Territorios improbables

Pedro Torrijos, arquitecto, conta historias, dá a brasa en twitter. Este ano decidíu recopilar historias singulares nun libro improbable, Territorios Improbables… E tamén sorprendentes!

Ao longo de 50 capítulos agrupados tematicamente en seccións de dez en dez (o que non está, o que non vemos, o hipervisible, o indesexable de ver ou o que non debería existir), o autor viaxa do Mediterráneo ao Pacífico, de Europa a Asia, de Brasil a Australia. Percorremos o mundo en busca do urbanismo de novo cuño, dos edificios macabros e esbeltos, das apostas arquitectónicas máis rompedoras ou daquelas que quedaron abandonadas en medio de desertos ou paradisíacos escenarios de futuro. Do máis elemental ao máis complexo, o autor ilustra con introduccións estéticas ou cómicas, historias arquitectónicas que nos aproximan á esencia da disciplina. Porque non están ausentes as ensinanzas sobre materiais -formigón, pudinga, ferro, arxila, plástico, pedra,…- nin estilos; Torrijos é capaz de facernos entender o barroquismo do Centro Pompidou, o modernismo da City Hall Station, o fachadismo inenarrable de Freddy Mamani. O autor non desaproveita a ocasión para apuntalar informacións sobre os elementos básicos da arquitectura: o espazo, a luz,…

É unha lectura fresca, estimulante. Cada historia é independente e achéganos a espazos que agochan sorpresas e misterios, mesmo cuestionan definicións como a de rañaceos. Citas literarias pertinentes e prefacios sintéticos aproxímannos a Atlantropa, Sealand, Varosha, Shibam, Asmara, Uyuni, Colma, Fordlandia,… Perdámonos!!!!

Sofonisba

Sofonisba Anguissola (1530-1626) est une peintre italienne qui est arrivée à la Cour de Phillipe II en Espagne comme dame d’honneur. Là, elle fait des portraits notables, comme celui de 1565, un huile sur toile qui présente le roi comme courtisan, le premier dignitaire du royaume.

Au Jeu des échecs (1555), Sofonisba présente trois filles, soeurs de la peintre, en train de jouer, surveillées par une servante plus vieille. Voici une peinture laïque avec un fond de paysage brumeux, bleuâtre, en mode sfumato. Le jeu des regards des dames nous mène à l’intérieur de ce tableau qui mélange deux genres de perspectives: d’un côté, le point de vue élevé afin de remarquer la planche des échecs, et une autre linéaire pour le fond de paysage, un regard droit et profond.

Leonardo Van Eyck

Un fondo de bruma -como na Gioconda– e un interior de loggia con escena relixiosa. Jan Van Eyck constrúe a súa “Virxe do chanceler Rolin” [*] cunha perspectiva albertiana: as baldosas da estancia fúganse cara a un fondo paisaxístico no que un río sinuoso é atravesado por unha ponte e albiscamos a catedral de ¿Liexa?.

O protagonista é un doante ben rico, diplomático de Borgoña, axeonllado diante dunha Virxe que presenta ao Neno Deus, na actitude do futuro Salvator Mundi (bendecindo coa man dereita e coa bola do mundo sostida pola esquerda, un neno con cara de vello). A arcada de medio punto peraltada amosa tres vans que se poderían identificar coa Trinidade, e ofrecen mostras ben significativas do detallismo do pintor flamengo, que fía un mundo nun centímetro cadrado.

Como diplomático de Borgoña, Van Eyck viaxou a unha Italia que se atopaba xa en pleno Renacemento, un territorio no que máis tarde Leonardo da Vinci completaría o estudo da perspectiva e profundizaría no retrato psicolóxico. Co uso do óleo sobre táboa, o pintor flamengo utilizou as veladuras para afirmar a minuciosidade nas súas obras.

Gótico

Hai case 500 anos de distancia entre estas dúas pinturas: o matrimonio Arnolfini (1434) de Jan Van Eyck e o gótico americano (1930) de Grant Wood [óllense en alta calidade o cadro flamengo e o norteamericano].

