Affiches

“La propagande visuelle joua pour la première fois un rôle essentiel dans la guerre civile espagnole, par l’intermédiaire des photographies et des affiches qui contribuèrent à diffuser les positions idéologiques de l’un et de l’autre camp, dans le but de rallier des partisans.” (histoire-image.org).

Voici deux exemples d’affiches qui montrent le même type de message, mais de différents côtés.

Restauration/Transition

restauration_transitionA Historia non se repite. Pero é ben certo que proporciona similitudes canto a acontecementos e situacións. Un artigo de Romaric Godin en La Tribune, en outubro de 2016, apunta ás semellanzas e diferenzas entre o período da Restauración borbónica en España (1875-1923) e a Transición democrática alongada (1975-2015) que conclúe -aparentemente- coa crise do bipartidismo instaurado desde 1982. Agora que estamos en 2017, cando se cumplen cen anos dunha crise social, política e militar que esgotou o sistema da Restauración [+], convén reflexionar sobre estas semellanzas e diferenzas.

Baler

Andan estes días o tenente Cerezo (Luis Tosar) e toda a súa tropa a recrear o sitio de Baler entre xuño de 1898 e xuño de 1899, facendo fronte aos tagalos e ao beriberi, loitando por un Imperio que esmorece. Entre personaxes inventadas e paisaxes imitativas, a acción responde a feitos reais que xa inspiraran outro filme en 1945.

E convén afirmar o ben que se recrean accións vencelladas a un momento de tensión, un asedio bélico que produce desesperanza, deserción, desconfianza, desasosego, desenraigamento, desilusión, desvarío… Aquela resistencia “heroica”, baseada na desinformación, era o preludio dunha crítica desairada que o rexeneracionismo e a xeración do 98 amplificaron.

Sucesión

Á morte do último Habsburgo español, Carlos II, o Borbón Felipe V entronizou en España a dinastía dos Borbóns, non sen antes ter que baterse contra o arquiduque Carlos de Austria na Guerra de Sucesión.

a Guerra de Sucesión… trátase, en realidade, dunha conflagración de amplitude continental, preparada desde había lustros polo enfrontamento entre a Francia de Luis XIV e as nacións recelosas da súa prepotencia, acaudilladas por Inglaterra. (…)

O Arquiduque puxo o pé en España mercede, sobre todo, ao apoio naval inglés e enfrontou a España, ou polo menos a boa parte de España, co viciño francés. É dicir, en punto a sistema de alianzas, o Arquiduque Carlos retrotraeuse ás existentes na época de Carlos V. Por contra, a vitoria de Filipe V reparou a alianza franco-española contra Inglaterra, e consolidou que España e Francia tuvesen os mesmos problemas coloniais e de navegación contra o mesmo inimigo,…”

Pedro Voltes: Historia inaudita de España”.

… as tropas de Carlos chegaron a ocupar Madrid e Barcelona, mais, a pesar de todo, Felipe V, sen máis apoios que os do seu avó francés e os de Castela, non só resistíu, senón que gañou. Trala vitoria, o Borbón pasou factura aos que militaran no bando contrario: abolíu os fueros e franquías de Aragón, Valencia e Cataluña, e someteu á Igrexa á xurisdición ordinaria. O nacionalismo catalán respira aínda pola ferida que lle inflixíu o primeiro Borbón.

As únicas terras aforadas que quedaron na coroa foron Navarra e o País Vasco, en recompensa pola súa fidelidade ao vencedor.

A guerra saldouse con enormes perdas territoriais. Non só voaron todas as posesións europeas fóra de España (Bélxica, Luxemburgo, Milán, Cerdeña e Nápoles), senón Xibraltar, que os ingleses capturaran en nome do pretendente austríaco e logo retiveron no seu propio proveito ata hoxe. Ademáis, os fillos da Grande Bretaña abriron unha brecha no monopolio comercial americano, pois obtiveron dereito de enviar un barco anual ás colonias.”

Juan Eslava Galán: Historia de España contada para escépticos”.

Tres abrazos

Abrazar é estreitar entre os brazos en sinal de cariño. Pode implicar admitir ou escoller, e é unha conduta que implica acordo. Na historia contemporánea de España traemos hoxe a colación tres abrazos significativos:

O primeiro é o abrazo de Vergara, teatralización final da rendición das tropas carlistas no Norte, en 1839. Nas aforas desta localidade guipuzcoana tivo lugar a rendición formal das tropas de Maroto diante das de Espartero. O abrazo entre o xeneral sublevado -partidario de don Carlos- e o futuro rexente simboliza a vitoria da España liberal sobre a absolutista, aínda que no seu tempo non significou o final da primeira guerra carlista, que aínda viviría os seus últimos coletazos no Maestrazgo.

abrazo_vergara_litografiaO segundo abrazo é o que ten lugar entre Franco e Eisenhower, en 1959, cando o presidente norteamericano visita España. A visita tiña lugar 6 anos despois da sinatura dos convenios España-EE.UU., que contribuíron -no contexto da coexistencia pacífica da guerra fría- a aceptar a alianza estratéxica do campo occidental coa ditadura franquista. En consecuencia, establecéronse en España unha serie de bases militares, ao tempo que os investimentos exteriores facilitarían o final da autarquía e o illamento internacional ao que a ditadura franquista estivera condeada.

abrazo_eisenhower_francoO terceiro é un abrazo colectivo. Trátase do cadro de Juan Genovés pintado en 1976, unha icona da transición democrática española que descansa desde este ano no Congreso dos Deputados. Nesta obra, na que non vemos facianas dos protagonistas, simbolízase a loita dun pobo pola democracia. Unha reprodución escultórica do mesmo ocupa a glorieta de Antón Martín próxima ao lugar onde foron asasinados os avogados laboralistas do crime de Atocha en 1977. O cadro representa a idea de reconciliación multitudinaria e afectiva entre os múltiples protagonistas anónimos que fixeron posible o peche da ditadura franquista e o inicio da nova senda democrática.

genoves_abrazo

16. Transition démocratique

La transition démocratique espagnole est le processus ayant permis la sortie du franquisme et la mise en place d’un régime démocratique en Espagne. Malgré les difficultés, l’alternance politique arrive en 1982, le moment où le PSOE accède au pouvoir.

