Arquivos da categoría Arte altomedieval

Beatos

 

“A partir do 915 aproximadamente -e pola crenza do fin do mundo no ano mil- impúxose na igrexa occidental a lectura do Apocalipse nos períodos de Coresma, e dentro de tal práctica recúrrese e utilízase o “Comentario ao Apocalipse” que século e pico antes escribira San Beato de Liébana en tempos de Alfonso II o Casto… San Beato realizou os seus “Comentarios” na súa loita contra a herexía do adopcionismo e estructuráraos a base da compilación doutros comentarios que sobre o Apocalipse de San Xoan tiñan escrito, nos séculos V e VI, os padres africanos Primario e Ticonio e o hispano-visigodo Aspringo de Beja. A obra de Beato tería abarcado ata tres series de copias (nos anos 776, 784 e 786) e, por suposto, a nengunha delas se incorporara a ilustración. Pois ben, agora, dentro da primeira metade do século X, para maior énfase e expresividade do texto, un pintor, Maxio, pasou a ilustrar e plagar de escenas todos aqueles “Comentarios”: este sería o arranque dos libros miniados hispanos que, xenéricamente, se apelarán “Beatos” e nos que tantas veces se inspirarán no futuro os pintores e escultores románicos. (…)

Os homes que Maxio nos plasma tenden, en xeral, a presentar a mesma tipoloxía, repetindo similares modelos, probablemente para representar o concepto “home” sen particularismo algún: a humanidade ante os eventos apocalípticos. Os animais cobran un sentido simbólico, tanto benéfico como maléfico, sendo algúns reais e outros fantásticos compostos a base de elementos aunados de distintas especies; todos eles, aínda os de función puramente decorativa, poden causar un certo efecto onírico que, ademáis, ao representarse combinando os seus contornos de fronte e de perfil e xustapoñendo distintos puntos de vista, confírenlles unha “grande modernidade estética, atopándose nela elementos que cre inventar o Cubismo, a pintura Metafísica ou o Surrealismo”. Finalmente, a natureza en que se moven tales figuras humanas e animais é sumamente sintética e o trazado caligráfico: un mini-decorado de cartón pedra no que, simplemente e por esixencia do texto, se dá un toque ao espectador para a situación da acción e do marco onde se realiza.”

Fernando Olaguer-Feliú: Arte medieval español ata o ano 1000.

* Consulta algúns episodios significativos dos beatos: Xoan prostrándose aos pés do anxo, a mensaxe á igrexa de Esmirna, o Carneiro e os catro seres vivintes, Quinta visión: o festín de Baltasar, Apertura dos catro selos, Prólogo: na Sinagoga: a muller sobre a besta, a Arca de Noé, Visión dos catro Xinetes, Xuizo Final.

“Aínda hoxe son moitas as persoas que, vítimas da imaxe convencional das “idades escuras”, se imaxinan a Idade Media como unha época “escura” incluso desde o punto de vista da cor. Nesta época, a noite vívese en ambientes pouco luminosos: en cabanas alumeadas ao sumo polo lume do fogar, nas estancias amplísimas de castelos iluminados por fachos ou na cela dun monxe á feble lus dun candil, e escuras (ademáis de inseguras) eran as rúas dos pobos e das cidades. Non obstante, esta é unha característica propia tamén do Renacemento, do Barroco e -máis tarde aínda- do período que se prolonga cando menos ata o descubrimento da electricidade. En cambio, ao home medieval véselle -ou, cando menos, represéntaselle na poesía e na pintura- nun ambiente moi luminoso. O que chama a atención das miniaturas medievais é que, tendo sido realizadas tal vez en ambientes escuros apenas iluminados por unha única fiestra, están cheas de luz, incluso dunha luminosidade especial, producida pola proximidade de cores puras: vermello, azul, ouro, prata, branco e verde, sen matices nen clarescuros. A Idade Media xoga con cores elementais, con zonas cromáticas definidas e inimigas do matiz, coa aproximación de tintes que xeneran luz pola concordancia de conxunto, en vez de ser caracterizados por unha luz que os envolva en clarescuros ou faga destilar a cor máis alá dos límites da figura.”

Umberto Eco: Historia da beleza.

Santullano

A arte asturiana, ao longo do século IX, elabora unha serie de criterios estético-arquitectónicos que profundizan metódicamente no legado da tradición hispánica. Eses novos valores estéticos afloran no reinado de Alfonso II (791-842), acadan o esplendor na etapa ramirense (Ramiro I, 842-850) e culminan coa simplificación da linguaxe artística en tempos de Alfonso III (866-910).