En pleno auxe do Gótico en Europa, o mestre flamengo que morreu en Bruxas actuaría como notario do casamento dun mercador toscano coa súa dona (tese de Panofsky hoxe dificilmente sostible, xa que a cerimonia semella ter sido celebrada ben máis tarde). O interior desta habitación está cheo de simbolismo relixioso (a lámpada, o rosario, o cabezal da cama, o can,…) e detallismo de iluminador. Van Eyck é xa un pintor prerrenacentista flamengo, naturalista e introductor do óleo sobre táboa. É este o retrato dun matrimonio ou un homenaxe póstumo e funerario á muller xa falecida?

Grant Wood escolleu á súa irmá e ao seu dentista para representalos diante dunha casa que luce unha fiestra oxival en estilo carpinteiro gótico. A casa Dibble, hoxe en día, é lugar de visita turística no SE de Iowa, en pleno medio oeste dos USA. O pintor inmortalizouna detrás dunha parella na que aventuramos a un orgulloso granxeiro teimudo, disposto a defender a súa propiedade de calquera ataque externo, mentres a súa suposta muller olla perdida ao baleiro, exhibindo un camafeo herdado.

As dúas imaxes están lonxanas tamén socioloxicamente: mentres Bruxas era unha cidade cosmopolita, almacén das vilas hanseáticas no s. XIV -aínda que comezou a decaer no s. XV, o interior de Iowa é terra de inmigrantes europeos -moitas veces de costumes puritanos e valores tradicionais. O matrimonio italiano de Flandres -representante do patriciado urbano- vive nun interior de riqueza xurdida da actividade comercial; a parella norteamericana arraiga nunha propiedade levantada co suor campesiño. A puxanza flamenga contrasta coa recesión na que Wood pinta unha obra que reflicte o malestar causado polo crack de 1929. Mais un fío tenro de respeto pola tradición une ambas pinturas, abraza a simplicidade das facianas e a concentración dos acenos. E a atmosfera é limpa e estática, ofrece calma a quen a escrute.

Europeos

Un triángulo amoroso e sensitivo formado por Pauline Viardot-García, Louis Viardot e Iván Turgénev, aproxímanos ao período máis significativo do desenvolvemento da cultura europea, un século XIX que experimenta a expansión dun medio de transporte, o ferrocarril, que interconecta Europa de punta a punta, desde a exótica España á atrasada Rusia. O historiador Orlando Figes desplega unha ampla variedade de coñecementos e relacións que nos permiten comprobar como se formou o canon literario, artístico e musical no vello continente, entre 1840 e 1880, cun epílogo que nos leva ata 1914, aquel momento no que Europa se destripou por mor do impacto do nacionalismo.

Figes retrata o auxe do cosmopolitismo, un momento de esplendor da burguesía que demanda espectáculos novos en tempos de crecemento económico -en particular a ópera, pero tamén nos informa da loita dos autores polo respeto ás súas obras e a reclamación dos seus dereitos, a expansión dos balnearios, a eclosión dun espírito que pasou de determinar a “civilización europea” -ese vello ideal ilustrado- á cultura europea tan botada de menos por Spengler e Zweig unha vez que as ideas políticas antepuxeron o embigo propio ao canon forxado de xeito común.

O autor, nacionalizado alemán xusto despois do referendo do Brexit, en 2017, axusta contas co anti-cosmopolitismo británico, aquela “terra sen música” descrita por Oscar Schmitz en 1904 como resultado dos múltiples estereotipos que o maior imperio colonial teña utilizado nas relacións diplomáticas e nas guías de turismo. E agora a illa volve ir por libre, lonxe do “recuperado” europeísmo da UE.

A vida dos personaxes principais, con múltiples relacións coa contorna artístico-literario-musical do vello continente, descúbrenos como se foi creando ese canon cultural, e sorpréndenos como eles tres estiveron tan interrelacionados con tantos outros persoeiros. Un grande libro, unha historia apaixoante!!!

