Arquivos da categoría Arte islámica

Leóns no outeiro vermello

Unha grande cunca dodecagonal acolle aos doce leóns surtidores que ocupan o centro do patio no Pazo dos Leóns da Alhambra (o outeiro vermello). No bordo da cunca lense aqueles versos de Ibn Zamrak: En apariencia, auga e mármore parecen confundirse, / sen que saibamos cal de ambos se escorre./  Non ves como a auga se derrama na cunca, /mais os seus canos escóndena deseguida? / É un amante do que as pálpebras sobordan bágoas, /bágoas que esconde por medo a un delator.”

As bágoas levaron carbonato cálcico ao mármore branco das figuras que representaron ás doce tribos de Israel, símbolos zodiacais nunha fonte orixinaria de vida que derrama a súa auga nos catro ríos do Paraíso (as catro canles do Patio dos Leóns evocan os ríos Pisón, Guixón, Tigris e Éufrates citados no libro da Xénese). Probablemente os leóns procedan da casa do visir e poeta xudeu Yusuf Ibn Nagrela, e fosen realizados no século XI, aínda que a cunca se construíu entre 1362 y 1391, no segundo periodo do reinado de Mohamed V. Desde o momento en que se creou a cunca tiveron que adquirir o significado de guerreiros protectores do sultán.

Despois de moitos anos expostos á intemperie, os leóns están a restaurarse, nun proceso que se iniciou en 2007 e debe concluir en 2010. Como se pode apreciar na fotografía aportada por www.elpais.com, as faccións das facianas e as orellas son as partes máis afectadas polo deterioro temporal, e o escáner láser en 3D desvelounos a forma orixinaria destas figuras:

leons_alhambra

“Pasamos baixo unha bóveda mourisca, belamente arqueada, para saír ao renomeado Patio dos Leóns. Nengunha outra parte da Alhambra dá idea máis completa da súa beleza orixinal que este patio, porque é o lugar que sofreu menos -case nada, por certo- os rigores da fatal acción do tempo. Álzase no centro a fonte a que tanta celebridade deron a fábula, a poesía e os cantares. As súas cuncas de alabastro non cesaron de esparxer pingas diamantinas, e os doce leóns que as sosteñen, e que dan nome a este incomparable lugar, aínda botan chorros cristalinos, como na idade de Boabdil. Estes leóns non merecen positivamente a fama que alcanzaron: están pobremente esculpidos, acaso traballo realizado baixo o peso das cadeas por algún cautivo cristián. O patio aparece sementado de leitos de flores, cos que sustituiron os franceses -rara proba de mal gusto nesa nación- as antigas baldosas de ladrillos. (…)

Nunha beira do Patio dos Leóns , un magnífico portal abre entrada á Galería dos Abencerraxes, que debe o nome á ilustre linaxe de valentes cabaleiros que aquí sofreron pérfida matanza. Aléntanse dúbidas sobre a veracidade do suceso. O noso cicerone, Mateo, sinalounos a portela por onde foron levados os abencerraxes, un a un, ao Patio dos Leóns, e a fonte de branquísimo mármore que hai no centro da galería, ao pé da que os degolaron. Tamén nos amosou uns sinais vermellos no chan, manchas de sangue que, segundo a crenza popular, non poden borrarse a pesares dos esforzos despregados para logralo.”

Washington Irving:    “Contos da Alhambra”

Advertisements

Aniconismo islámico

 

No islam proibiuse a representación física da divinidade. A natureza artística do Islam é iconoclasta e anicónica, polo que as súas formas tenden á estilización e ao antinaturalismo.
O baleiro antropomórfico na figuración foi sustituido por un notable desenvolvemento das decoracións xeométricas. A cultura islámica ten demostrado ser a máis brillante no uso do diseño xeométrico con fins artísticos. Os artistas, sobre todo aqueles que traballaban con materiais como o xeso, os tecidos e a madeira, preferían para ornamentar formas abstractas e repetitivas . Os diseños abstractos decoraban fachadas arquitectónicas, paramentos con lacería, solos de azulexo, cubertas de libros e arquetas de marfín.
Deixando a unha beira a decoración epigráfica (a caligrafía ou arte da escritura bela), dúas temáticas centraron a decoración islámica: o ataurique e as formas xeométricas. O ataurique, baseado en pólas inxeniosamente entrelazadas, parece provir do uso decorativo que se facía das follas de acanto e as vides na zona do Mediterráneo oriental antes da chegada do islam. Co tempo, o ataurique foise facendo máis abstracto e desnaturalizado. Tamén existía nos primeiros tempos do islam unha decoración máis estrictamente lineal e xeométrica, que seguía os diseños gregos e romanos e os ampliaba, con formas octogonais e de estrela que tiñan sido utilizadas desde os primeiros tempos.