Na primeira etapa confórmase un novo tipo de igrexa basilical con cabeceira tripartita recta, que adopta o pilar como soporte propio. O mellor exemplo atopámolo en Santullano. Na etapa ramirense introdúcense os sistemas abovedados reforzados con arcos faixóns, recurso pouco frecuente na arquitectura clásica; Santa María do Naranco, San Miguel de Lillo e Santa Cristina de Lena exemplifican os pazos e templos deste período. O sistema abovedado, pero sen reforzo de arcos faixóns, pervive na época de Alfonso III e maniféstase en San Salvador de Valdediós como edificio máis significativo.

“Posta, así, baixo a advocación dos santos mártires de Antioquía, San Xulián e Santa Basilisa, a igrexa de San Xulián dos Prados, ou Santullano, está emprazada na zona norte do suburbium da cidade de Oviedo, extramuros,… e situada nun núcleo de comunicacións de orixe romana. A igrexa estaría inscrita nun conxunto áulico, hoxe desaparecido, composto por diversas construcións pacegas próximas ao templo. (…) O templo mantén unha planta coa estrutura basilical predominante na tipoloxía de igrexas prerrománicas asturianas, é dicir, nave central separada das naves laterais norte e sur por sendas arquerías de medio punto apoiadas en capiteis imposta que, en número de tres, descansan en pilares de sección cadrada. Ao leste ábrese un arco toural, umbral de acceso á nave transversal. (…) Configura un espazo litúrxico que precede ao testeiro tripartito que remata o edificio. Á ábsida principal anéxanselle dúas capelas situadas a mediodía e septentrión. Á igrexa accédese por un vestíbulo situado a occidente. O templo posúe dúas habitacións ou sacristías, anexas ás fachadas norte e sur, con comunicación interior aberta ao transepto. Todo o edificio está rematado por cubertas a dúas augas con armadura de madeira de carballo, a excepción da cabeceira tripartita, nas que as ábsidas teñen bóveda de canón apoiada en impostas. (…) Situado sobre a bóveda da capela maior atópase un esapzo de superficie similar á da ábsida central con acceso único externo por unha fiestra trífora. (…)

Ao exterior, o aparello dos seus muros está conformado por sillarexo. Onde máis se coida a fábrica do edificio eclesial e nos recantos, formados por grandes sillares escadrados, colocados a soga e tizón, ou nos contrafortes. (…) No peche das fiestras utilízanse placas perforadas, similares ás de época visigoda. Os paramentos exteriores da igrexa estarían recubertos cunha capa de estuco. (…)

O embelecemento da igrexa de Santullano por medio da súa decoración pictórica sigue un coherente programa iconográfico. Tipolóxicamente, os frescos de Santullano responden á valoración xerárquica propia do mundo bizantino, a cal divide o espazo pictórico en tres zonas. (…) O primeiro tramo é o máis austero de todos, está composto por un zócolo a nivel de piso co seu revestimento pictórico en moi precario estado de conservación. Este soporte reproduce imitacións de revestimento marmóreo, decoracións de rectángulos alternando con bandas e meandros de cor vermella e negra, así como cadrados cun perfil vermello. Alternativamente, aprécianse faixas alongadas en cor amarelo ouro. Os pilares das arquerías da nave central estarían integrados neste primeiro nivel, igualmente estucados e revestidos, dos que a decoración pictórica se perdeu na súa totalidade. (…) O segundo tramo ou zona central de pinturas ofrécenos un rexistro de marcos arquitectónicos cunha sucesión de edificios ensamblados, alternativamente, por perspectivas arquitectónicas, e dotadas de columnas decoradas con capiteis corintios e pilastras adosadas ás mesmas. No interior do marco arquitectónico represéntanse cortinaxes recollidas en ambas beiras das pilastras que nos descobren un amplo repertorio de pequenas edificacións. O terceiro tramo ou zona superior de fiestras contén representacións arquitectónicas de pazos. Nuns, na súa zona central a xeito de patio, situouse unha estilizada árbore e, na parte superior, un vaso do que xurde unha guirnalda con flores. Na súa parte central, a súa estrutura está rematada cun frontón e, a ambas beiras, atópanse sendos ocos alongados con cortinaxes recollidas cara a un lateral. (…) Destaca de xeito especial, neste nivel superior, a representación da Cruz da Anastasis, a Vera Cruz. Esta atópase repetida catro veces, unha por cada parede transversal do interior do templo. (…) Na cruz aparecen representados o Alpha e a Omega apocalípticos. (…) Por enriba deste nivel, e percorrendo o perímetro da parte alta das paredes, está representado un friso de modillóns con perspectiva en “espiña de peixe”. (…)

O programa iconográfico das pinturas de Santullano reflicte un espírito anicónico, non estando representadas escenas cristiás nen bíblicas en xeral.”