EXARCHEIA

Da nosa recente viaxe a Grecia [podes vernos en Instagram] lembro con gratitude a visita a Εξαρχεια, o bairro que foi epicentro da revolución contra a xunta militar en 1974 e hoxe permanece inundado de grafitis reivindicativos; aquí, o espírito anarquista e a xentrificación danse a man en tempos convulsos.

A creación do bairro libertario data de finais do século XIX, e os grafitis adonáronse hai apenas unha década deste espazo de okupación e modos alternativos de vida social.

O noso paseo permitíunos observar a puxanza do street art e a variedade de propostas que anuncia, ao tempo que reflexionar sobre as múltiples mensaxes e xeitos de expresión que esta forma de arte efectúa -todo iso despois de ter escoitado a @deborahciencia en #NeiraNaukas.


Banksy

Da última visita a París con alumnas e alumnos quédome cun momento único, o da reflexión en torno ao significado dunha obra de Banksy à côté du musée Pompidou.

Viñamos de visitar o Louvre, de ver a Mona Lisa nunha sala baleira destinada á súa glorificación. E a Gioconda foi misteriosamente roubada en 1911 -momento a partir do que alcanzou unha fama desmesurada.

O misterio rodea tamén a Banksy, e por iso o noso alumnado se sinte tan atraído polo que pinta en diversos lugares. Esta vez foi París, onde houbo unha verdadeira invasión dos seus grafitis para rememorar o maio de 1968 e a decadencia da pulsión revolucionaria na capital francesa -se ben as protestas radicais dos gilets jaunes de hoxe en día reavivan o espírito de barricada desta cidade.

Eu quédome coas reflexións do alumnado sobre a rata do Beaubourg, armada cun pincel ou cun cúter, tapados os seus ollos. Quédome coa vontade de pensar, de interpretar, de querer saber… Ese é o espírito a transmitir aos nosos élèves.

Por certo, en pouco tempo virá Deborah García Bello a falarnos de grafitis no noso #NeiraNaukas. Non o perdades.

Civilización

“Civilización” é, para Mary Beard, “pouco máis ca un acto de fe”. Dínolo despois de percorrer variadas culturas e ampliar o concepto de civilización -a nivel xeográfico e de xénero- que Kenneth Clark establecera a finais dos anos 1960 na BBC (un concepto europeo e etnocéntrico).

* Le algúns extractos do libro “A civilización na mirada”. Nel, Beard aborda a ollada cara á arte laica e relixiosa, exenta de mitoloxías e prexuízos, contextualizando os obxectos e mantendo a distancia interpretativa respecto deles.

Museo

O video de The Carters rodado no Museo do Louvre permítenos observar arte en estado puro -cunha coreografía singular… Se ben detrás del a denuncia da ausencia da etnia negra nas representacións artísticas é significativa. Tan só unha obra -e dunha muller, Marie Guillemine Benoist- é protagonizada por unha muller negra.

Son tempos de reivindicación!!!

Ricos

Nestes tempos, a directora artística do Guggenheim de Nova Iorque ten ofrecido á familia Trump a posibilidade de decorar a Casa Blanca cunha provocadora obra de Maurizio Cattelan chamada America, un inodoro de ouro macizo que contribúe a cuestionar o soño americano. En USA, o 1% da poboación acumula o 40% da riqueza.

No mundo, o 0,7% da poboación acumula o 45% da riqueza [ver infografía ].

Aínda que non haxa ricos da magnitude de Mansa Musa, constátase que a crise económica recente producíu unha acumulación máis concentrada da riqueza en menos mans, nominadamente en España.