O espírito occidental, cando tivo ocasión, deixouse cautivar por estas ornamentacións. En 1479, Gentile Bellini, un dos grandes pintores venecianos daquel tempo, foi enviado a Estambul diante dunha petición do sultán Mehmed II.

“A visita de Gentile foi un éxito nos círculos gubernamentais, e tivo como resultado un impoñente retrato do sultán, aínda que fóra do pazo a meirande parte dos otomanos, como a meirande parte dos árabes aos que conquistarían pouco despois, probablemente se agarraban á crenza de que a arte que contiña figuras humanas era impía. Gentile tamén deixou tras de sí un debuxo dun xove cunha pluma apoiada sobre unha folla de papel en branco, unha obra que amosa o seu aprecio polo refinamento e a alegría dos debuxos florais que durante moito tempo marcarían a corte otomana. O escritor turco Orhan Pamuk escribíu emotivas páxinas sobre isto.”

Julian Bell: “O espello do mundo”.

Os estampados da vestimenta deste escriba sentado moderno son atauriques de alta escola, auténtica filigrana para un artista ben amante da cor.

* Repasa os motivos decorativos na arte islámica da man desta web de clio.rediris.es.

Mesquitas

    

Todo musulmán ten unha serie de obrigas esenciais resumidas en cinco “Piares do Islam”: profesión de fe, oración ritual, esmola, xexún e peregrinación á Meca –cando menos unha vez na vida-. As oracións rituais deben dirixirse cara á Kaaba, lugar de referencia simbólico -no centro do gran patio dunha mesquita construída no século VIII- situado na Meca, a onde os fieis se orientan cando oran. A Kaaba é, segundo a tradición, unha pedra entregada polo anxo Gabriel a Abraham (inicialmente era branca, mais os pecados dos fillos de Adán volvérona negra), hoxe recuberta pola kiswa ou manto negro de seda.

Na busca dun edificio de oración para reunir aos fieis, os arquitectos musulmáns escolleron o modelo lonxitudinal da basílica paleocristiá, por permitir maior concentración de orantes nun determinado lugar. Mais as solucións variaron ao longo do espazo e o tempo islámicos; non se amoldaron exclusivamente ao modelo de mesquita cordobesa, senón que integraron os modelos de “mesquita en T” -privilexiando a altura da nave lonxitudinal central e a paralela ao muro de qibla sobre as demais naves do haram, tal e como comprobamos na planta de Qayrawan, en Túnez-, o da mesquita cadrada de pequenas dimensións -con cada tramo da nave cuberto por cúpulas de formas diversas, tal e como vemos no Cristo da Luz de Toledo-, a mesquita de catro iwáns ou patios seguindo o antigo modelo persa -tal e como comprobamos na mesquita do venres de Isfahán-, a mesquita de cúpula central e exedras -seguindo o modelo bizantino de Santa Sofía, e que a arte otomana plasmou en edificios como a Mesquita Azul de Estambul-, ou o templo-relicario da Cúpula da Rocha de Xerusalén -que non é propiamente unha mesquita-.

Pazos de al-Andalus

       

Do primeiro pazo musulmán en al-Andalus, o pazo omeia de Rusafa, non quedan restos. Sen embargo, hai moitos restos de Madinat al-Zahra, construida por Abd al-Rahman III (912-961) e que recibe o seu nome da esposa favorita do califa.

