”; o espírito humano estaría modelado polo nomadismo. A historia do presente é a da migración continua, a da exploración permanente, a da investigación a ultranza. O planeta que habitamos quedou pequeno, anceiamos espazos máis lonxanos para habitar e conquistar, e debemos estar a piques de dar ese salto que a carreira espacial da Guerra Fría nos plantexaba.

A conquista de novos espazos está chea de zozobra; unhas veces, as augas árticas tínguense de pantasmas (quizás a de John Franklin estea no fondo delas, envolto na Union Jack); outras, o espazo lunar sen osíxeno bota de menos ao primeiro humano que o teña pisado. Neste 2012 que supón o final dun ciclo de conta longa do calendario maia, deixounos Neil Armstrong en medio do ciclo olímpico-paralímpico, cen anos despois de que uns heroes británicos -liderados polo capitán Scott- sucumbisen aos fríos austrais no seu desexo de ser os primeiros (sempre ese soño olímpico) en chegar ao punto 90ºS. Non foron os británicos, foi o noruego Amundsen o que primeiro chegou, o que primeiro tiña feito dunha soa tirada a viaxe polo paso do Noroeste. E tamén alí superou a John Franklin, quen de seguro tería completado a travesía medio século antes de non ser polo empeño de levar consigo unha “galante tripulación” e vaixelas innecesarias para unha travesía de exploración.

O verán de 2012 conclúe cos Xogos Olímpicos de Londres, co descubrimento do antigo veleiro Terra Nova –o que levara ao capitán Scott á Antártida- no fondo das augas meridionais de Groenlandia, as mesmas polas que pasaran o Erebus e o Terror case un século antes, cargados de ensoñacións para mellor descubrir os confíns da Terra. As mesmas ensoñacións que levaba a tripulación de Scott cara ao Polo Sur; idénticas ás que Armstrong ensaiou colocando a “pica en Flandres” (a bandeira norteamericana) na superficie do noso satélite.

Explorar é de humanos. Quizás porque temos un espírito nómade.

* Consulta un magnífico artigo de John Carlin sobre o “Apolo 11”.

* En xullo de 2012 atopouse o barco que levou Scott á Antártida.

* E aínda queda “a última conquista polar” (ver artigo de El País).

Velaquí as letras das cancións de Pascal Obispo e Sinead O’Connor.

Asalto en Vimianzo

Xa se di que se non tés festa medieval non es nada. Entón, bo será engalanarse para a ocasión… Se non hai casco histórico pétreo, ben será poñer adornos e feirantes que o disfracen, e para o caso ben valen os sacos ou arpilleiras das que MillaresTàpies acugulaban. Ler máis

25 de abril

“Sabemos que o 25 de abril de 1467 –que estamos propoñendo como día da Galicia irmandiña– se produce o derrocamento da primeira fortaleza (Castelo Ramiro, perto de Ourense), coa resistencia dunha parte da direción local irmandiña, pois tal cousa non fora acordada na Xunta de Melide.”

Carlos Barros dixit.

 

Blog en WordPress.com.

Subir ↑