Bactéries pathogènes

La plupart des bactéries sont utiles ou inoffensives. Mais les bactéries pathogènes sont des bactéries responsables d’une maladie même chez le sujet ” sain ” (ex: typhoïde, choléra, tuberculose, méningite…).
Ces bactéries pathogènes peuvent (pneumocoque, Haemophilus, méningocoque..) ou non (Mycobacterium tuberculosis, Salmonella, Shigella, Vibrio cholerae..) appartenir à la flore humaine commensale.

Pegadas

A pegada do ser humano no planeta Terra en tempos do Antropoceno ha de medirse en toneladas: toneladas de sedimentos desprazadas para a construción de estradas e vías de comunicación, para a posta en marcha de proxectos mineiros e industriais megalómanos; toneladas de biomasa peláxica desaparecida por mor da sobrepesca e dos problemas de eutrofización e acidificación dos mares e océanos; toneladas de refugallos nucleares derivados de probas armamentísticas, extracción de uranio e centrais nucleares sempre en risco de accidente; toneladas de arrecifes de coral en perigo, progresivamente blanqueados e en risco de desaparición pola elevación da temperatura mariña; toneladas de formigón investidas en acondicionar espazos urbanizados litorais con risco de inundación por mor da subida da temperatura media terrestre, en tempos de cambio climático antropoxénico acelerado; toneladas de plástico acumuladas no Pacífico norte por mor dun consumismo desmesurado e insensible, que se asentarán desmigalladas despois de decenas de anos no leito oceánico, non sen antes causar a morte de fauna que se achegue ás súas cores mortais.

David Farrier desplega a súa didáctica para concienciarnos sobre a problemática ambiental que vivimos e que legaremos como fósiles a un futuro que ten que medirse en centos de millóns de anos. Cando os arqueólogos descubran a nosa pegada verán que fomos destrutivos e aniquiladores, que vivimos en tempos de extinción de fauna, que consumimos recursos a esgalla -sen preocuparnos en exceso pola súa continuidade, pois atentamos severamente contra a biodiversidade. Grande parte do noso legado xa está aventurado na literatura de Okri, no Kalevala, en Virginia Woolf e mesmo en Ovidio. E o autor, humanista, introduce fragmentos de obras literarias para pautar un relato científico construído a base de experiencias particulares e viaxes a Australia, Escandinavia e China, ben que o punto de partida non deixa de ser o Edimburgo onde imparte aulas.

Vibrante e instructivo, cunha documentación portentosa, o libro afonda na capacidade de Homo Sapiens para modificar a pel da Terra dun xeito impactante desde a revolución industrial: sintetizando novos minerais, provocando a creación de zonas mortas hipóxicas e anóxicas nos mares e océanos, trazando sucos de millóns de km a xeito de estradas asfaltadas, contribuindo á extinción dos glaciares que tan necesarios son para o aprovisionamento de auga doce en certas áreas. Pero hai que ter conciencia de que todo isto quedará fosilizado, mesmo quizás a nosa especie. Quizás o quecemento global actual, que podería alterar os ciclos de glaciacións correntes cada certo tempo, só sexa resistido polas medusas, eses seres que permanecen nos nosos océanos como lembranzas dun pasado remoto invariable. Nós, como especie, estamos sometidos á evolución. E, por moito que tentemos xogar a ser pequenos deuses, mesmo neste día que tentamos perseverar na nosa “conquista de Marte”, non somos eternos.

Viral

Dicía hai uns días nunha entrevista María Neira -directora de Saúde Pública e Medio Ambiente da OMS- que os últimos gromos epidémicos proceden, nun 70%, da deforestación de certas áreas do planeta, especialmente nas zonas tropicais. Environnement e ser humano participan da mesma infraestrutura, Gaia, e van da man, parasitándose mutuamente. Iso é o que fan os virus, parasitar e infectar, se ben Juan Fueyo advírtenos no seu último traballo que tamén poden estar na orixe da nosa linguaxe, o desenvolvemento das sinapses no noso cerebro e ser eficientes para a viroinumunoterapia futura que poida avanzar notablemente na cura do cancro.