Lorenzo Arias Páramo: Guía da arte prerrománica asturiana.

Visigodos en Gallaecia

   

Os visigodos, pobo xermánico emigrado desde o oriente europeo tras o século III e convertidos ao arrianismo -declarado herético no concilio de Nicea en 325-, foron instalados en tempos de Teodosio como defensores do Imperio e tomando partido no exército para previr invasións doutros bárbaros. Instalados no SL das Galias ata a súa expulsión en 507, os visigodos asentáronse finalmente na Península Ibérica, fixando a capitalidade en Toledo, e convertéronse ao catolicismo a partir de Recaredo (586-601). É por iso que, relativamente unificado o territorio coa conquista dos suevos (585), e colaborando co poder relixioso a través dos concilios eclesiásticos, legáronnos no século VII unha arquitectura relixiosa con interesantes mostras de escultura e ourivesaría.

Os templos visigodos teñen como elementos básicos: a construción mediante sillería de grandes dimensións, colocada a óso -sen argamasa- e disposta a soga e tizón, con fiadas irregulares que ás veces alternan con ladrillo; o grosor dos paramentos e escaseza de vans xustifícase pola predilección polas cubertas abovedadas -de canón ou de bóveda de ferradura visigótica-; úsase o arco de ferradura con trasdós que cae recto a partir da circunferencia, prolongándose o intradós ultrasemicircular e trazado desde un centro disposto 1/3 de radio por enriba da liña de impostas; como soportes úsanse columnas e piares, con capiteis corintios moi estilizados ou troncopiramidais invertidos, de influencia bizantina -non deixan de utilizarse ás veces columnas herdadas de edificios baixorromanos-; o espazo interior dos templos é moi compartimentado, empregándose gran variedade de plantas, que combinan a lonxitudinal basilical de tres naves coas de cruz grega; as cubertas son abovedadas, utilizándose bóveda de canón, de aresta ou incluso cúpulas nos cruceiros; a cabeceira remata en testeiro recto e é frecuente que enriba da bóveda de canón xurdan unhas pequenas camariñas ás que se pode acceder por escaleiras, de finalidade dubidosa; xeralmente, na cabeceira aparecen dúas sacristías a ambos lados, que comunican coa ábsida a traverso de entradas moi pequenas; a luz, no interior dos templos visigodos, é moi escasa; a decoración dos muros é rica en frisos, a base de frisos xeométricos ou florais repetitivos, troncos ondulantes de vide, animais e estrelas; interiormente debían estar decorados estes templos, segundo as suxestións de San Isidoro, con artesonados de madeira dourados, canceis de mármore moitas veces reaproveitados de edificios romanos preexistentes, lámpadas votivas, obxectos sagrados, etc.

Estas condicións, grosso modo, obsérvanse en templos como Santa Comba de Bandeprototipo da igrexa de cruz grega á que se agrega unha ábside rectangular na cabeceira e un pórtico aos pés-; o actual templo procede dunha reforma efectuada no século IX, coa que seguramente se quixo realzar a igrexa abovedándoa e sustituindo a inicial cuberta de madeira por outra abovedada. O escalonamento de volumes exterior vai desde o máis alto ao máis baixo, desde o ciborio ata a capela maior, pasando pola altura media dos brazos do transepto. Cuberta con bóveda de canón en nave e transepto, a bóveda de aresta resérvase para o cruceiro e a de canón de ferradura para a ábsida, á que se accede mediante un arco triunfal de ferradura apoiado en sendos pares de columnas pareadas de mármore.

San Fructuoso de Montelios, no N. de Portugal, ten unha estrutura tamén cruciforme, consagrado como mausoleo do propio santo e lembrando a forma de mausoleos como o de Gala Placidia e os martyria paleocristiáns. Excepto o tramo occidental, todos os outros teñen forma interior de arco de ferradura, e cúbrense con cúpulas sobre pechinas, cuberta que se altera no brazo occidental -no que o abovedamento é de canón-. A construción exterior, de sillares ben escadrados, complétase coa alternancia de arcos de medio punto e triangulares cegos -sostidos sobre pilastras lisas-, ademáis dun friso sogueado. Consulta unha galería de fotografías de San Fructuoso.