16_frise_chronologique_espagne_1975-2015

7. Sexennat démocratique

Les six ans qui se passent de 1868 à 1874 forment la matrice politique de l’Espagne contemporaine, dans le sens d’avoir eu en peu de temps plusieurs régimes politiques, une lutte permanente des forces opposées et une instabilité qui menera à la Restauration des Bourbons.

La “Révolution Glorieuse” de 1868 est aussi le moment parfait pour le soulèvement du Cuba, après le “cri de Yara”. C’est aussi l’époque du début du mouvement ouvrier. Prim, homme fort au début de la période, est assassiné en 1870. Les carlistes profitent une autre fois pour se rebeller. Après le renoncement d’Amédée I, la République est proclamée.

PAU Hª España

Velaquí algúns vídeos para refrescar coñecementos:

En Cliphistoria, Guerra da Independencia e Fernando VII (1808-1833).

En Cliphistoria, Isabel II e o sexenio democrático (1833-1874).

Memoria de España: Viva España con honra (1851-1871).

En Cliphistoria, O reinado de Alfonso XII (1874-1902).

1880. Industrialización a finais do XIX.

Memoria de España: Alfonso XIII (1894-1921).

Memoria de España: España, España (1922-1939).

Memoria de España: Franco, Franco, Franco (1940-1975).

Memoria de España: España en libertad (1975-2004).

* Breve resumo do constitucionalismo español na revista Contraclave.

Igrexa católica en España

Poucas institucións tiveron máis influencia na política e na sociedade españolas que a Igrexa católica. E aínda hoxe, nun Estado declarado oficialmente aconfesional, recibe un tratamento privilexiado, a causa do cal goza de axuda económica e apoios ben significados.

Mais a postura da Igrexa e dos seus xerarcas, ao longo dos séculos XIX e XX, ten cambiado a conta dos vaivéns políticos. De ter un predominio absoluto na vida cultural e política en tempos do absolutismo de Fernando VII pasou a recibir recurtes significativos, incluso no seu patrimonio -lémbrese a Desamortización-, durante a época liberal. Establecida na Constitución de 1869 a tolerancia relixiosa, pasou a estar contra a monarquía constitucional do Sexenio, para retornar a unha posición de privilexio en tempos da Restauración; de denigrar o papel do exército no desastre do 98, pasou a ser defensora do mesmo unha vez que Primo de Rivera accedeu ao poder -nun adianto do que o nacionalcatolicismo de tempos do franquismo reservaría para a institución: privilexio e relevancia-. Separada a Igrexa da sociedade civil por mor da Constitución de 1931, a xerarquía da mesma non dubidou en apoiar ás hostes franquistas na defensa dunha idea imperial de España asociada á relixión en todo momento. Mais os tempos do franquismo pechan alternancias na relación entre unha Igrexa que recibiu carta blanca no campo educativo e de “rexeneración moral” da sociedade, no contexto dun nacionalcatolicismo que servíu ao réxime para “maquillar” a súa estratexia inicial de apoio ás potencias fascistas que desencadearon a Segunda Guerra Mundial; pero tamén unha Igrexa que a partir dos anos 1950 cuestiona a política social e económica do réxime, que se inviste nalgúns casos concretos de apoio á diversidade cultural dunha España na que se reivindican antigos dereitos de autonomía.

A separación Igrexa/Estado non traumática -cando menos sobre o papel- sobrevén a partir da Constitución de 1978, se ben mantendo herdanzas canto aos privilexios outorgados a esta confesión. Sen embargo, é o momento recente no que se abandonan as políticas regalistas de distinto signo que se viñan practicando ao longo dos dous últimos séculos.

Toda esta evolución trázaa William J. Callahan para falar específicamente da Igrexa católica en España (1875-2002), nunha obra editada en España por Ed. Crítica.

* De seguro que para resolver ou aproximarte a composicións de texto como esta non che virán mal os fragmentos que directamente extractamos da citada obra de Callahan.

* Olla este vídeo sobre o poder da Igrexa católica en España.

* Consulta a web oficial da Conferencia Episcopal Española, institución fundada en 1966.

* Le este artigo de Vicenç Navarro publicado en febreiro de 2011 en elplural.com

España no mundo

España perdeu peso no contexto internacional durante o século XIX e a primeira metade do século XX, máis aínda coa guerra civil e o illamento internacional posterior. Mais o desenvolvemento económico dos anos 1960 e a recuperación democrática téñennos devolto a un primeiro plano do escenario económico e cultural a nivel internacional [que arriscamos de perder, ben certo é, coa actual crise económica].

A incorporación á UE [consulta aquí documentos para traballar na aula sobre a Unión Europea] e a alianza con países desenvolvidos da nosa contorna teñen incrementado o noso nivel de vida global, ata ascender a postos importantes no ránking do PIB per cápita e no IDH (índice de desenvolvemento humano).

De seguro que o noso Estado non está no mellor momento despois do  ingreso na Unión Europea, do que se cumpriron 20 anos en 2006 [olla o estudo publicado polo Real Instituto Elcano con motivo desta conmemoración], mais España mantén un peso específico nas súas institucións, en razón da súa superficie, poboación e capacidade económica [consulta esta web especial conmemorando o 25º aniversario da nosa entrada en Europa].

As liñas xeopolíticas de España, que sempre han de ter como referencia a súa posición xeoestratéxica e a situación de encrucillada entre dous mares (Mediterráneo e Atlántico) e dous continentes (África e Europa), desenvólvense hoxe en día en contacto estreito con Europa -destino principal das nosas relacións comerciais e culturais-, Iberoamérica -espazo co que históricamente mantemos unha vinculación demográfica, económica e cultural de vital importancia- e os Estados Unidos, cos que mantemos acordos bilaterais en múltiples campos.