Coidar do medio ambiente deberá servirnos para evitar traxedias que se apuntan, como a dos refuxiados climáticos. O ser humano deixará bastantes pegadas na pel da Terra, o Antropoceno ha de fosilizar con premeditación. Igual non somos máis ca o simio espido ou o terceiro chimpancé [*], e ben deberiamos reflexionar sobre o papel que nos corresponde en interacción con este punto azul nunha beira da galaxia. Despois de todo, o tempo cósmico que levamos sobre a Terra desde o Big Bang é de pouco máis dun minuto nun ano. Igual é tempo de pensalo, agora que hai pandemia.

Origine de la vie

En 1924, Oparine publie L’origine de la vie, le livre où on proposait que la chimie qui existait sur la Terre primitive pourrait donner origine à la vie. Selon lui, quelques composés organiques seraient les premiers éléments de la vie; même les acides aminés seraient formés quand l’atmosphère de la Terre avait seulement du méthane, de l’ammonium et de l’azote. Ces éléments, dilués sur les océans primitifs, soumis à un mouvement permanent, aux rayons ultraviolets du Soleil et à des courants électriques qui venaient des éruptions volcaniques, auraient besoin de temps pour former les premiers organismes.

Les premiers pas qui mènent au développement de la vie étaient résumés en 1949 dans le magnifique travail du chercheur irlandais John Desmond Bernal, entitré Les bases physiques de la vie. Ces pas seraient: l’accumulation de substances chimiques et des processus stables qui les relient, la stabilisation de ces processus par un type d’énergie différente à la solaire, l’apparition de l’oxygène et la respiration et, finalement, le développement des cellules et de tous les organismes à partir de celles-ci.

En 1953, Miller et Urey, moyennant un sybillin alambic, ont mélangé les éléments calculés par Oparine. On a ajouté de l’eau et on a bouilli de façon intermittente la solution, et au passage de deux électrodes qui simulairaient les décharges électriques de l’atmosphère primitive. Une semaine après, avec des cycles d’ébullition et d’électrocution, l’eau de l’échantillon du mélange est devenue rougeâtre et trouble, et on a vérifié qu’elle contenait des acides aminés. Ce serait l’origine de la “soupe primordiale”.

D’autres théories -non acceptées selon l’expérience de Miller-Urey, partisane de l’origine de la vie sur Terre- entraînent l’influence de la panspermie. Alors, l’origine des organismes vivants sur Terre serait extraterrestre, et on peut considérer aussi l’origine de l’eau à partir du grand bombardement tardif. La théorie de Hoyle-Wickramasinghe tient à donner importance aux comètes comme porteurs de vie.

En tout cas, le calendrier cosmique imaginé par Carl Sagan implique que la vie -et surtout la vie humaine- est tellement récente. Si on étend le calendrier l’année suivante, à la fin janvier les températures terrestres monteront autant que la vie sera impossible: la Terre deviendra un enfer tel que Vénus. Le printemps suivant, La Voie Lactée percutera contre la galaxie d’Andromède. Aucune des galaxies va rester de la même façon à partir de ce moment.

Darwinisme et néo-darwinisme

La théorie de Darwin, publiée en 1859, n’inclut pas la génétique de Mendel, car ces deux scientifiques travaillaient ignorants l’un de l’autre. À partir de la décennie de 1930, le néo-darwinisme intègre les découvertes en matière d’héritage et de gènes.

Parmi les néo-darwinistes, on fait attention particulière à S. Jay Gould et N. Eldredge, les biologistes qui proposent la théorie des équilibres ponctués (1972) pour expliquer l’évolution des espèces. Une expérience pencherait pour une évolution plus rapide que ce qu’il est généralement admis. 

Origine du langage

Le langage est inconcevable sans la pensée symbolique. Cette pensée se montre à l’heure de créer des outils, de peindre sur les murs des cavernes, etc. Chez l’être humain, le développement du cerveau après la naissance joue un rôle important dans notre capacité à développer un langage complexe.

L’usage de la main droite pour communiquer -chez les homininés- serait à l’origine de la spécialisation de l’hémisphère gauche de notre cerveau dans le langage. C’est là ou on trouve les deux zones responsables du langage: l’aire de Broca, qui contrôle la production de la parole; et l’aire de Wernicke, qui est responsable du sens; ces deux zones se relient par un faisceau de neurones, le faisceau arqué. Aussi, la protéine FOXP2 joue un rôle central dans le développement des capacités de langage et de parole.

L’imagerie cérébrale nous permet d’étudier le fonctionnement en direct du cerveau.