Un regalo de Reis

Como cadeau, present deste día deixámosvos un video sobre a última actividade fóra da aula do ano 2014, acompañado de música emerxente e bos desexos para o aninovo:

Grand Tour

Johann-Zoffany_tribuna-1“Semella que a expresión “Grand Tour” naceu en 1670 nunha especie de guía turística que realizou un tal Richard Lassels despois dunha viaxe por Italia. Sexa como fose, a finais do século XVII a expresión xa fixera fortuna entre as clases altas do norte de Europa, en Alemaña e, sobre todo, en Inglaterra. E os xoves da alta sociedade xermana e británica, así como os escritores e pintores máis acomodados, lanzáronse a completar a súa formación clásica cun periplo polo sur, por Francia e por Italia, que podería durar incluso anos, e no que viaxaban acompañados por servos, secretarios, preceptores, amigos e, incluso, amantes, aínda que daba maior prestixio lograr unha amante italiana que levala posta. A viaxe podía concluir en Nápoles ou Sicilia, mais Roma era sen dúbida parada obrigatoria. Tanto furor espertou a aventura nos xoves británicos que toda a zona que rodea a actual Piazza di Spagna se coñecía co nome de “bairro dos ingleses” e había un famoso café coñecido co mesmo nome na Via della Croce, hoxe desaparecido. Notables escritores europeos, como o citado Goethe, e os Sterne, Stendhal, Dickens, Henry James, o español Fernández de Moratín…, e incluso moitos outros máis modernos, entre os que hai unha boa tropa de americanos, como Pound ou Hemingway, viviron e aínda siguen a vivir o seu particular “Grand Tour”. Tratábase (trátase aínda) de descubrir o corazón artístico da cidade e, con sorte, de vivir algunha que outra aventura sentimental. E de facer currículo, por suposto.”

Javier Reverte: Un otoño romano“.

“O comunista manifesto”

A pantasma do comunismo parece percorrer o mundo -xa non só Europa- 5/3 de século despois da publicación do Manifesto Comunista. E agora xa non como traxedia nin como farsa, senón como estética. A caída do PC (Partido Comunista) a mans do pc (personal computer) deixa no imaxinario colectivo Ostalxia e pervivencias dun Eastern que tería sido inaugurado por Steinbeck e Capa co Diario de Rusia...

Debulla todas estas reflexións Iván de la Nuez en “El comunista manifiesto”, un paseo pola influencia do comunismo na cultura contemporánea, desde as propostas de José Antonio Hernández Díez ou o colectivo PSJM [ver] ata as fotografías de Eric Lusito [ver], pasando pola recreación teatral de Marx no Soho, de Howard Zinn [ver] ou a inclusión da faciana do propio Marx nunha tarxeta Mastercard… E sendo posible seguir un curso on-line sobre “O capital” con David Harvey.

4_jose_antonio_hdez_diez_marx

En suma, que o neoliberalismo terá “enterrado” ao comunismo, mais a difusión do código libre na web, o panfleto de Hessel, a mercadotecnia ou a filmografía seguen a recrear un “comunismo manifesto” que combate.

“En resumo, a sombra do comunismo proxéctase sobre o presente como nostalxia e como materia crítica, como a ilusión polo mundo do traballo manual e como a culminación imaxinaria doutra vida posible, como crítica ao mercado e como vinganza polas atrocidades daqueles reximes. Toda unha secuencia de arqueoloxías diversas nas que non se busca a restauración dun sistema senón o resarcemento dunha posibilidade, acaso minúscula, de vivir doutro xeito.”

Iván de la Nuez: “El comunista manifiesto”.

“Acaso esa posdemocracia califique ese momento en que a democracia debe lidiar -e non sempre en igualdade de condicións- con outras “cracias” puxantes que lle gañan terreo e constrúen os planos da política actual.

Desde a “Cleptocracia” (poder organizado de roubo e desfalco do Estado) ata a “Petrocracia” (baseada no poder do petróleo). Desde a “Quirocracia” (o imperativo social, e enorme negocio, da cirurxía estética) ata a Narcocracia (ese poder do narcotráfico que non pode circunscribirse a un asunto delictivo e abarca horizontes políticos e incluso xeopolíticos). Desde a “Aristocracia” (mantida aínda con todos os seus privilexios en boa parte de Europa) ata a “Ladrillocracia” (poder alcanzado pola especulación do solo e as súas respectivas burbullas inmobiliarias). Todo isto sen esquencer, na rede, o apoxeo da “Anonimocracia” (que vai desde o acto de xustiza ou vinganza dos que non teñen “nome” ata os trolls) ou o declive da “Meritocracia” (noutros tempos reverenciada como medida de progreso en calquera sociedade liberal).”

