Deportado 4443

Deportado 4443 narra, en primeira persoa, as vivenzas de Antonio Hernández Marín -morto hai agora 25 anos- en Mauthausen e Gusen, desde xaneiro de 1941 ata xuño de 1945. Carlos Hernández de Miguel chiou en twitter a historia, e eses chíos foron ilustrados por Ioannes Ensis nunha publicación que ve agora a luz.

Quero quedarme cunha imaxe, a da páxina 53 da novela gráfica, como resumo espectral desta testemuña: un traxe a raias de presidiario -un traxe que uniformiza a todos por igual, que os sinala como reclusos-, un número -os presos non son máis ca un número, deixan de ter persoalidade propia para os seus captores-, un triángulo azul -evocado na obra de teatro de Laila Ripoll– coa “S” de Spanier cosida -para identificar a procedencia dos presos. O que sigue é o retrato cotián do terror, da humillación, do abuso e da indignidade, mesturado cunha esperanza remota de que todo aquilo rematará canto antes. Diante deste panorama, algúns deciden suicidarse ou provocar que os maten -a alambrada electrificada pode ser unha definitiva salvación-; outros sufren as penurias de traballar na canteira, símbolo do peor traballo forzado imaxinable.

A historia percorre os momentos históricos da Segunda Guerra Mundial desde dentro dun campo de concentración -que despois será de exterminio- nazi, desde a óptica de republicanos españois que reivindican a memoria histórica de quen loitou incesantemente contra o fascismo. E así se van sucedendo os episodios que afectan á vida dos presos: a entrada en guerra dos USA,a posta en práctica da Solución Final, a batalla de Stalingrado, o desembarco de Normandía e o colapso nazi, que evocan de fondo unha secuenciación terrorífica desa Guerra na que tamén os españois participaron. Non se esquenza.

Campos de concentración

É nos xuizos de Nuremberg, tras a Segunda Guerra Mundial, cando o termo “campo de concentración” se difunde como concepto histórico.

Pero os primeiros campos de concentración remóntanse ás guerras anglo-boers (1877-1902). Foi en 1900 cando lord Kitchener planificou e executou unha nova táctica contra as guerrillas bóers (que inflixiran serias derrotas ao exército británico) e as etnias indíxenas de Sudáfrica. Consistía na construción dun vasto sistema de pedra e arame de espiño co obxecto de limitar os movementos bóers a unha rexión reducida. Tamén se construiron campos de concentración para acoller nun principio aos bóers refuxiados aos que se lles destruiran as súas granxas. Houbo 45 campos para bóers (nos que había uns 28.000 prisioneiros) e 64 para africanos negros. Enfermidades, penalidades e mortes foron consecuencia daquel sistema denunciado polos británicos liberais como modelo de “métodos bárbaros” do Imperio.

Durante o século XX, o internamento de civís por parte de diferentes Estados foise facendo cada vez máis frecuente, acadando o seu clímax durante a Segunda Guerra Mundial. Xudeus, disidentes políticos, homosexuais, xitanos, testemuñas de Xehová, criminais comúns, emigrados, discapacitados, formaron parte dos colectivos “inferiores” ou “traidores” pechados polo rexime nazi. E a estes grupos hai que unir os republicanos españois fuxidos da derrota na Guerra Civil.

O gulag soviético, os campos de concentración móviles da época do xenocidio armenio, os centros de detención da ditadura arxentina, os promovidos por ditaduras como a franquista ou a norcoreana, son bos exemplos deste fenómeno ao longo do século XX.

Dentro dos campos de concentración, os que foron campos de exterminio cumpliron a función exclusiva do asesinato en masa; eran “fábricas de morte” nas que a utilización das cámaras de gas e o fusilamento cumpliron a función de levar a cabo o “Holocausto”, o xenocidio xudeu. Auschwitz-Birkenau pasa por ser o campo de exterminio máis grande da Historia.

Homo sovieticus

revolución rusa, que Richard Pipes define como “o acontecemento histórico máis importante do século XX” (ben que el califica a revolución bolxevique como “golpe de Estado”), é este ano motivo de lembranza.

O centenario dos feitos coincide cunha Rusia controlada por Putin, despois de que o Imperio esmorecese en 1991. Na ollada recente de Svetlana Aleksiévich, ese homo sovieticus, extinto, anceia un tsar; os ideais comunistas son lembranzas dun Partido residual; a escritora bielorrusa recolle moi especialmente a voz das mulleres rusas para lembrar un territorio que ten pasado por ben diferentes gobernantes e “influencers”: Rasputín, Lenin, Stalin, Gorbachov, Putin(tal e como a batalla de ERB consigna).

Anthropoid

Jan Kubiš e Jozef Gabčík -checo e eslovaco- foron enviados a Praga para asasinar ao “carniceiro” Reynhard Heydrich, quen o 20 de xaneiro de 1942 presidíu a Conferencia de Wannsee -na que se dispuxo a que sería a “solución final da cuestión xudea”. 

Esta historia, narrada con tintes de renovación da novela histórica por Laurent Binet en “HHhH”, sirve de base a Sam Ellis para recrear -moi en primeiro plano- un episodio enérxico da Segunda Guerra Mundial; bótase quizá un pouco en falla a recreación da persoalidade do Obergruppenführer e da impactante traxedia de Lidice, mais é ben fidel aos acontecementos.