Buscando a Venus

En 1716, o astrónomo Edmond Halley publicou un ensaio no que facía unha chamada á colaboración científica internacional para o momento dos seguintes tránsitos de Venus, que el non vería, en 1761 e 1769. O momento considerábao idóneo para tratar de calcular, mediante paralaxe, a distancia astronómica entre o Sol e a Terra, que foi establecida por aquel entón en pouco máis de 150 millóns de km., isto é, moi próxima da que consideramos hoxe en día unha UA (unidade astronómica). A paralaxe solar fixouna Thomas Hornsby en 8″78, ben próxima do valor actual (8″79).

A aventura da década de 1760 -especialmente coa organización da toma de datos no segundo tránsito, en 1769- puxo as bases da colaboración científica internacional entre institucións como a Royal Society británica e a Academia das Ciencias francesa. Malia as frustracións de astrónomos como Le Gentil e mesmo a observación de Maskelyne na illa de Santa Elena en 1761, os datos proporcionados por Chappe d’Auteroche, Hell, Mason, Dixon e Green foron a base dos cálculos finais, nun espírito de aprendizaxe que puxo en práctica os ideais da Ilustración. A viaxe do Endeavour, dirixida polo capitán Cook e concluída finalmente en 1770 coa posta do primeiro pé europeo en Australia, proporcionou o modelo de expedición científica que sería corrente desde finais do s. XVIII. A vontade da déspota ilustrada Catalina a Grande servíu para organizar expedicións que deron a coñecer mellor o territorio ruso; outras observacións contribuiron aos avances na cartografía e o coñecemento xeográfico, á par que se recollían múltiples especies botánicas que acrecentaron o coñecemento en Europa do noso planeta.

A historiadora Andrea Wulf introdúcenos de cheo nesta aventura #EnBuscadeVenus. Faino cunha prosa qui frappe e dotada de multitude de datos de referencia. A divulgación histórico-científica conta cunha nova perla desta autora fascinante, que contemplou en directo en Arizona o último tránsito que neste século se verá de Venus, en 2012.

Biodiversité

“La biodiversité a été définie comme étant “toute l’information génétique comprise dans un individu, une espèce,une population, un écosystème“. (…) La vie a été capable de différencier depuis ses origines, il y a quelque 3,9 milliards d’années dans l’océan ancestral, une infinité de formes de vie qui se sont “associées”, dans tous les sens du terme, pour construire les écosystèmes en relation étroite avec leur environnement.

(…) L’érosion de la biodiversité pour des raisons humaines, “non naturelles”… a explosé avec deux grandeurs: la démographie humaine et le cortège des activités anthropiques associées, tout ceci en lien avec les progrès technologiques.”

Gilles Boeuf, 2013.

Nouveaux horizons

L’être humain est un explorateur qui continue de découvrir des lieux et des terres, ici et ailleurs. La nouvelle frontière est au-delà de notre Système Solaire, si bien y aller avec des humains reste encore science fiction. C’est pour cela qu’on envoie des sondes afin de connaître des planètes, des astéroïdes et des objets lointains.

Lancée par la NASA en janvier 2006, la sonde New Horizons [voir maquette] a survolé Jupiter, Pluton et la ceinture de Kuiper, au-delà de l’orbite de Neptune. Cette ceinture est constituée de planétésimaux qui entouraient initialement le Soleil, et qui n’ont pas réussi à former des planètes; le plus grand corps qu’on y trouverait mesurerait moins de 3.000 km de diamètre.

Dès la ceinture de Kuiper, New Horizons nous a envoyé l’image du corps plus lointain dont on a prie des photos: Arrokoth, en janvier 2019. C’était une inspiration pour Brian May: “We explore because we are human and we want to know”. 500 ans après le premier tour du globe, la recherche continue… vers le nuage de Oort.

Marte

Fascinante. O planeta vermello sempre espertou curiosidade, especialmente desde que a traducción errónea do termo canali do astrónomo Schiaparelli (1895) alumeou a posibilidade dunha civilización extraterrestre neste planeta situado hoxe a 8 meses de viaxe tripulada desde a Terra (1,52 UA de distancia). Despois sorprenderíanos H.G. Wells coa chegada dos invasores, e ben máis marcianos de ficción encheron estanterías de biblioteca.