Iván de la Nuez: “El comunista manifiesto”.

Un mapa satírico

Falar do caricaturista Fred W. Rose é achegarse aos mapas antropomórficos e satíricos. O mapa do polbo (“octopus map”) de 1877 é un exemplo da súa mestría. Forma parte da colección da Biblioteca Británica e, 25 anos despois da súa publicación en 1877, foi utilizado pola propaganda xaponesa para gañar apoio europeo contra Rusia na guerra ruso-xaponesa.

Baseándose en estereotipos nacionais, Rose presenta unha Europa axexada polo polbo ruso, que cos seus tentáculos abrangue desde as fronteiras persas ata Polonia e os Balcáns, tentando facerse cunha saída ao Mediterráneo. O enfermo de Europa, o Imperio Otomano, tendido a cabalo de dous continentes, mantén aínda o dominio sobre parte dese territorio balcánico anceiado libre polos eslavos. Unha xove patria ao Sur non sabe que facer coa tiara papal; a Occidente, máis alá dunha España durmida, dous vellos inimigos prepáranse para un futuro enfrontamento cheo de mortes. Illados aparecen John Bull e o crego que demanda a Home Rule… nuha terra de forte influencia católica. Rose non desaproveita a ocasión para criticar a un rei acaparador, Leopoldo II de Bélxica.

* Distingue os países representados e os seus estereotipos neste mapa interactivo.

Un retrato burgués

2a_deputado_michel_gerard_e_familiaBotemos unha ollada ao retrato do deputado da Convención Michel Gérard e a súa familia.

Probablemente saído do obradoiro de Jacques-Louis David ou quizás pintado por el mesmo, amosa un retrato colectivo do père Gérard (1713-1815), o único deputado campesiño elexido polo Terceiro Estado para os Estados Xerais de 1789. Na época en que foi retratado (1792-1795), Gérard era deputado por Rennes na Convención Nacional. E foi por entón cando Collot d’Herbois editou un panfleto titulado Almanach du Père Gérard. [*]

Ao comezo da Revolución, Gérard sempre levara o seu traxe de campesiño bretón, mais neste retrato aparece representado cun traxe burgués á moda urbana, como os dos outros membros da súa familia. A escena, moi coidada, non deixa nada á espontaneidade: un interior doméstico, de trazos burgueses, amosa a un pai con dous xoves nenos aos que se insufla o espírito da Ilustración -tal e como se amosa no interese pola educación de ambos: o neno ten un libro na man, a nena está ao piano-.Detrás do pai están os dous fillos maiores, que levan traxes á moda, testemuñando as posibilidades de ascenso social que outorgan -nesta xove sociedade burguesa- a educación e o mérito persoal.

Nesta estampa burguesa falta o “anxo do fogar”, a nai quizás morta, mais todo o ambiente irradia valores da triunfante burguesía francesa de finais do século XVIII.

Verán / Verão / Été / Summer…

O IGN dinos que o verán de 2013 comezou hoxe venres 21 de xuño ás 7:04 a.m. (hora oficial en Santiago de Compostela). A estación que hoxe comeza  durará 93 días e 15 horas, así que ata o 22 de setembro disfrutaremos dela.

goya_veran

Pois imos desexarvos esta vez un bo verán cunha escea de Goya: “A eira” ou “O agosto”, óleo de 1786 que representa, con grande naturalismo, a un grupo de segadores descansando -con algúns animais- diante dunhas gavias de trigo e cun impoñente castelo medieval ao fondo. Os cumulonimbos grisáceos da dereita ameazan treboada neste día de calor abafante (unha das características propias da estación). ¿Será o verán deste 2013 abafante, ou parecerase máis ben ao ano sen verán de 1816?

En todo caso, que o disfrutedes.

G8

G8-2013-Northern-IrelandPor primeira vez en 1973, hai 40 anos, os ministros de finanzas dos seis países máis industrializados daqueles tempos (Estados Unidos, Xapón, Alemania, Italia, Francia e o Reino Unido) reuníronse para analizar o estado da política e as economías internacionais e tentar unificar posicións con respecto ás decisións tomadas a nivel político e económico no mundo; a este club engadíuse en 1976 Canadá e, en época máis recente (2002), Rusia, para conformar así o G8.