Génocide arménien

100 ans de génocide arménien, cette année! Une bonne opportunité pour la reconnaissance universelle de cet épisode de l’Histoire!

N’oubliez pas! [paroles de la chanson]

Les Arméniens sont un groupe ethnique originaire du Caucase et du Haut-plateau arménien. Ils furent les premiers à accepter le christianisme en tant que religion nationale de leur royaume, en 301.

* Visitez un site web autour de la commémoration du génocide arménien.

* Un document -voici un autre– et un schéma.

* Voir quelques extraits du film “Le mas des alouettes”.

* Voir un extrait de la bande dessinée “Le cahier à fleurs”.

* Carte du peuplement arménien en 1915. Une carte. Voir une autre carte.

O que move o mundo

Imos preparando a performance para a Semana Intercultural do noso IESP. Este ano temos fixada a ollada en 1915, cunha historia que enlazará guerra civil española, exilio, primeira e segunda guerras mundiais,… e imos tomar como elemento aglutinador unha novela de Kirmen Uribe.

“Tras o bombardeo de Gernika, o lendakari José Antonio Agirre reafirmouse na súa decisión de por a salvo aos nenos. Naquel 1937, entre maio e xuño, dezanove mil pequenos saíron do porto de Bilbao cara a diversos países europeos. A meirande parte deles atoparon refuxio en Francia, a Unión Soviética, Gran Bretaña e Bélxica. Viaxaron ao estranxeiro sos, sen os seus pais, coa única compaña dun grupo de profesores dispostos a axudalos.

O 6 de maio o buque Habana partíu por primeira vez cara a La Rochelle. Ían a bordo 2.483 refuxiados. Noutro tempo, o Habana tiña sido un transatlántico de luxo que efectuaba a ruta Bilbao-A Habana-México-Nova Iorque. O buque, construído na Naval de Sestao, era a estrela da compañía. Na década dos trinta tiña sido bautizado como Alfonso XIII, mais coa chegada da República cambiáronlle o nome. (…)

A ría de Bilbao estaba completamente bloqueada e non era fácil saír. Non o terían conseguido sen a axuda dos barcos da Royal Navy. O exército sublevado non vía con bos ollos a protección dos británicos; consideraba ilegal a intervención dun país estranxeiro, e ameazaron incluso con afundir aqueles barcos cheos de nenos. Sen embargo, as ameazas non se cumpriron, e o Habana continuou coas súas viaxes durante un mes máis. O último fíxoo o 13 de xuño, con 4.500 nenos a bordo, apenas unha semana antes de que caese Bilbao.”

Kirmen Uribe: Lo que mueve el mundo“.

A conspiración do silencio

Ven de estrearse en España un film sobre o proceso de Frankfurt (1963-1965), que se realizou naquela cidade alemana contra 22 detidos implicados no funcionamento do campo de exterminio de Auschwitz [*]. A meirande parte dos oficiais deste campo, incluído Rudolf Höss, xa foran xulgados en 1947 polas autoridades polonesas. O fiscal Fritz Bauer, de orixe xudea, iniciou a recollida de testemuñas individuais sobre a actuación dos oficiais nazis naquel campo.

O traballo de Bauer contribuíu á busca de información para capturar ao fuxitivo xerarca nazi Adolf Eichmann en Arxentina (1960), na operación Garibaldi levada a cabo polo Mossad, e no decurso da cal Eichmann foi capturado e trasladado a Israel, onde foi condeado a pena de morte. Intentos semellantes de captura producíronse co “anxo da morte” Josef Mengele -médico que experimentou con humáns no campo de Auschwitz-, mais foron infructuosos, pois Mengele acabou morrendo en Brasil en 1979, despois dun periplo por diversos países sudamericanos.

O filme aproxímanos ao primeiro xuizo realizado en Alemania contra responsables do nazismo (os xuizos de Nuremberg foran realizados baixo auspicio norteamericano, na época de ocupación). En verbas do director da película, Giulio Ricciarelli, o nazismo continuou a ser un tema tabú en Alemania ata 1968, na época en que o Estado do que Adenauer era chanceler (a RFA) exercitou unha amnesia colectiva con respecto á Shoah.

A película traza un retrato de como abordar a memoria histórica en países afectados por crimes de guerra. Recomendámosvos a súa visión no día (27 de xaneiro de 2015) en que se cumplen exactamente 70 anos da entrada do Exército Roxo no campo de Auschwitz para a súa liberación, e hai actos programados de celebración do acontecemento.

* Regardez “la solution finale”, d’après histoirealacarte.com.

* Visitez le website du musée Auschwitz-Birkenau. [E un gráfico sobre o campo de exterminio].

* Regardez les mots-clés autour du film.

Europa, 1900

Dicía nunha entrevista na revista If hai varios anos o historiador das ideas Peter Watson que “Europa pode ser considerada como o logro colectivo máis admirable da historia”. Coido que é tempo de suscribilo, unha e outra vez, máis nestes días de anguria colectiva e reivindicación do laicismo e da liberdade de expresión, verdadeiros piares da nosa civilización. Eses piares asentáronse nos inicios do século XX, cando París celebraba a súa Exposición Universal de 1900, ao tempo que a Europa imperialista estendía os seus tentáculos polo orbe.