Seguramente Marte tivo unha superficie habitable no período Noéico, alá por 3.500-4.000 millóns de anos antes de agora. É o que se traduce das primeiras sondaxes feitas polas Viking, que amartizaron en 1976. Distintas misións exitosas teñen acontecido desde entón, e non só por parte da NASA: Mars Pathfinder, Spirit, Opportunity, Mangalyaan, InSight, Mars Express… E a carreira acelerarase desde este 2020, se ben poñer unha tripulación no planeta vermello ha de custar tempo e recursos.

O esencial da investigación astrobiolóxica sobre Marte céntrase na análise da presenza de vida microbiana e biomarcadores como a auga e o xeo baixo o regolito, ao tempo que se tenta comprender mellor o rol do metano nunha atmosfera con moi feble presión e se estudian o vento superficial e os martemotos.

Contaxio

David Quammen afróntanos, en #Contaxio, ás infeccións do pasado inmediato, do presente e do porvir. Porque as zoonoses son e serán as causantes das nosas pandemias presentes e futuras. Detrás das grandes epidemias recentes hai, sobre todo, virus ARN que teñen como especies reservorias aves ou mamíferos ou se transmiten por insectos que actúan a xeito de vectores, e así xurden as enfermidades asociadas ao virus de MarburgoÉbolaNipahSIDASARS,…

Quammen atrévese, mesmo á altura do capítulo 100 deste libro imprescindible nos nosos tempos, a recrear literariamente -no máis sublime estilo conradiano– a historia do Cazador Ferido, a hipótese científica aceptada hoxe en día para a orixe do SIDA, une des grandes tueuses de nos jours. O que virá no futuro, a nivel pandémico, está sobradamente anunciado a nivel científico.

Pandemias

Na historia da humanidade, as epidemias ocupan un lugar importante: fomos, somos e seremos infectados por microbios que porán en perigo a supervivencia da especie. Desde que levamos rexistro, algunhas pandemias teñen sido máis mortíferas ca outras: é o caso da Peste Negra [ver mapa], que a mediados do s. XIV exterminou entre o 30 e 50% da poboación europea; ou a varíola [ver mapa], que -chegada do Vello Mundo- sumou máis de 50 millóns de mortos en América no s. XVI; case tan virulenta foi a “gripe española” de 1918 [ver mapa], ao final da Grande Guerra. Síguelle en mortandade a “plaga de Xustiniano” [ver mapa], no s. VI, e a máis recente enfermidade que suma millóns de falecidos é a do VIH/SIDA [ver mapa].

A día de hoxe -18 de marzo de 2020- a pandemia global de coronavirus apenas se achega aos 9.000 falecidos, se ben a súa taxa de propagación é acelerada. De feito, uns días máis tarde (24 de marzo), esta é xa a peor pandemia do século XXI.

Vida

A vida é unha. Avanzou desde a súa orixe, hai uns 4.000 millóns de anos na Terra. E chegou a facilitar a aparición de seres intelixentes. As teorías científicas explican os comezos, as interrelacións, as secuencias. E é conveniente coñecelas.
Juan Luis Arsuaga, en Vida, a gran historia, desvélanolas. 

* Consulta extractos de #Vida.

First man

A batalla pola carreira espacial comezou co lanzamento do soviético Sputnik 1, en 1957. Gagarin foi o primeiro ser humano en orbitar arredor da Terra, en 1961. Foi neste ano cando o discurso de John F. Kennedy lanzou o reto de poñer o primeiro ser humano na Lúa antes de rematar a década, “devolvéndoo con seguridade á Terra”, acelerándose deste xeito o programa Apolo.

E velaí que xurde diante dos nosos ollos a figura de Neil Armstrong, o primeiro astronauta que puxo o pé na lúa, alá por xullo de 1969. Armstrong, o home de xeo, biografiado por Richard H. Jansen, é retratado polo cineasta Damien Chazelle na súa esfera privada e profesional en “First Man” [ver esta crítica et aussi celle-ci]. O filme tenta contarnos minuciosamente a “década bisagra” (décennie charnière) do enxeñeiro que pisou por primeira vez o noso satélite -á par que radiografía as dificultades no camiño cara ao obxectivo final.

O alumnado de 4º ESO e 1º Bacharelato do IES Plurilingüe Xosé Neira Vilas tivo ocasión de acudir a unha proxección en grande pantalla este 22 de outubro de 2018, a menos dun ano da efeméride da primeira alunizaxe.

Crea un sitio web ou un blogue de balde en WordPress.com.

Subir ↑