* Olla a presentación sobre este tema:

Transición política

Unha nación transformada económicamente, formada por unha poboación que na súa maioría non vivira a Guerra Civil, que aspiraba a integrarse en Europa dun xeito pleno -Joseph Pérez dixit-, aínda un pouco aletargada no franquismo sociolóxico -preocupado polo benestar económico, non permitindo liberdades políticas-, despertou aquel 20 de novembro de 1975 a un novo período histórico, unha vez que Franco tiña morto.

Estabamos inmersos nun dos máis internacionalmente valorados episodios da nosa historia: a transición á democracia, un espazo de tempo que para moitos autores se extende específicamente entre 1973 e 1977, entre os estertores do franquismo e as primeiras eleccións democráticas, mais que para outros finaliza verdadeiramente coa vitoria do PSOE nas eleccións de outubro de 1982.

Ben narrado por Victoria Prego en “Así se hizo la Transición”, este período é cuestionado por Ferrán Gallego en “El mito de la Transición”. Fronte ao tan resaltado consenso democrático, xurde agora o interese pola mobilización, o combate social [ver fragmento de “Siete días de enero”, de Bardem] , os partidos ilegais, o “pacto de esquencemento” ou “de silencio” evocado por Julián Casanova e Carlos Gil Andrés na súa recente “Historia de España en el siglo XX”.

A Transición estivo controlada desde o poder, desde as elites franquistas que legalizaron o PCE -non sen perigo de asonada militar-, desde un partido do goberno -UCD- que aproveita o carisma de Suárez en eleccións sucesivas, cun totum revolutum de compoñentes -en esencia provenientes do moderantismo tardo-franquista- para resistir os embates da crise económica e o terrorismo.

E finalmente o intento de golpe de Estado produciríase un 23 de febreiro de 1981 -tras a feble condea recibida por parte das autoridades os xa implicados anteriormente na Operación Galaxia-, unha xornada que reforzou definitivamente a democracia, un intre no que se engrandeceu a figura do monarca Juan Carlos I e no que a ruptura co franquismo quedou definitivamente selada.

« A frase máis famosa da transición desde a ditadura á democracia («Todo está atado e ben atado») non a pronunciou ningún dos protagonistas da transición; pronunciouna Franco, o que talvez suxire que Franco foi o verdadeiro protagonista da transición, ou polo menos un dos protagonistas. Todo o mundo lembra esa frase pronunciada o 30 de decembro de 1969 no discurso de fin de ano, e todo o mundo a interpreta como o que é: unha garantía estendida polo ditador aos seus fieis de que logo da súa morte todo continuaría exactamente igual que antes da súa morte ou de que, como dixo o intelectual falanxista Jesús Fueyo, «despois de Franco, as Institucións»; non todo o mundo lembra, en cambio, que sete anos antes Franco pronunciou nun discurso ante unha asemblea de ex combatentes da guerra civil reunidos no cerro de Garabitas unha frase case idéntica (« todo está atado e garantido»), e que naquela ocasión engadiu: «Baixo a garda fiel e insuperable do noso exército». Era unha orde: trala súa morte, a misión do exército consistía en preservar o franquismo. Pero pouco antes de morrer Franco deu aos militares no seu testamento unha orde distinta, e é que obedecesen ao Rei coa mesma lealtade con que o obedeceron a el. Por suposto, nin Franco nin os militares imaxinaban que ambas ordes podían chegar a ser contraditorias e, cando as reformas políticas internaron ao país na democracia demostrando que si o eran, porque o Rei desertaba do franquismo, a maioría dos militares vacilou: debían elixir entre obedecer a primeira orde de Franco, impedindo a democracia pola forza, e obedecer a segunda, aceptando que era contraditoria coa primeira e a anulaba, e aceptando por conseguinte a democracia. »

Javier Cercas: « Anatomía de un instante »

* Observa uns vídeos sobre a transición democrática.

* Moi interesante é tamén, polo que aporta sobre este período, este vídeo de RTVE sobre medio siglo de ETA.

* Escoita a canción de Carlos Cano “La murga de los currelantes”, comprobando a súa letra, como exemplo de canción protesta das tantas que houbo na época. [Ver vídeo]

Posguerra económica

No primeiro NO-DO, emitido en xaneiro de 1943, “refulxía” un posto de polos co que se pretendía demostrar a abundante oferta alimenticia que tiñan os españois, cando grande parte dos mesmos pasaban os días nas colas do auxilio social coas cartillas de racionamento en man.

“Se tivésemos que definir en dúas verbas o desenvolvemento macroeconómico do decenio de 1940 estas non poderían ser outras que estancamento e penuria. Como España saía dun conflito bélico que ocasionara unha contracción apreciable da produción e a renda nacionais -da orde do 25%-, o estancamento significa o fracaso do proceso de reconstrución económica. […] ][A guerra civil] tivo un elevado custe económico, tanto en razón do gasto militar como da produción cesante. O primeiro pode estimarse que representou, segundo cálculos oficiais, máis do 70 por 100 da renda nacional de 1935. O segundo materializouse nunha caída do PIB da orde do 25 por 100. (…) De feito, as destrucións ocasionadas polo conflito armado foron reiteradamente invocadas polas autoridades e polos propagandistas do réxime como xustificación da extraordinaria persistencia da depresión económica. Mais os datos amosan que isto é esencialmente falso. As perdas de capital físico causadas pola guerra civil española, con ser importantes, foron inferiores ás que inflixíu a segunda guerra mundial aos países do sur de Europa que foron escenario de operacións militares. (…) No caso do aparato produtivo industrial, en España as destrucións deberon de ser aínda menores en termos relativos xa que as cidades, con algunhas notorias excepcións, non foron bombardeadas masivamente.”

Albert Carreras e Xavier Tafunell: Historia económica de la España contemporánea (1789-2009).

Illada internacionalmente España, o comercio exterior durante a década de 1940 ten unha evolución catastrófica. En 1940 quedara reducido ao 35% do comercio de 1929, e ao 40% do de 1935; e manteríase por debaixo da metade dese nivel ata 1948. Importar menos que antes da guerra civil significaba carestía de produtos enerxéticos, materias primas industriais, maquinaria e pezas de recambio; en definitiva, todos aqueles bens imprescindibles para a reactivación económica.