“A cidade-pazo, que acabaría aloxando a 12.000 persoas, foi comezada en 936 e supostamente rematada en doce anos. Os edificios de Madinat al-Zahra exténdense pola aba de Serra Morena e a distribución en terrazas dos seus espazos ven subliñar a estrutura xerárquica da corte omeia. A residencia e as salas do califa estaban no nível superior, con vistas sobre o resto do pazo. (…) Unha das salas de audiencias, o Salón Rico, con tres naves e series de arcos de ferradura sobre capiteis corintios, foi restaurada con éxito na actualidade. Os funcionarios máis destacados vivían na terraza media de Madinat al-Zahra, mentres que os soldados e servintes ocupaban o nível inferior. A cidade-pazo tamén tiña baños, obradoiros e cuarteis.”

Robert Irwin: Arte islamica.

“Madinat al-Zahra pechábase nun recinto case rectangular de 1.500 (beiras Norte e Sur) e 750 metros (beiras Leste e Oeste). (…) A planta do Salón Rico … ten cinco naves precedidas dun pórtico, mais as extremas quedan separadas como estancias independentes. As tres centrais atópanse divididas por columnas. O asombroso deste salón é a riqueza decorativa, en grande parte conservada. (…) Este salón estaba pavimentado de mármore branco e do mesmo material eran as basas e os capiteis, que contrastaban cos fustes de cor rosa ou cinza. Os zócolos de todas as paredes eran tamén de mármore, ata unha altura de 58 a 75 centímetros, e despois a parede seguía enchapada de placas de pedra arenisca profusamente talladas. (…) As decoracións de Madinat al-Zahra son xeométricas ou florais. Entre as primeiras son frecuentes os esquemas de figuras simples e xustapostas, como cadrados e rombos, tocándose polos vértices. En Santos Serxio e Baco e en Santa Sofía de Constantinopla vense os mesmos esquemas, que despois pasaron á arte aglabí do século IX (decoración cerámica do mihrab de Qairawan). Tamén son frecuentes as esvásticas, os polígonos estrelados e as palmas xeométricas. Pero son moito máis abundantes as decoracións florais, organizadas xeralmente a base de tallos enroscados formando medallóns con palmetas, follas ou flores no seu centro. Nos taboleiros decorativos que revisten os muros soe presidir un tallo central, do que brotan en simétrico arabesco, a traverso doutros secundarios, as follas, os froitos e as flores. Esta composición en árbore da vida síguese logo nas placas de mármore da fachada do mihrab de al-Hakam da mesquita de Córdoba. Entre a flora de al-Zahra atopamos acantos, follas de vide, acios de uva, piñas, palmetas e rosáceas. Elenco floral que manexan o mundo helenístico e Bizancio, mais que aquí adquire xa un matiz ben oriental.”

Fernando Chueca Goitia: Historia da arquitectura española.

Xa en época nazarí, a partir de 1302, a Fortaleza Vermella (Alhambra) de Granada, construída sobre un espolón rochoso, converteuse nunha sucesión de fortificacións e pazos dentro dun mesmo recinto amurallado. A finais do século XIV tiña 6 ou 7 residencias reais. Só dúas delas, o Pazo de Comares e o Pazo dos Leóns, sobreviviron case intactas ata os nosos días.

Na Alhambra, a mestura de materiais subliña as diferentes cualidades constructivas e estéticas. Os muros de tapial son a masa pesante; o mármore e a madeira son o músculo, que se rixe por leis dinámicas e activas; o xeso é o bordado, que viste e adorna o corpo. O mármore está no chan para o tacto fresco dos pés espidos, e nas áxiles columniñas de mármore; o barro vidrado, nas partes expostas ao roce (en Aragón os zócolos chámanse arrimadeiros); a madeira, nos teitos; o xeso, como vestido e revestimento, que se extende por paramentos e cúpulas.

O Pazo de Comares, construido en torno a un espazo aberto cunha alberca rectangular, o chamado “Patio dos Arraiáns”, foi probablemente utilizado para recepcións e asuntos públicos; a el accédese a traverso do Mexuar, unha sala de consello flanqueada por cuarteis e outras habitacións. O Pazo dos Leóns, que recibe o seu nome da fonte que hai no centro do patio, seguramente servía de aposentos privados de Mohamed V. Nel atópanse a Sala de Abencerraxes, co seu magnífico teito de complexos mocárabes, así como a Sala de Dúas Irmás e a Sala dos Reis.