“En 1900 Gran Bretaña era a nación máis influinte da terra, tanto no ámbito político como no económico. Tiña posesións en Norteamérica e Centroamérica, e en Sudamérica, Arxentina dependía dela en grande medida. Tamén posuía o goberno dunha serie de colonias en África e Oriente Medio, e os seus dominios chegaban ata Australasia. O resto do mundo estaba na súa meirande parte dividido entre as potencias europeas: Francia, Bélxica, Holanda, Portugal, Italia e incluso Dinamarca. Os Estados Unidos adquiriran o Canal de Panamá en 1899, e acababan de facerse coas últimas pertenzas do Imperio español. Sen embargo, e a pesares de que a sede de poder dos Estados Unidos ía en aumento, o país que dominaba o mundo das ideas -en filosofía, nas artes e as letras, nas ciencias naturais e en ciencias sociais- era sen dúbida Alemaña, ou para ser máis precisos, os países de fala alemá. Este feito ten unha grande relevancia, porque a tradición intelectual alemá non estivo, nin moito menos, á marxe dos posteriores acontecementos políticos.

Unha das razóns desta situación preeminente dos alemáns na esfera do pensamento eran as súas universidades, que foron a orixe de grande parte da química do século XIX e se atopaban na vangarda dos estudos bíbliocos e a arqueoloxía clásica, por non mencionar o propio concepto de doutoramento, que tivo a súa orixe en Alemaña. A segunda razón era de orde demográfica: en 1900 había en todo o territorio xermano parlante trinta e tres cidades con máis de cen mil habitantes, e a vida urbana era un elemento imprescindible á hora de crear un mercado de ideas. De entre todas estas cidades sobresaía Viena: se hai un lugar que poida considerarse como representativo da mentalidade da Europa occidental nos albores do século XX, este é sen dúbida a capital do Imperio austrohúngaro.

A diferenza doutros imperios, como, por exemplo, o británico ou o belga, a monarquía dual austrohúngara, baixo o dominio dos Habsburgo, posuía a meirande parte dos seus territorios en Europa: comprendía parte de Hungría, Bohemia, Romanía e Croacia, e contaba cun porto de mar en Trieste, que hoxe pertence a Italia. Por outra banda, estaba moi pechado en si mesmo; os xermanos formaban parte dunha raza orgullosa, moi consciente do seu pasado histórico e do que pensaban que os distinguía dos demáis pobos.”

Peter Watson: Historia intelectual del siglo XX“.

* “Viena, 1900”, un documental en 4 partes: 1, 2, 3, 4.

Hai 100 anos…

…Nunha mañá soleada de comezos de verán, Gavrilo Prinzip asasinou ao herdeiro da coroa austro-húngara e á súa dona en Saraievo. Eran aproximadamente as 11 da mañá do día de San Vito, e aquel atentado marcaría o comezo da Primeira Guerra Mundial:

sarajevo_attentat_1.jpgA Europa convulsa, caricaturizada no mapa de Walter Trier, emprendía definitivamente o camiño cara ao seu declive.

 

Cap Arcona

“O Cap Arcona era un barco de luxo de 28.000 toneladas que facía a ruta desde Hamburgo a Río de Janeiro e Bos Aires. Aquel barco elegante, lixeiro e veloz, co tempo foi a xoia da coroa da armada alemana. Antes da guerra estaba pintado de branco, coas chimeneas en vermello e negro. Nas súas viaxes levaba a persoas que ían a América a buscar traballo, mais tamén a xente de cartos na cuberta superior. Nas cociñas levaba dez quilos de caviar e seis mil quilos de polos. Hans Leip, o poeta que escribíu Lili Marlene, fixo nel a súa viaxe de vodas; tamén se rodaron alí películas de propaganda nazi. Mais cando estourou a guerra todo mudou; ao comezo prepararon no barco algúns camarotes para oficiais; máis tarde, a medida que os soviéticos ocupaban o Leste de Alemaña utilizárono para evacuar a dous millóns de civís. 

Agora a enorme nave repousaba na baía de Lübeck. Nas fotografías dos avións da RAF aparece pintada cun gris de camuflaxe, privada do seu encanto doutro tempo.

Segundo ían chegando os presos ao porto de Lübeck, íanos metendo nun cargueiro chamado Thielbeck. (…) Cando se encheu o Thielbeck, o Athen comezou a transportar ao resto dos presos ao grande Cap Arcona. (…)

Dos 6.400 prisioneiros que había no Cap Arcona morreron no ataque 4.250. Dos seiscentos gardas das SS saíron con ben cincocentos. Salváronse nos botes. O destino dos presos que tiveron que nadar non foi nada venturoso. Moitos afogaron no seu intento de chegar á costa, xa que só os recollían os barcos de pesca xermanos. Houbo quen se salvou por falar alemán. Mais para quen chegaba a terra a nado a agonía non remataba ahí. Os SS, cadetes da escola náutica de Neustadt, unos rapaces de dezaséis anos, esperaban armados con fusís a que os presos chegasen ás praias. Chegaban á area exhaustos, para morrer a tiros alí mesmo. (…)

Catro días despois do afundimento do Cap Arcona, o 7 de maio, a Alemaña nazi rendeuse incondicionalmente. O Báltico seguiu a devolver corpos durante case vinte anos.”