O réxime franquista perdeu a súa aposta polo Eixo, derrotado na Segunda Guerra Mundial. Despois soportou o illamento político. Durante os anos da condea das Nacións Unidas, de 1946 a 1950, só mativeron os seus embaixadores en España a Santa Sé, Portugal, Suiza e Arxentina. E foi Arxentina, cos acordos Franco-Perón de 1948, a que permitiu cubrir parcialmente as escasezas alimentarias de España nestes tempos.

Só o novo contexto internacional aberto co quentamento da “guerra fría“, permitiu o desbloqueo do illamento pola ONU. A comezos de 1951 cristaliza, na esfera da administración norteamericana, a idea de negociar axuda económica á España de Franco a cambio de dispor de instalacións militares no territorio español. Os donativos e préstamos norteamericanos equivaleron en 1956 -cando adquiriron a súa máxima importancia- a perto do 40% do valor total das mercadorías importadas. Entre 1953 e 1956, as transferencias de capital procedentes dos Estados Unidos permitiron financiar a práctica totalidade do déficit comercial.

A retórica autárquica e intervencionista do réxime manterase case intacta ata 1959, mais a partir de 1951 hai unha certa relaxación no intervencionismo económico. E a década de 1950, en comparación co estancamento da década anterior, supón unha época de crecemento na que o produto industrial medra a unha taxa anual do 7,2%.

“A vida hispánica, obrigada pola forza dunhas circunstancias catastróficas resultantes da guerra civil, discorre por dous cauces ben diferenciados. Por unha banda, está a España oficial, asentada nos seus principios autárquicos que manteñen a ficción dunhas taxas reguladoras do trato comercial e duns abastecementos que deben alimentar ao país, todo o cal é totalmente falso porque para comerciar e subsistir coexisten dúas correntes á marxe da lei. Unha é a do grande mercado negro industrial que abrangue produtos metalúrxicos e químicos, textis, cemento, cupos e importacións, o que dá lugar á creación de grandes fortunas amparadas na situación. A outra corrente é a do estraperlo menudo e folclórico da alimentación que leva a cabo o pobo chan para gañar algúns cartos e poder sobrevivir, consumindo parte do xénero traficado. O quefacer destes españois indo e vindo das zonas aceituneiras ou arroceiras funciona grazas ao máis pícaro inxenio, movido por un puro instinto de supervivencia.”

Rafael Abella e Gabriel Cardona: Los años del NO-DO.

“O grande cambio sobreveu entre 1952 e 1953. De pronto, remataron as restricións de auga e luz, desapareceron as cartillas de racionamento e acadouse a renda per cápita de antes da guerra. O réxime recibiu o respaldo internacional tras os seus acordos con Estados Unidos, e Franco vestiuse de paisano e abrazou a Eisenhower en Barajas. (A Hitler, en Hendaya, só lle estreitara a man, aínda que, iso sí, entre as dúas súas e moi cordialmente). Os americanos non nos suministraron locomotoras, como aos países do recente Plan Marshall, mais socorréronnos cos seus excedentes de manteiga, queixo en lata e leite en pó.(…)

Os primeiros signos do progreso material non se fixeron esperar. Como se unha variña máxica nos tocase, a cochambrosa sala de estar transformouse en living; ás incómodas cadeiras de enea sucedeulle o tresillo de cretona estampada mixto de skay verde con tacholas brancas; o braseiro deu paso á estufa de gas butano; o anafe de sopliño, á cociñiña de petróleo; o disco de baquelita, ao microsulco; os calzóns ata os xeonllos, ao braslip; a mastodóntica motocicleta Ossa, á grácil Vespa; o carricoche de tracción animal, ao motocarro. Chegaron as pótas a presión, os cacharros de aluminio e aceiro inoxidable, os fregadeiros de marmolina, as medias de nailon, o tergal inarrugable, as lavadoras automáticas, o colchón de muelles, as cafeterías con camareiras, o plexiglas, os pisiños a prazo, os bolígrafos… (…)

O agro fixo as maletas (de madeira, atadas con cordas) para trasladarse á cidade, onde se malvivía mellor que no campo. Máis dun millón de campesiños botou dúas voltas de chave á destartalada casa do pobo e instalouse en chabolas de chapa e uralita ás afóras da grande cidade.”

Juan Eslava Galán: Historia de España contada para escépticos.

* Olla unartigo de Antonio Pantoja Chaves sobre a historia do fotoxornalismo español co obxecto de comprobar as imaxes coñecidas da ditadura neses anos de posguerra, entre outras.

* Algunhas das mellores fotografías de Catalá Roca para documentar este período.

Cine para unha guerra

Pasadas as 14.30 horas do 18 de xullo de 1936, Francisco Franco despega do aeroporto de Gando (Las Palmas de Gran Canaria) cara a Tetuán nun Dragon Rapide financiado polo banqueiro Juan March. É o inicio dunha sublevación militar que conducirá á guerra civil española de 1936-1939. Franco despídese dos militares ao pé do avión evocando dous principios que serán básicos no seu pensamento: disciplina (orde, autoridade, fronte a un goberno do Frente Popular que Gil Robles tiña denunciado nas Cortes como sinónimo de violencia) e fe (preludio dun nacional-catolicismo oposto ao laicismo republicano, moitas veces confundido con obtuso anticlericalismo). Unha película dirixida por Jaime Camino en 1986 relata os preparativos desta sublevación militar, co traslado do avión desde Londres a Canarias, para alí recoller ao xeneral Franco.