“Moitos dos textos que decoran a Alhambra están a baixa altura, o que nos lembra que o califa e os seus cortesáns tiñan o costume de sentarse sobre almofadóns e alfombras e que, polo tanto, as vistas da Alhambra estaban diseñadas para seren apreciadas desde un punto de vista baixo. Captar e dirixir a mirada era algo fundamental para os que diseñaron este pazo. Abandonaron as grandiosas plantas axiais que caracterizan aos pazos abasíes de Samarra para adoptar perspectivas e puntos de vista sorprendentes e cambiantes, e aqueles que entraban no pazo víanse obrigados a volverse unha e outra vez polo trazado enrevesado dos seus patios, os seus corredores e habitacións. Pero aínda máis sorprendente é a elaboración da decoración, o xogo de formas complexas e cristalinas, o uso de formas diseñadas para captar a luz cambiante -só no teito da Sala de Dúas Irmás usáronse arredor  de cinco mil formas prismáticas de mocárabes.

Outra característica sorprendente da Alhambra é a frecuencia e a facilidade na transición entre espazos abertos e espazos pechados. É evidente que se concebiron os xardíns como unha extensión do pazo.”

Robert Irwin: Arte islámica.

“O Cuarto dos Leóns parece que era o reducto máis íntimo do pazo e onde os reis moraban en inverno. (…) Non cabe arquitectura máis deliciosamente privada que esta. O Patio dos Leóns, núcleo en torno ao que se organiza toda esta parte da vella residencia, sorprende a algúns polo seu pequeno tamaño (28,50 x 15,70 metros). Acostumados a velo en fotografía -que nunca dá a medida real das cousas-, equipárano en módulo aos patios occidentais, e de aí provén a sorpresa, ás veces desencanto, cando se enfrontan coa realidade. O erro consiste en mirar este patio con ollos de occidental e non poñerse dentro dos supostos vitais e estéticos dos que o crearon e viviron.

Non se trata, nin moito menos, dun patio monumental á maneira europea. É máis ben un pequeno e íntimo xardín acotado por elementos arquitectónicos, que procuran ser o menos “obstructivos” posible. Os lediciosos templetes ou quioscos que avanzan desde os lados menores axudan a esta impresión fuxidiza, vaga e incorpórea, que todo o patio ten. (…) No centro do patio levántase a famosísima Fonte dos Leóns, da que a taza a sosteñen doce destes animais postos en rodo. A súa talla é esquemática e arcaica. A auga desta fonte e doutros pequenos surtidores situados nos templetes e galerías e nas salas de Dúas Irmás e dos Abencerraxes, reúnese por pequenas canles que forman unha grande cruz na área do patio, segundo unha vella disposición persa. Estes surtidores, que o mesmo brotan a descuberto que nos interiores, unifican todo o recinto, esvaecendo as fronteiras entre o exterior e o interior. Canto máis se contempla a Alhambra, máis se ten a sensación de que o ideal dos árabes era vivir sobre un xardín, e que as súas estancias non son as nosas, senón todo o máis, quioscos onde protexerse do sol ou da luz cegadora. Incluso o Salón de Comares, o máis formalmente pechado, non é outra cousa, e conste que non cambia a situación polo feito de que tivese vidros de cores e celosías.”

Fernando Chueca Goitia: Historia da arquitectura española.

* Visita virtualmente a Alhambra.

* Os viaxeiros románticos do século XIX rescataron a memoria da Alhambra. Mergúllate nunha apaixoante viaxe literaria con Washington Irving.

A mesquita de Córdoba

    

“A oración é un dos pilares do Islam -os outros catro son a esmola, o xexún, a peregrinación e a profesión de fe-. O musulmán devoto reza cinco veces ao día e, en xeral, pode facelo na casa ou onde se atope, excepto unha vez á semana, o venres a mediodía, cando todos os varóns adultos deben reunirse na mesquita principal da súa comunidade -a chamada mesquita do venres ou masjid al-jami- para oraren xuntos e escoitar o sermón. No primeiro período islámico había unha soa mesquita do venres en cada cidade, mais co tempo fíxose imposible acomodar a todos os fieis dunha grande cidade nun só edificio. Por iso, as grandes urbes como Damasco, Bagdad, O Cairo e Estambul teñen varias mesquitas do venres. (…)