Estes días ven de celebrarse en Irlanda do Norte o cumio nº 39 de tan excelso grupo, politicamente relevante, economicamente con menos peso a medida que pasan os días e as horas.

G8 leaders pose for a group photograph at the G8 Summit, at Lough Erne, in Northern Ireland¿Non hai algo de rancio nesa fotografía de líderes do G8? Analicemos a imaxe iconograficamente para ver canto nos lembra a unha panorámica antiga -de ¿1945 / 1957 / 1973…?- reactualizada:

O centro ocúpano o líder de prestixio (o presidente norteamericano, Obama), á beira do anfitrión (o primeiro ministro británico, Cameron): mais non, non son Churchill e Roosevelt a bordo do USS Augusta en agosto de 1941, cando suscribiron a Carta do Atlántico. Sen embargo, os que están máis próximos a eles son o primeiro ministro de Rusia, Putin (a URSS xa non existe, Stalin morreu hai 60 anos) -velaí os principais aliados daquela Segunda Guerra Mundial- e o francés Hollande -que non encarna a De Gaulle ideoloxicamente, pero que se mantén auxiliando ás grandes potencias que resistiron ao fascismo-. Á beira de Hollande está Harper, representante dunha consolidada democracia como é a canadiana -mais case a última en chegar a este club de pudentes; Rusia chegou máis tarde, pero ocupa un posto de poder herdado da vella significación soviética-.

Será a casualidade -e resulta así porque as antigas potencias do Eixo xa son formalmente auténticas democracias-, pero case nos extremos atópanse os representantes das antigas potencias fascistas: Merkel como primeira ministra alemana, Abe como primeiro ministro xaponés, e, no outro extremo, o italiano Letta.

Tan só nos extremos aparecen, simetricamente, os representantes dunha laureada aínda que depauperada institución: o presidente da Comisión Europea, Duräo Barroso; e o presidente do Consello Europeo, Van Rompuy.

¿E que dicir do poder político por sexos, a estas alturas do século XXI? Pois ollade ben: está claro que só se ve un 10% de poder feminino. Quizás estamos a afondar no rancio.

Nas iconografías de poder e relevancia (a Última Cea de Leonardo éraa), o centro está ocupado polos personaxes principais; nos extremos pérdense os detalles… ¿Foi irrelevante a colocación dos mandatarios? ¿Ou estamos diante dun retrato de poder da nosa época? Ao fondo non aparecen as marxes do Elba que atravesara Carlos V para derrotar aos protestantes en Mühlberg; ao fondo está o Lough Erne Resort -á beira do lago Erne-, no Condado de Fermanagh (Irlanda do Norte).

* Unha imaxe ben vale cen palabras.

* E Obama foi a Berlín.

Raíñas

14_sabelaII_annie_leibovitz

Unha raíña da fotografía, Annie Leivobitz, en 2007, fixo unhas fotografías oficiais dunha raíña con coroa, Sabela II de Inglaterra. E, a pesares de querer dar dela unha imaxe máis informal, Sabela II negouse a quitar a coroa para “posar”. Annie presentouna entón nunha imaxe barroca, cun clarescuro acentuado diante da fiestra do balcón do seu pazo, cunha paisaxe constableiana ao fondo, chea de nubes ameazantes (nada que ver co ceo partly cloudy que inundaba o fondo do retrato da raíña Charlotte -no século XVIII-, por Zoffany, que ben pudo inspirar á Leibovitz). Mais ben parece que a luz branca inunda á raíña sedente, con máis de medio século entronizada (nos reinados sempre hai luces e sombras, tamén no de Sabela, que con coroa tamén foi retratada por Lucien Freud).

Agora, a raíña Leivobitz ven de ser galardoada co Premio Príncipe de Asturias de Comunicación e Humanidades.

Blog en WordPress.com.

Subir ↑