“Franco pasou os primeiros corenta e cinco anos da súa vida escalando o cumio. Unha indómita ambición conducíuno ata a cima da súa profesión militar en 1934 cando se converteu en xeneral de división e, pouco despois, en xefe do Estado Maior. Durante toda a guerra civil española esforzouse para asegurarse, ante todo, que se lle recoñecese como o mando único militar da zona nacional, o que conseguíu o 21 de setembro de 1936. Ao cabo dunha semana convertérase en xefe do Estado. En menos de sete meses derrotara a todos os seus rivais políticos grazas á forzada unificación dos partidos, feito que tivo lugar en Salamanca en abril de 1937. Polo tanto, o seu principal propósito era manter o poder que conseguira, o que significaba gañar a guerra civil e sobrevivir despois á Segunda Guerra Mundial e á hostilidade internacional que se gañou pola súa proximidade ao Eixo. O apoxeo do seu éxito deuse en setembro de 1953 co Pacto de Madrid que se asinou con Estados Unidos.”

Paul Preston: Las tres Españas del 36.

O golpe militar, planeado con meticulosidade de antemán, inicia unha guerra civil de case 1.000 días, con aproximadamente 600.000 mortos nas súas costas (a cuarta parte por mor de represalias políticas, máis funestas na zona franquista), 450.000 exiliados que saíron do Estado pola fronteira francesa e un final de “vencedores e vencidos” que se mantivo latente e humillante durante toda a ditadura posterior (1939-1975).

No Madrid asediado, unha cidade bombardeada na que se pasa fame, a mesma que Carlos Giménez retrata maxistralmente en “36-39. Malos tiempos” , unha familia de clase media trata de adaptarse aos tempos nos que hai que manter as luces apagadas e progresivamente escaseará o pan. Son os protagonistas de Las bicicletas son para el verano, unha obra de teatro de Fernando Fernán-Gómez que levaría ao cine en 1984 Jaime Chávarri. A batalla de Madrid foi longa, e non obtivo no bando sublevado o froito desexado; Madrid foi a cidade resistente, despois pasiva, finalmente derrocada en 1939, despois das disensións internas no seo da República.

A represión cobrou moitas vidas, tal e como narra Manuel Rivas en A lingua das bolboretas: “(…) Da boca escura do edificio, escoltados por outros gardas, saíron os detidos, ían atados de mans e pés, en silente cordada. Dalgúns non sabía o nome [Moncho], pero coñecía todos aqueles rostros. O alcalde, os dos sindicatos, o bibliotecario do ateneo Resplandor Obreiro, Charli, o vocalista da orquestra Sol e Vida, o canteiro a quen chamaban Hércules, pai de Dombodán… E ao cabo da cordada, chepudo e feo como un sapo, o mestre.” Fernando Fernán-Gómez deu vida a ese mestre instruído na Institución Libre de Ensino, o mesmo que representaba os valores laicos dunha República agora afogada pola sublevación fascista, nunha película de José Luis Cuerda rodada en 1999.

Nengunha guerra ten sentido, e menos unha guerra civil, pero por iso o testemuño do soldado Miralles, o mesmo que evitou a morte de Rafael Sánchez Mazas, ideólogo de Falange Española, na fuxida deste do santuario de Collell en xaneiro de 1939, é conmovedor ata o infinito, sobre todo cando Javier Cercas o desvela -referíndose aos seus compañeiros de batalla, os soldados republicanos- en Soldados de Salamina: “Ninguén se acorda de por que morreron, de por que non tiveron muller e fillos e unha habitación con sol; ninguén, e, menos que ninguén, a xente pola que pelexaron. Non hai nin vai haber nunca nengunha rúa miserable de nengún pobo miserable de nengunha merda de país que vaia levar nunca o nome de nengún deles”. Diríase que só queda o anonimato, o esquencemento, salvo que a Lei de Memoria Histórica os rehabilite. A novela de Cercas foi levada ao cine por David Trueba en 2002.

Para coñecer as disensións na retagarda republicana hai que acudir a unha obra mestra de 1995, Tierra y libertad, de Ken Loach, na que as lembranzas da Homenaxe a Cataluña de George Orwell son evidentes. Orwell deixaba claro o estado de precariedade e escaseza no que se atopaba a milicia: “O sistema da milicia presenta serios fallos, e os homes mesmos deixaban moito que desexar, pois nesa época o recrutamento voluntario comezaba a diminuir e moitos dos mellores homes xa se atopaban na fronte ou morreran. Sempre había entre nós unha certa porcentaxe de individuos completamente inútiles. Rapaces de quince anos eran traídos polos seus pais para seren alistados, evidentemente polas dez pesetas diarias que constituían a paga do miliciano e, tamén, a causa do pan que, como tales, recibían en abundancia e podían levar aos seus fogares.”

* Noutra orde de cousas, e coincidindo co 75º aniversario do golpe militar de xullo de 1936, le este artigo de Julián Casanova publicado en El País.

Alegorías da IIª República

Na alegoría da Segunda República máis coñecida, a República é representada por unha muller vestida ao xeito clásico, cuberta co gorro frixio evocador da Revolución Francesa; na man dereita sostén a balanza da xustiza e na esquerda a bandeira española (na que, ademáis do vermello e o amarelo, aparece o morado, que fai referencia a Castela). O avión, o barco e o tren que aparecen ao fondo simbolizan o progreso, mentres o león que acompaña á figura feminina simboliza a forza.

Na alegoría de Teodoro Andreu (1931) -arriba-, sobre un fondo paisaxístico de mar e terra, unha muller morena e segura de sí mesma, adornada con xoias vistosas, tocada co gorro frixio e disposta en tres cuartos, sostén a bandeira republicana con gallardía; ben poidera ser a representación dunha típica muller hispana que conquista a liberdade.

Na alegoría que representa á República cos membros do goberno provisional xurdido a partir do 14 de abril de 1931 -imaxe da dereita-, unha guerreira á usanza medieval, ataviada co gorro frixio, a espada e o escudo coa bandeira republicana, posa sorrinte como unha Xudit moderna, pisando co seu pé esquerdo -non, o dereito está oculto- ao crocodilo, símbolo da destrución e demonio da maldade dun réxime anterior falsamente constitucional e, nos últimos tempos do reinado de Alfonso XIII, abertamente autoritario e entregado ás mans da ditadura.