Kirmen Uribe: Lo que mueve el mundo“.

Dereitos civís

En 1955, unha muller negra, Rosa Parks, foi encarcelada por negarse a ceder o seu asento no autobús a un home blanco. Estes feitos resultaron detonantes para a consolidación do Movemento polos Dereitos Civís en Estados Unidos

En 1960, algúns estudantes negros de educación superior organizaron un plantón nun restaurante segregado de Woolworth (Carolina do Norte) e negáronse a retirarse do lugar. Este plantón, que atraeu a atención dos medios de comunicación, deu lugar a manifestacións similares en todo o sur. En 1961 organizáronse as “xiras da liberdade”, nas que brancos e negros viaxaban en autobuses cara ás terminais segregadas do sur dos USA.

Por aquel entón, a sociedade branca do pobo de Jackson, no estado de Mississippi, trataba con absoluto desdén e baixeza ao seu servizo doméstico negro, tal e como se narra na novela de Kathryn Stockett “Criadas e señoras”.

Os grupos das “xiras da liberdade” organizaron tamén grandes concentracións como a Marcha de Washington, en 1963. Máis de 200.000 persoas reuníronse na capital para manifestar o seu compromiso de igualdade para todos. Desa manifestación quédanos a lembranza do discurso “I have a dream” de Luther King.

Asasinado Kennedy en novembro de 1963, L. Johnson conseguíu do Congreso a aprobación da Lei de Dereitos Civís de 1964, pola que se prohibíu a discriminación en todos os aloxamentos públicos. En 1965 complementouse esta lei coa do Dereito de Voto, que permitiría o rexistro da meirande parte da poboación negra para participar nas eleccións. En 1968 aprobouse a lexislación pola que se prohibíu a discriminación en materia de vivenda.

Malcolm X [film] avogou pola necesidade de afirmar o Black Power por todos os medios, e orixináronse disturbios en 1966 e 1967 en importantes urbes. En 1968 foi asasinado M. Luther King.

“Pero mentres explotasen bombas nas igrexas e mentres as novas leis de “dereitos civís” non cambiasen a súa verdadeira condición, aos negros non se lles podía integrar facilmente na “coalición democrática”. Na primavera de 1963, a porcentaxe de desempregados entre os brancos era do 4,8%. Para os non brancos era do 12,1%. Segundo os cálculos do goberno, unha quinta parte da poboación branca vivía por debaixo do limiar da pobreza; a metade da poboación negra vivía por debaixo dese mesmo limiar. Os proxectos de lei sobre dereitos civís poñían énfase no voto. Mais o voto non era unha solución fundamental para o racismo e a pobreza. En Harlem, os negros que levaban anos votando seguían vivindo en tugurios infestados de ratas.”

Howard Zinn: “La otra historia de los Estados Unidos”

Continuous change

A historia do presente, o período máis recente da nosa existencia, está claramente marcada pola eclosión de novos movementos sociais que teñen profundas raigames no pasado, como poidan ser o feminismo e o ecoloxismo. Outros toman forza en acontecementos coetáneos, tal e como poidan ser os movementos antiglobalización.

Toda unha serie de acontecementos está a marcar a nosa existencia con novas propostas de pensamento e acción que permiten comprender as forzas que moven as sociedades, ao tempo que os estados poderosos se confrontan estratexicamente en áreas xeopolíticas cheas de novos intereses e tensións, ás veces determinadas pola loita contra o narcotráfico, o tráfico de armas ou o control das rutas marítimas do comercio internacional.

En suma, atopámonos nun período de cambio continuo, no que os acontecementos son transmitidos en directo e dun xeito inmediato a través dunha sociedade-rede [ver o primeiro capítulo do libro de Castells] que nos implica a todos sen excepción.

* Consulta un vello artigo.

* Consulta a nosa presentación.

“Treboada de aceiro”

Xa se achega o día de San Fernando, xa se achega o 30 de maio para por en escena, no noso IESP, a performance que servirá para lembrar o casus belli e o desenvolvemento da Primeira Guerra Mundial, cen anos menos 29 días antes do asasinato de Saraievo.

* Velaquí a PRESENTACIÓN para este día; se queres disfrutar dos contidos “ocultos”, non poderás deixar de virnos ver.

Autoritarismo e totalitarismo

En pleno século XXI, o culto á persoalidade sigue presente no ámbito político. Non hai que ir tan lonxe para atopar o Turkmenistán de Nyýazow, líder autoproclamado Turkmenbashi en 1993 (“líder de todos os turcománs”), sobrevivinte na era post-soviética, ata a súa morte en 2006. Grazas ao finés Arto Halonen, que filmou “Shadow of the holy book”, (“A sombra do libro sagrado”) coñecemos mellor a mensaxe do inspirador do Ruhnama, libro no que se reescribe a historia do país e se adoutrina á maioría suní de clans nómades. É a verdadeira expresión da presenza dun autoritarismo ditatorial, que ademáis se ten convertido en manual de escola para os nenos turcománs.