Unha mesquita servía á súa comunidade como lugar de encontro, sala de consellos, xulgado, tesoureiría e centro de operacións militares. Na mesquita tomábanse disposicións administrativas e xulgábanse alianzas políticas; alí reuníanse os mercadores e os estudosos, e era costume “publicar” libros léndoos en voz alta na mesquita. Os vagabundos podían durmir no recinto, e ata se celebraba algunha cea no seu interior. Veu sustituir ao ágora ou foro clásico como lugar de encontro principal da cidade. Só co tempo se convertería nun espazo sacralizado e máis afín ao concepto occidental dun área sagrada. (…)

A decoración máis profusa soe concentrarse arredor da zona do mihrab, ou nicho de oración, normalmente situado en fronte da entrada da mesquita e sempre disposto de xeito que cando o musulmán mire cara ao muro do que o centro conforma o mihrab, está rezando cara á Meca. Polo tanto, o mihrab é un tipo de lembranza visual á memoria, e sería equivocado concebilo en termos occidentais como unha especie de altar sagrado. Normalmente o arco do mihrab e a zona do muro arredor estaban decorados con mármore ou xeso policromado. O mihrab da mesquita maior de Córdoba ofrece un espléndido exemplo de decoración de mosaico, tamén obra de musivaras bizantinos, que quizás tentaban emular o esquema decorativo utilizado anteriormente na mesquita de Damasco. “

Robert Irwin: Arte islámica.

“A Mesquita de Córdoba desenvolve no occidente islámico grandes novidades arquitectónicas relacionadas coas intervencións de Abd al-Rahman I e al-Hakan II. Ao primeiro destes monarcas débese a súa organización en altura, que definirá o seu posterior desenvolvemento. Consiste nunha solución que resolve ao mesmo tempo problemas técnicos: a superposición da columna e o pilar e dos seus correspondentes arcos. O arco inferior, de ferradura, actúa como arco de entibo ao atirantar a estrutura superior, que está composta por arco de medio punto que soporta a cuberta a traverso dun pequeno muro. Este esquema, igual que a alternancia de materiais -ladrillo e pedra- parece estar inspirado nas formas romanas como as desenvolvidas no Acueducto dos Miragres de Mérida [ver vídeo], se ben non se pode esquencer que na Mesquita de Damasco tamén se recurríu a un sistema de dobre arquería para gañar altura, aínda que evidentemente cunhas características e un artellamento diferentes.

A intervención de al-Hakan II establece un esquema en T semellante ao da Mesquita de Qayrawan, potenciado por cúpulas que se distribúen nos extremos da nave axial, aos pés e ante o mihrab, e dúas máis flanqueando esta última. As cúpulas levántanse sobre tramos cadrados ou rectangulares sobre trompas ou directamente sen nengún elemento de transición, caracterizándose porque os seus nervos non se cruzan no centro. Concédese un grande protagonismo aos arcos lobulados que xa apareceran no alminar de Abd al-Rahman III, pero que agora se entrecruzan conseguindo maiores efectos decorativos. O mihrab, coa súa planta poligonal, o seu revestimento de mármore, a súa cuberta de vieira ou a súa fachada cuberta de mosaicos enviados polo emperador bizantino Nicéforo Focas, marca un crisol de influenzas, algunas das cales persistirán nos mihrabs hispanomusulmáns e norteafricanos.”

Juan Antonio Ramírez (dir.): Historia da Arte. A Idade Media. Alianza Editorial.

* Consulta o seguinte traballo sobre a mesquita.

Arte islámica

Extendéndose sobre territorios que antes foran romanos, ou paleocristiáns, ou bizantinos, os musulmáns incorporan á súa arquitectura as influenzas de etapas artísticas anteriores, e centran na mesquita os seus obxectivos construtivos. Dentro da variedade das mesquitas prevalecerá a de planta lonxitudinal herdada da tradición paleocristiá. En Al-Andalus incorpórase o arco de ferradura de orixe visigótica, mais modificado e coa adición de alfiz.

Ademáis da arquitectura relixiosa, a civil acada en Al-Andalus un importante papel, coa construción de cidades como Madinat-al-Zahra, na época de meirande esplendor califal cordobés. A construción palacega máis salientable, non obstante, é a da Alhambra, de época nazarí.

Consulta un breve resumo da arte islámica a cargo do profesor Carlos Mas.