Finalmente, noutra alegoría ben coñecida, o busto feminino que representa á Segunda República aparece disposto frontalmente, cunha imaxe de muller xove e bela -seguindo o estilo das mulleres pintadas por Julio Romero de Torres, co seu gorro frixio cinguido por unha “coroa” acastelada. Esta é unha imaxe de fulgor, o sol irradia liberdade detrás dela e hipnotízanos coa súa ollada:

* Vídeos sobre a Segunda República.

* Olla un especial sobre a Segunda República con motivo do seu 80º aniversario, no xornal Público.

* E nós que tivemos a inmensa sorte de contar con Manuel Rivas neste aniversario tan especial, falándonos da súa literatura en relación coa Segunda República. Non o esquenzamos!

Viaxando con Starkie

Para aproximarse á España de inicios da década de 1930 contamos co relato dun violinista irlandés que dirixiría unha década despois o British Council en Madrid. Trátase de Walter Starkie, que en 1934 publicou “Aventuras dun irlandés en España”, unha crónica da súa viaxe cara a Madrid pasando por terras vascas, adentrándose na austera Castela e chegando á capital para participar na vida das súas tertulias a comezos da etapa da Segunda República. No periplo, Starkie ollou aos visionarios de Ezquioga, visitou exiliados nobres añorantes da caciquil Restauración, mesturouse coa xente do pobo,… foi o Borrow daqueles tempos, que con fina agudeza describe os trazos da sociedade na que se mergulla:

“Unamuno, desterrado pola monarquía, foi aquí mesmo, ás portas de España, onde preparou a súa campaña contra o rei, predicando a Santa Cruzada para, como el dicía, “rescatar o sartego de Don Quixote do poder dos bachareles, curas e barbeiros, duques e coengos que o teñen secostrado.” Aquel ano de 1928 detivérame en Hendaye para coñecer ao escritor. Non o coñecía físicamente. A tarde en que me decidín a buscalo entrei por casualidade nun destartalado café da praza. Era unha tarde de bochorno e cálida, na que todos os habitantes da cidade se atopaban nas súas casas e os que un atopaba no seu camiño parecían como adormilados e distraídos. No café silencioso só se oía o revoloteo das moscas; alí precisamente, en aquel sombrizo local abovedado, atopei a Unamuno. Estaba sentado ante unha mesa falando distraídamente consigo mesmo, mentres os seus dedos facían pequenas paxariñas de papel. (…)

Agora tocáballe o turno de andar no desterro ao marqués, mentres Unamuno entraba triunfalmente en España para recibir os aplausos e a homenaxe da multitude. (…) O marqués odiaba a República porque perturbaba unha armonía preestablecida. Unamuno anseaba a vitoria republicana porque volvería elevar o lume profundo da raza, co que xurdiría unha nova España, o mesmo que Sigfrido forxou a súa espada conqueridora no lume do Walhalla.”

“Os cadros de asuntos moi animados, festas xitanas, bailes e grupos con mantillas, peinetas e castañuelas gustáronme; mais eu prefiro as interpretacións de Castela nas que o pintor [Zuloaga] nos descobre a alma intensa desta terra dura, recocida, desenvolta en magníficas tonalidades de ocres e grises.

As miñas preferencias mereceron a seguinte resposta do pintor:

– Aínda que son vasco, e vasco patriota, confésolle que nunca traballo con máis gusto que cando vivo en Segovia, pois alí nunca deixo de atopar tipos raros e magníficos como modelos. (…) Porque aínda que eu teña nacido en Éibar e sinta o espírito vasco, non acepto o sacrificio da miña arte universal en aras de nengún rexionalismo. Foi Castela quen fixo a España, e cada un de nós, sexamos vascos, galegos ou andaluces, debemos saír do recinto das nosas rexións e recrearnos casteláns, porque Castela foi a que enxendrou o mundo español.”

 

 

 

 

 

 

 

 

“-Eu sei onde está Ezquioga. ¿Pero que quere vostede facer alí? Deixe vostede iso ás beatas e aos curas. Eu non creo en nengún deses contos  de aparicións de Ezquioga; son republicano, e creo que o que hai que facer é mandar ao inferno aos curas, á Igrexa e a todos os seus embustes. Veña vostede conmigo a unha taberna que hai aquí en Zumárraga e beberemos á saúde da nova España.

(…) Cando chegamos a un quilómetro aproximadamente do pobo de Ezquioga vimos que a estrada estaba chea de coches e autobuses; todo o campo estaba cheo de luciñas que ardían  ao lonxe, dando ao lugar un aspecto fantástico en medio da noite. (…) Ezquioga é un pequeno pobo situado nun val. Aquela noite había máis de trinta mil peleríns no pobo e os seus arredores, xente chegada desde as máis lonxanas cidades vascas e navarras.”

“É curioso ver que cargados van os campesiños españois cando viaxan. No meu departamento [de tren] van tres mulleres que levan bastante equipaxe para poñer unha casa nun deserto. Hai cestas de galiñas cacarexando, patos que graznan, unha máquina de coser encaramada perigosamente na reixa; sacos de legumes, ademáis dun paquete envolto en papeis que cheira fortemente a peixe e está colgado enriba da miña cabeza, o que empeza algúns minutos despois a pingar a intervalos regulares sobre o meu pescozo.

Chegou a hora de comer, e un dos homes sacou unha maleta deteriorada, da que sacou varias migas de lombo que cheira a allo, ovos duros, chourizo e pan. Ao comezo estaba inclinado a non entrar na reunión; quería permanecer retraído ás miñas propias meditacións, mais nun banquete tan comunal é imposible permanecer aparte. Un aportou chourizo; outro, queixo; outro, cervexa ou viño, e un vello que había no recanto pasou unha botella de augardente. (…)

Despois da comida, o departamento parecía un campo de batalla. Había migas de pan en todas partes, anacos de papel graxento con anacos de xamón e chourizo pegados a eles e mondas de laranxa, mentres no aire flotaba unha sinfonía de cheiros, peixe e allo, como motivos predominantes.”