O autoritarismo é unha modalidade de exercicio da autoridade que impón a vontade do que exerce o poder en ausencia dun consenso que se poida construir de xeito participativo; en consecuencia, orixina unha orde social opresiva e carente de liberdade e autonomía. A sociedade preindustrial está marcada por unha forte autoridade e xerarquía en todas as ordes -relixiosa, política, económica,…-, cunha indiscutida autoridade masculina e paterna dentro da familia -patriarcado, paternalismo, machismo-, fronte a graos cada vez maiores de liberdade existentes nas sociedades industrial e postindustrial.

En política, o autoritarismo caracterízase pola concentración de poder en mans dun líder ou unha pequena elite que non é “constitucionalmente responsable diante do corpo do pobo”, baseándose no “exercicio arbitrario do poder sen consideración doutros corpos” que o poidan limitar -por exemplo, mediante a separación de poderes- e cunha inexistencia de mecanismos que permitan a efectiva alternancia no poder, como as eleccións libres multipartidistas.

Coñecemos como totalitarismos as ideoloxías, movementos e reximes políticos onde a liberdade está seriamente restrinxida, e o Estado exerce todo o poder sen divisións nin restricións.

Os reximes totalitarios diferéncianse doutros reximes autocráticos por seren dirixidos por un partido político que se comporta como partido único e se funde coas institucións do Estado; estes reximes, polo xeral, exaltan a figura dun personaxe que ten poder ilimitado -que acada todos os ámbitos- e que se manifesta a través dunha autoridade exercida xerarquicamente; estes reximes impulsan un movemento de masas -co apoio das cales se afirman no goberno- no que se pretende encadrar a toda a sociedade, co propósito de formar unha persoa nova nunha sociedade perfecta; estes reximes fan uso intenso da propaganda e de distintos mecanismos de control social e de represión, como a policía segreda.

Mussolini (que utilizou por primeira vez o termo “totalitarismo”) evidenciou todo isto no eslogan “todo no Estado, todo para o Estado, nada fóra do Estado, nada contra o Estado”.

Xa en 1951, tivo lugar a publicación da obra clásica que describe e analiza os dous movementos totalitarios máis importantes do século XX: o nazismo e o estalinismo. Trátase de “As orixes do totalitarismo”, de Hannah Arendt. O libro analiza o ascenso do antisemitismo en Europa central e occidental a comezos e mediados do século XIX, engadindo unha análise do novo imperialismo -que acontece entre 1884 e o inicio da Primeira Guerra Mundial-, para examinar a fondo o panxermanismo e o paneslavismo como fase previa ao xurdimento de movementos que sustituiron aos partidos políticos.

“Mentres que todos os grupos políticos dependen dunha forza proporcionada, os movementos totalitarios dependen da pura forza do número, ata tal punto que os reximes totalitarios parecen imposibles, incluso baixo circunstancias polo demáis favorables, en países con poboacións relativamente pequenas. Despois da primeira guerra mundial barreu Europa unha vaga intensamente antidemocrática e proditatorial de movementos semitotalitarios e totalitarios; os movementos fascistas extendéronse desde Italia a case todos os países da Europa central e oriental (a parte checa de Checoslovaquia foi unha das excepcións notables); sen embargo, incluso Mussolini, que tan orgulloso se amosaba do termo «Estado totalitario», non tentou establecer un completo réxime totalitario, e contentouse cunha ditadura e un réxime unipartidista. Ditaduras semellantes non totalitarias xurdiron na Rumanía da preguerra, en Polonia, os Estados bálticos, Hungría, Portugal e a España de Franco. Os nazis, que posuían un infalible instinto para advertir semellantes diferenzas, acostumaban a comentar con desdén as imperfeccións dos seus aliados fascistas, mentres que a súa xenuina admiración polo réxime bolchevique de Rusia (e o partido comunista en Alemania) só admitía parangón e era equilibrada polo seu desprezo ás razas de Europa oriental. O único home por quen Hitler sentía un «incalificado respeto» era «Stalin, o xenio”.”

H. Arendt: Los orígenes del totalitarismo“.

“Os movementos totalitarios son organizacións de masas de individuos atomizados e illados. En comparación con todos os demáis partidos e movementos, a súa máis conspicua característica externa é a esixencia dunha lealdade total, irrestrinxida, incondicional e inalterable do membro individual.”

H. Arendt: Los orígenes del totalitarismo“.

Sirva como exemplo de denuncia do totalitarismo e dos seus métodos, así como da oposición firme dun cidadán que se separa da masa, o inicio de “Historia dun alemán”, as memorias de Sebastian Haffner escritas en 1939 e publicadas en 2000, despois da súa morte un ano antes.

Diríase que os reximes autocráticos tenden a desaparecer nos nosos días, mais hai quen considera que se encubren para adaptarse ao novo ambiente. ¿É a súa unha estratexia camaleónica? ¿Ou é que verdadeiramente a democracia está a espantalos?

“A Revolución dos cravos foi o comezo do que o profesor Samuel Huntington bautizou como “a terceira vaga da democratización”. A primeira vaga producírase no século XIX, coa ampliación do sufraxio e a aparición das democracias modernas en Estados Unidos e Europa occidental, mais sufríu unha serie de reveses en vésperas da Segunda Guerra Mundial, co ascenso das ideoloxías totalitarias. A segunda vaga, que chegou despois da guerra co restablecemento da democracia en Europa, tivo unha curta vida. O comunismo e os reximes monopartidistas implantáronse en toda Europa oriental e en moitos estados que viñan de obter a súa independencia. A terceira vaga ten sido duradeira e tivo un meirande alcance xeográfico.”

M. Naím: El fin del poder“.

* Visualiza un video recente con Kim Jong Un de protagonista.

* Consulta o Global Report 2011 de CSP sobre conflitos, governanza e fraxilidade estatal. Consulta o mapa interactivo co informe de Polity IV correspondente a 2011 para caracterizar os reximes políticos de cada Estado.

* Consulta o Mapa da Liberdade 2014 elaborado por Freedom House. E consulta o informe de base desta organización sobre a democracia por continentes.

* Olla a nosa presentación sobre este tema.

Doutrinas da Guerra Fría

O 5 de marzo de 1946, no Westminster College de Fulton (Missouri), Winston Churchill lanzou unha expresión que tería éxito; falou da “Iron Curtain” (o telón de aceiro que caía sobre Europa despois do final da Segunda Guerra Mundial, esgotado o período de colaboración bélica entre os aliados, que reestruturaran o mapa do continente nas conferencias de Ialta e Potsdam).

Un ano e unha semana despois, diante do Congreso dos Estados Unidos, o presidente norteamericano Harry Truman sostivo que “a política dos EE.UU. debe ser apoiar aos pobos libres que están resistindo intentos de agresión de minorías armadas ou presión exterior”. O discurso tiña por obxecto obter axuda económica para Turquía e Grecia, esta última envolta nunha guerra civil entre o goberno conservador pro-occidental e as guerrillas comunistas. Entraba en acción unha política de contención do comunismo que foi coñecida como a doutrina Truman.

En 1946, George Kennan, conselleiro do embaixador norteamericano en Moscova, enviou un telegrama no que advertía de que a política soviética se baseaba na permanente hostilidade de Moscova cara aos países occidentais. Baixo o seudónimo Mr. X, Kennan publicou, un ano máis tarde, na revista Foreign Affairs,  un artigo que levaba por título “As fontes da conduta soviética”, no que pedía unha “contención paciente mais firme e vixiante” fronte aos soviéticos. Esta é a orixe da doutrina da contención, na que avoga pola contención da URSS e da súa esfera de influencia, podendo pensar que a expansión soviética máis alá desas fronteiras debería considerarse como un ataque á seguridade nacional dos Estados Unidos. Kennan foi un arduo defensor do Plan Marshall para conter a influencia soviética en Europa.

O corolario da doutrina da contención foi a teoría do dominó esgrimida en público por Eisenhower en 1954. Segundo esta teoría, se un país nunha determinada rexión do mundo se facía comunista, os demáis que conformaban a rexión también acabarían caendo baixo a influencia comunista; polo tanto, non se perdería só un país, senón toda unha rexión. Por iso se facía necesario frear a expansión soviética.

En setembro de 1947, en Szklarska Poreba (Polonia), durante as sesións de constitución da Kominform, o delegado soviético Andrei Jdanov expuxo as súas obxecións a que os países limítrofes da URSS en Europa aceptasen o Plan Marshall, para o que tildaba ao bloque agrupado en torno aos Estados Unidos como “imperialista e antidemocrático”. É a xeoestratéxica doutrina Jdanov, que rematou de consolidar a división do mundo en dous bloques, un capitalista e outro comunista. Ambos incrementarían o seu distanciamento constituindo asociacións militares (OTAN, Pacto de Varsovia) e económicas (CEE, COMECON) diferenciadas.

Coa desestalinización da URSS a partir de 1955, levada a cabo por Kruschev, iniciouse a coexistencia pacíficaEsta proposta comunista baseábase en que, durante un período, os países comunistas e capitalistas terían que convivir, e para evitar unha guerra mundial era preciso manter a “coexistencia pacífica [que] presupón a renuncia á guerra como medio de resolver as disputas internacionais”. Aínda que esta teoría tivo momentos de creba como a invasión de Hungría en 1956, a construción do muro de Berlín en 1961 e a crise dos misís en Cuba (1962), oficialmente mantívose en vigor ata a década de 1980, cando a URSS se encamiñará cara á súa extinción.

Xa no ano 1968, o seguinte líder soviético, Brezhnev, nun discurso diante do Soviet Supremo da URSS, estableceu a doutrina da soberanía limitada, xustificando a intervención militar do Pacto de Varsovia en calquera país do bloque soviético que tentase “pasar do socialismo ao capitalismo”. Con esta teoría xustificábase retroactivamente a invasión de Hungría en 1956 e a intervención en Checoslovaquia para acalar a “Primavera de Praga”.

¿Que foi de Hiro-Hito?