“Burgos en verán está cheo de visitantes, e o fermoso paseo chamado El Espolón abarrotado de público a certas horas do día. Pola noite escapaba co meu violín de casa de doña Leocadia con algún pretexto, e ía ao paseo a tocar. Ao comezo tiven moi pouco éxito, pois o meu auditorio baixo as árbores estaba composto, na súa meirande parte, por domésticas e nenos falando. Pola noite, cando o paseo estaba cheo, acadaba maior éxito. Burgos é unha cidade moi militarizada e as rúas están cheas de soldados. Por experiencia sabía xa que os lugares máis vantaxosos para un músico ambulante son as rúas ou prazas que hai fronte aos cuarteis. Na praza de Prim tamén hai sempre xente que espera autobuses para os pobos próximos.”

“Os habitantes de Madrid poden loubarse da súa Porta do Sol, que ben pode dicirse que é o embigo do mundo español. Nada importa o violentamente rexionalista que poida sentirse un español. Sempre recoñecerá que todos os camiños de España conducen a esa famosa praza chamada a Porta do Sol. Eu oín, incluso a peruanos e veneciáns, declarar que antes de amar a España empezaron ilusionándose pola Porta do Sol.

Nas súas orixes, a Porta do Sol era un campo ancho e soleado, situado un pouco ao leste de Madrid. Durante a guerra dos comuneiros, en 1520, construiuse un castelo neste lugar e sobre a súa porta foi esculpido un sol. Esta porta converteuse na entrada principal da cidade. (…)

Na Porta do Sol fórmanse corriños nos que se fala, sobre todo de política; os gobernos españois nacen e morren ao capricho da Porta do Sol. Tal é a razón de que atope tantos políticos entre eses grupos de comentaristas. (…)

Soe dicirse que os españois son xente que carece de sentido político. Un crítico inglés díxome que España é un país de pandeireta, e nada máis; engadindo que, polo tanto, era absurdo esperar dun pobo semellante a menor capacidade para o estudo dos problemas do Estado e de goberno nin tampouco que se tomase interese por eles. Se ese crítico pasase unha noite na Porta do Sol tería outra cousa moi distinta que contar. Nunca vin un interese tan apaixoado pola política como o amosado polo Madrid posrevolucionario. (…) Todo español é un rebelde absoluto e satánico e só excepcionalmente accede a realizar unha tarefa política común. Nas miñas conversas cos madrileños impresionoume sempre o seu vivo interese na política europea, un interese tanto máis sorprendente canto que é desinteresado. Madrid é hoxe unha das poucas cidades do mundo onde o estranxeiro atopa un equilibrado e imparcial punto de vista respecto dos problemas europeos.”

“Nengunha institución é máis característicamente española que a “tertulia”. A ela debe Madrid a súa reputación de ser a cidade onde máis se fala. A tertulia é algo que a primeira vista podería terse equiparado ao clube londinense. Sen embargo, hai enorme diferenza entre o temperamento castelán e o anglosaxón. Un clube en Londres é unha institución seria, onde apenas se conversa. O britano aprende a ser silencioso desde o colexio. A conversa e a risa están proscritas nos clubes londinenses. O inglés pertence a unha civilización de tipo máis rural que cortesán, condición que fai do británico un ser que se cansa pronto do trato de xentes e de convencionalismos sociais. O seu espírito precisa de lugares de repouso e soidade. (…)

O castelán só se illa na súa casa. Ten máis condicións de cortesanía que o inglés, o que o convirte no individuo máis hospitalario de Europa. Sen embargo, raramente invita a un hóspede estranxeiro a comer na súa casa. Invitarao a un hotel, onde mandará preparar un banquete suntuoso, e máis tarde conducirao, tal vez, a un “colmado”, onde -como en Villa Rosa de Madrid- se atopan fácilmente cantaores e bailaríns xitanos. O fogar español é un paraíso, no sentido orixinal da palabra. O español vive a súa vida familiar aparte do mundo e necesita as súas horas de expansión no clube cos seus amigos. De aquí que elixa como clube un lugar, o máis ruidoso do mundo: o café. (…)

A tertulia de café posúe inmensas vantaxes sobre o clube británico. (…) O español… comunícase fácilmente con todo o mundo. O home que puxese freo á súa lingua sería desde logo recusado polas innumerables tertulias que florecen alegremente na rúa de Alcalá. Desde as sete ata as nove, todas as noites, os madrileños, tan parecidos aos irlandeses, … reúnense nas tertulias. (…)

Cada tertulia soe ter unha especie de xefe ou presidente, que é o que dá o tono á reunión. Se a preside un poeta, como Antonio Machado, a conversa recae xeralmente sobre os poetas da España moderna. (…)

Unha das tertulias máis interesantes de España é a da Revista de Occidente, publicación dirixida por José Ortega y Gasset. (…) A tertulia máis pintoresca que coñecín en Madrid foi, sen dúbida, a de Ramón del Valle-Inclán, príncipe dos inxenios españois de hoxe, natural de Galicia, novelista, poeta e autor dramático.”


Primo de Rivera, Miguel

Unamuno escribiu aos poucos meses do golpe de Estado de Primo de Rivera que máis que un golpe dera un “soplo” de Estado. Tal foi a aceptación deste “pronunciamento” á nova usanza. O movemento castrense de setembro de 1923 -segundo Eduardo González Calleja- foi a primeira acción corporativa do Exército que non tiña nengunha intención de ceder o poder a un partido ou a un líder político, senón que planexaba a construción dun réxime militar.

Velaquí o glog sobre este período final do reinado de Alfonso XIII:

* Repasa, neste pequeno vídeo-presentación fotográfico, algúns dos acontecementos de final do reinado de Alfonso XIII.

Movemento obreiro (I)

Velaquí unha composición de texto sobre o movemento obreiro en España ao longo do século XIX e primeiras décadas do século XX. Dámosche algunhas ideas esquemáticas para a súa resolución, que debes incluir na túa composición ao respecto.

Un traballo máis completo é este publicado polo profesor Juan Sisinio Pérez Garzón, que se extende máis no tempo.