10_caricatura-szyk-ephemera-pamphlet-two

A caricatura de Arthur Szyk “Two Down and One to Go” foi utilizada polo Exército americano nun documental de propaganda (1945) para explicar como oporse ás accións de control mundial pretendidas polas forzas do Eixo en Europa e no Pacífico. Na caricatura, as efixies de Mussolini (fusilado o 28 de abril de 1945) e Hitler (que se suicidou 2 días despois, o 30 de abril) aparecen tachadas, mentres que só queda a de Hiro-Hito, emperador do Xapón.

O que foi emperador xaponés desde 1926 ten sido considerado responsable directo dos crimes de guerra cometidos polos xaponeses no período previo e durante a Segunda Guerra Mundial. Sen embargo, a insistencia do xeneral MacArthur en mantelo como símbolo da unidade do pobo xaponés librouno de estar como acusado nos xuizos de Tokio (1946). En cambio, a nova constitución xaponesa de 1946 -consagrando ao Emperador como símbolo do Estado e da unidade do pobo- delega todas as responsabilidades políticas no goberno, xa que os actos do Emperador esixen a súa aprobación, e Hiro-Hito quedou sen poder efectivo; o antigo “fillo do ceo” deixou de ser divino e todopoderoso. ¿Ata que punto o Emperador estivo directamente implicado nos crimes do exército xaponés? O revisionismo histórico máis recente -que non o dos anos inmediatos de posguerra, fidel a seguir exculpando a Hiro-Hito- volve acusar ao emperador como responsable directo das masacres en Nankín e de ataques como o de Pearl Harbor. A esta tese tamén se apuntou Manu Leguineche en “Recordad Pearl Harbor” (2001). Despois da súa morte, Hiro-Hito foi xulgado por crimes de guerra, mais aínda quedan moitas preguntas latexando.

En todo caso, o personaxe, un emperador que reinou case tanto tempo como a raíña Vitoria de Inglaterra, sigue envolto na polémica. Hiro-Hito viveu case un século, entre o ano en que Xapón e Gran Bretaña asinaron unha alianza militar (1901) e o ano que vería a caída do muro de Berlín (1989).

¿Podería ter asinado a rendición antes de ser bombardeada Hiroshima? En todo caso, a poboación xaponesa, moi maioritariamente nacida despois de 1945, terá que seguir conservando a memoria dos supervivintes que, por exemplo, deixaron as súas testemuñas en “White light, black rain”:

Afundimento

A partir do minuto 39 (¿foi no 39 cando empezou a Segunda Guerra, non si?) da película “Der Untergang” (“O afundimento”) prodúcese unha das escenas -senón a escena- máis parodiadas da historia do cine en youtube. Na escena real, Hitler ponse furioso e empeza a ser consciente do desastre unha vez que a división Steiner non avanza cara á defensa de Berlín; de feito, o xeneral Felix Steiner desobedeceu as ordes de Hitler e negouse a atacar aos soviéticos no sitio da capital alemana.

No film de Hirschbiegel, que parte da contratación de Traudl Junge -a través dos seus ollos introducímonos na intrahistoria dos últimos días de Hitler- como secretaria do Führer en 1942, nárranse os derradeiros momentos do réxime nazi, incluído o suicidio do Führer e Eva Braun o 30 de abril de 1945. A guerra chega ao distrito da Chancelería, os soviéticos avanzan cara ao búnker, as rúas aparecen esnaquizadas e defendidas por rapaces soldado -a última esperanza do réxime- como Peter, mais o ambiente agónico, as traizóns de Göring e Himmler  anticipan o angurioso final, no que a desesperación leva a Magda Goebbels a asasinar aos seus seis fillos antes de suicidarse xunto co seu home. Tan só a esperanza dunha Alemania nova se atisba, entre o cerco soviético, nas figuras de Junge e Peter, que finalmente conducen unha bicicleta cara a un futuro máis prometedor que as cinzas do réxime, as mesmas nas que se consumíu Hitler, rociado con gasolina o seu corpo e queimado tras o suicidio…

Hai uns meses tivo lugar en España a publicación dun éxito literario excepcional en Alemania que “resucitaba” a Hitler nos tempos actuais, precisamente nos tempos de youtube, e grazas a esta ferramenta volvía acadar unha popularidade notoria. Trátase da obra de Vermes “Ha vuelto”, que nos pon diante da tesitura de como sería asumida a figura do ditador hoxe en día.

“O que máis me sorprendeu foi o pobo. Eu, dende logo, fixen o humanamente posible por destruir todo o que permitise seguir vivindo neste solo profanado polo inimigo. Pontes, centrais eléctricas, estradas, estacións de ferrocarril: ordeei destruilo todo. ¿Cando? En marzo, e coido que me expresei con claridade a ese respecto. Había que destruir todos os servizos de abastecemento, as empresas de distribución de auga, as instalacións telefónicas, as granxas agrícolas, os bens materiais un por un, todo, e con iso quixen dicir nin máis nin menos que “todo”. (…)

Era xa innegable que o Pobo Alemán, na loita épica co inglés, co bolchevismo, co imperialismo, resultara vencido, e polo tanto, dígoo con toda claridade, tiña perdido o dereito a seguir existindo, nin sequera no primitivo estadio de pobo cazador e recolector. Así perdeu tamén o dereito a posuir empresas de suministro público, pontes e camiños.”

Timur Vermes: Ha vuelto“.

Por certo, non deixedes de lelo.

Símbolos para outra guerra

5_roosevelt_globeEn decembro de 1942, o xeneral George C. Marshall, xefe do Estado Maior dos Estados Unidos durante a Segunda Guerra Mundial, enviou sendos globos terráqueos xemelgos a Franklin D. Roosevelt e a W. Churchill, presidente norteamericano e primeiro ministro inglés respectivamente, co obxectivo de que ambos visen reflectido nel “o progreso da loita global de 1943 para liberar o mundo do terror e da servidume”. Era un xeito de reforzar a alianza atlántica que se formalizara por parte de ambos mandatarios en agosto de 1941, coa sinatura da “Carta do Atlántico” (na senda da “Declaración do Pazo de St. James” e precedente da creación da ONU).

Os británicos, sometidos ao asedio aéreo alemán durante a batalla de Inglaterra (de xullo a outubro de 1940), xa se tiñan preparado para a resistencia desde o famoso discurso de Churchill no que ofrecía “sangue, suor e bágoas” , no que prometía non renderse nunca (este extracto figura no inicio da canción de Supertramp “Fool’s overture”).

Nesa lembranza de discursos non cabe esquencer o de Xurxo VI ao comezo da guerra (setembro de 1939)  nin o de Charles de Gaulle -desde Londres, en xuño de 1940- apelando á Resistencia contra a invasión nazi.

– Consulta un anexo de wikipedia sobre as Conferencias da Segunda Guerra Mundial.

Crimea’s patchwork

Nos tempos de Catalina II de Rusia, o Imperio ocupou Crimea  (1783), despois de que -tras a guerra ruso-turca de 1768 a 1774, na que Rusia conquistou boa parte do espazo ucraíno- este territorio permanecera durante un tempo erixido en kanato “independente” e sumido en loitas internas. O interese por acceder ao Mediterráneo levou ao Imperio Ruso a controlar a península, que máis tarde sería obxecto dunha contenda internacional que ten sido catalogada por Orlando Figes como a primeira “Grande Guerra”.

“O nome da guerra de Crimea non reflicte a súa escala global e a súa enorme importancia para Europa, Rusia e esa área do mundo – que se extende desde os Balcáns ata Xerusalén, desde Constantinopla ata o Cáucaso- que chegou a definirse pola Cuestión Oriental, o problema internacional plantexado pola desintegración do Imperio otomano. Tal vez sería mellor adoptar o nome ruso da guerra de Crimea, a “Guerra Oriental”  (Vostochnaia voina), que cando menos ten o mérito de relacionala coa Cuestión Oriental, ou incluso chamala a “Guerra Turco-Rusa”…

A guerra empezou en 1853 entre forzas rusas e otomanas nos principados do Danubio de Moldavia e Valaquia, o territorio da actual Romanía, e propagouse ata o Cáucaso, onde os turcos e os británicos alentaron e apoiaron a loita das tribos musulmanas contra Rusia, e desde alí extendeuse a outras áreas do Mar Negro. En 1854, coa intervención dos británicos e franceses á beira dos turcos e a ameaza dos austríacos de unirse a esta alianza antirrusa, o tsar retirou as súas forzas dos principados e o combate trasladouse a Crimea. Mais houbo outros diversos escenarios de guerra entre 1854 e 1855: o mar Báltico, onde a Royal Navy planexaba atacar San Petersburgo, a capital rusa; o Mar Branco, onde bombardearon o mosteiro de Solovetsky en xullo de 1854, e incluso a liña costeira siberiana do Pacífico.”

Orlando Figes: Crimea. A primeira grande guerra“.

Bastión dos rusos brancos despois da revolución de outubro de 1917, Crimea converteuse en república autónoma en 1921, dentro da URSS, se ben sería despois rebaixada á categoría de oblast (rexión ou provincia), e transferida en 1954 á RSS de Ucraína. En 1997 -despois de anos de defender que Crimea nunca formara parte de Ucraína, Rusia recoñece a soberanía de Ucraína sobre a cidade de Sebastopol, se ben nela está instalada a principal base da flota rusa no Mar Negro.

Sebastopol exemplifica ben o patchwork étnico de Crimea actual -sumida hoxe nunha escalada de tensión que afecta ás relacións internacionais-, na que rusos e ucraínos predominan por enriba doutras variadas demografías: tártaros, armenios, xudeus,… Toda unha serie de comunidades que exemplifican ben o carácter multiétnico de boa parte da Europa da ribeira do Mar Negro.

0_crimea_grupos_etnicos_telesurtv_net

Na guerra

venngage_gran_guerra“Un inesperado ataque con gases leva a unha multitude deles [de recrutas]. Nin se decataron do que lles agardaba. Atopamos todo un refuxio cheo de facianas azuladas e beizos negros. Os de dentro dun embudo sacaron a máscara demasiado pronto. Non sabían que o gas se mantén máis tempo nos buratos; cando viron que os de enriba ían sen máscara, sacaron a súa e respiraron suficiente gas como para queimarlles os pulmóns. O seu estado era desesperado: as bocadas de sangue estrangúlanos e unhas terribles crises de afogamento lévanos irremisiblemente á morte.”

Erich Maria Remarque: Sin novedad en el frente“.