Industrialización (1840-1930)

Entre 1840 e 1890, España participa na carreira da industrialización abrindo a súa economía aos produtos e capitais foráneos e incorporando as innovacións tecnolóxicas desenvolvidas polos países máis avanzados. Non o conseguiu en verdade, o que xustifica a tese do Fracaso da revolución industrial defendida por J. Nadal. A estratexia de industrialización aplicada en España pode definirse en dúas verbas: apertura e liberalización. Unha estratexia que se diferencia nítidamente da que se adoptou a partir de 1891, caracterizada por unha tendencia ao proteccionismo e o nacionalismo económicos. Un dos elementos da modernización radica na construción do ferrocarril, concesión do Estado español a empresas privadas durante un longo período (99 anos), sendo estas as que teñen que construilo. A primeira liña construida foi a de Barcelona a Mataró, inaugurada en 1848, cunha lonxitude duns 29 km. A Lei de Ferrocarrís de 1855 estableceu o trazado da rede básica, que se rexiría por unha estrutura radial e un ancho de vía diferente ao europeo. Durante a segunda metade do século XIX, a rede ferroviaria española comezou a construirse de xeito sistemático. En grande medida, o capital exterior para a súa construción procedía de Francia, con sociedades de crédito nas que participaban os irmáns Péreire e a casa Rotschild. A rede ferroviaria aportou un enorme beneficio social ao país. En 1851 tamén se promulgou a Lei Xeral de Estradas, considerando estas un « ben público ». As estradas españolas tiñan en 1855 unha lonxitude de 10.323 km, dos que dous tercios se clasificaban como xerais, o 14,4% como transversais e o 19,8% como provinciais. A eclosión da actividade mineira en España prodúcese tras a aprobación da Lei Xeral de Minas de 1868. A exportación de minerais cobrou protagonismo a partir de 1870 (cobre, chumbo, ferro), ademáis de mercurio, produto de exportación tradicional.

Os sectores líderes da industrialización son os textís e os metais. A industria téxtil estivo concentrada case exclusivamente en Cataluña, e particularmente en Barcelona -coa póla máis activa no subsector do algodón-. A súa man de obra, próxima aos 20.700 obreiros en Barcelona, equivalía ao 12% da poboación total da cidade. Respecto da industria siderúrxica, esta soportou fluctuacións moi violentas. A primeira caída foi causada pola depresión 1864-1868. O descenso de 1871-1875 debeuse á segunda guerra carlista. Mais se prescindimos da guerra e os seus efectos, a produción de ferro colado medrou a un ritmo medio do 5% no último tercio do século XIX. Segundo datos de J. Nadal, había en España un total de 35 altos fornos a finais de 1865, que se repartían entre 18 fábricas, propiedade de 15 empresas (as maiores eran dúas de Málaga). A nivel enerxético, o carbón foi a fonte esencial durante a Primeira Revolución Industrial; a dispoñibilidade deste mineral en España non era mala, mais presentaba serios problemas de explotación.

Nos anos da Restauración, entre 1874 e 1931, o empuxe industrial español estivo vencellado estreitamente a dous países viciños do contorno occidental europeo: Francia e Inglaterra, que foron proveedores de maquinaria, bens de equipo e combustible e, á vez, mercados principais para a produción mineira e metalúrxica española. Nesta etapa podemos distinguir 3 fases: unha recuperación con altibaixos entre 1874 e 1914, cunha melloría truncada pola crise colonial de 1898; unha fase de expansión, de 1914 a 1923, momento caracterizado pola nacionalización de algunhas empresas como Augas de Barcelona, polo auxe bancario -coa creación do Banco de Crédito Industrial en 1917, do Urquijo en 1918 e do Central en 1919- e as melloras tecnolóxicas na industria catalana e vasca; na última fase, entre 1923 e 1931, anos da ditadura de Primo de Rivera e da ditablanda de Berenguer, o intervencionismo estatal tivo por obxectivo reconducir a economía nacional, e practicouse nela un novo impulso á construción de ferrocarrís e estradas, así como un programa de obras públicas diversas e a eletrificación; nesta última etapa, o comercio exterior triplicouse, mais ao final deuse unha coxuntura adversa, derivada do crack bursátil de 1929, que non foi unha excepción en España, coa caída da peseta un 30% nos mercados mundiais da época, entre outros efectos negativos derivados desta crise.

Canto ás principais industrias, a dos textís cataláns mantívose á cabeza no desenvolvemento español. O 90% da produción da industria téxtil concentrábase en Cataluña, aínda que non é esta rexión a que concentra maior capital financeiro (son estas as provincias vascas e Madrid); a economía rexional catalana foi unha das mellor equipadas ao producirse a segunda Revolución Industrial, que converteu a Barcelona e o seu hinterland na área económicamente mellor dotada de todo o territorio español da época. En torno á industria téxtil do algodón xurdiron outros tipos de industrias: alimentación, coiro, madeira, esparto, químicas, ademáis da construción e as súas anexas. Se o século XIX se presentara como o século do vapor, o século XX tivo outros símbolos. A electricidade como fonte de enerxía fixo posibles outras realizacións da segunda Revolución industrial. A partir de 1900, a iluminación por gas nas cidades vaise sustituindo polo alumeado eléctrico. A Sevillana de Electricidad, a máis antiga das grandes sociedades de produción eléctrica, fundouse en Sevilla en 1884. A implantación de novas industrias deixa sentir os seus efectos: a era do caucho vai da man do automóbil, e nace a industria do petróleo con CAMPSA, en 1927. A industria química e do cemento, ademáis da construción, serán os piares renovados do desenvolvemento económico.

Os aranceis foron, ao longo deste período, esencialmente proteccionistas. Só cabe citar unha época de redución dos mesmos no Sexenio democrático. Estes aranceis propiciaron unha política que ten sido considerada como un efecto positivo para o desenvolvemento da industria siderúrxica e téxtil.

* Velaquí a presentación sobre sociedade e economía no período 1830-1930 en España:

* E un vídeo-resumo.