Leonardo Van Eyck

Un fondo de bruma -como na Gioconda– e un interior de loggia con escena relixiosa. Jan Van Eyck constrúe a súa “Virxe do chanceler Rolin” [*] cunha perspectiva albertiana: as baldosas da estancia fúganse cara a un fondo paisaxístico no que un río sinuoso é atravesado por unha ponte e albiscamos a catedral de ¿Liexa?.

O protagonista é un doante ben rico, diplomático de Borgoña, axeonllado diante dunha Virxe que presenta ao Neno Deus, na actitude do futuro Salvator Mundi (bendecindo coa man dereita e coa bola do mundo sostida pola esquerda, un neno con cara de vello). A arcada de medio punto peraltada amosa tres vans que se poderían identificar coa Trinidade, e ofrecen mostras ben significativas do detallismo do pintor flamengo, que fía un mundo nun centímetro cadrado.

Como diplomático de Borgoña, Van Eyck viaxou a unha Italia que se atopaba xa en pleno Renacemento, un territorio no que máis tarde Leonardo da Vinci completaría o estudo da perspectiva e profundizaría no retrato psicolóxico. Co uso do óleo sobre táboa, o pintor flamengo utilizou as veladuras para afirmar a minuciosidade nas súas obras.

Nuclear

A produción de enerxía nuclear en España para uso civil comezou nos anos 1960, cando se construiron as centrais de Zorita, Garoña e Vandellós I. Nos anos 1970 ampliouse o parque de centrais nucleares con Almaraz, Ascó e Cofrentes; a central de Lemóniz foi rematada, mais xa non entrou en funcionamento por mor da aplicación da moratoria nuclear por parte do goberno socialista de Felipe González en 1984. Nos anos 1980 puxéronse en marcha Trillo e Vandellós II, e en 1985 creouse ENRESA, empresa encargada da xestión dos residuos radiactivos.

En 2020, a enerxía nuclear contribuíu coa xeración do 22,18% (chegara ao 35% nos anos 1990) da produción enerxética española: é a fonte de enerxía de maior importancia a nivel nacional, se ben contribúe ben menos á produción final de enerxía ca noutros países como Francia. Desde hai anos, a produción nuclear en España está estabilizada, mesmo co parón de centrais como Garoña en 2013. Hai unha fábrica de combustible nuclear en Salamanca e un centro de almacenamento de residuos en Córdoba; tamén está prevista a construción dun ATC (almacén temporal centralizado) de residuos de maior radiactividad en Villar de Cañas (Cuenca).

Os reactores nucleares españois teñen unhas necesidades medias dunhas 1.800 toneladas de uranio natural, que se importa de minas de Canadá, Australia, Sudáfrica, Níxer, Namibia e Rusia. E iso a pesares de ter España unhas reservas nacionais avaliadas en 4.650 toneladas -mais que non son rendiblemente explotables a día de hoxe. Na provincia de Salamanca atópanse as principais reservas, agora que o proxecto da mina de Retortillo se atopa no seu momento crucial.

Desde 2011, a Lei de Economía Sostible permitíu a ampliación da vida útil das centrais nucleares máis alá de 40 anos, se o autoriza o Consello de Seguridade Nuclear, se ben o fondo da lei tamén incide na eficiencia e no aforro enerxéticos. Diversas empresas (Nuclenor, Endesa, Naturgy, Iberdrola e HC Energía) participan hoxe na xestión das centrais nucleares abertas, que, de todos xeitos, non deberían prorrogar a súa actividade máis alá de 2035 -nas condicións de explotación establecidas actualmente.

A sociedade española ten manifestado en diversas enquisas a súa preocupación pola seguridade das instalacións nucleares e desta enerxía en particular; sucesivos estudios do CIS así o testemuñan. A opinión pública e os grupos ecoloxistas -mobilizados fortemente durante os primeiros anos da transición democrática- teñen presente traxedias como as de Chernobyl (1986) -tan ben reflectida no obra de Svetlana Aleksievich– e Fukushima (2011) para antepoñer dúbidas e apostar preferentemente polas enerxías renovábeis.

Pegadas

A pegada do ser humano no planeta Terra en tempos do Antropoceno ha de medirse en toneladas: toneladas de sedimentos desprazadas para a construción de estradas e vías de comunicación, para a posta en marcha de proxectos mineiros e industriais megalómanos; toneladas de biomasa peláxica desaparecida por mor da sobrepesca e dos problemas de eutrofización e acidificación dos mares e océanos; toneladas de refugallos nucleares derivados de probas armamentísticas, extracción de uranio e centrais nucleares sempre en risco de accidente; toneladas de arrecifes de coral en perigo, progresivamente blanqueados e en risco de desaparición pola elevación da temperatura mariña; toneladas de formigón investidas en acondicionar espazos urbanizados litorais con risco de inundación por mor da subida da temperatura media terrestre, en tempos de cambio climático antropoxénico acelerado; toneladas de plástico acumuladas no Pacífico norte por mor dun consumismo desmesurado e insensible, que se asentarán desmigalladas despois de decenas de anos no leito oceánico, non sen antes causar a morte de fauna que se achegue ás súas cores mortais.

David Farrier desplega a súa didáctica para concienciarnos sobre a problemática ambiental que vivimos e que legaremos como fósiles a un futuro que ten que medirse en centos de millóns de anos. Cando os arqueólogos descubran a nosa pegada verán que fomos destrutivos e aniquiladores, que vivimos en tempos de extinción de fauna, que consumimos recursos a esgalla -sen preocuparnos en exceso pola súa continuidade, pois atentamos severamente contra a biodiversidade. Grande parte do noso legado xa está aventurado na literatura de Okri, no Kalevala, en Virginia Woolf e mesmo en Ovidio. E o autor, humanista, introduce fragmentos de obras literarias para pautar un relato científico construído a base de experiencias particulares e viaxes a Australia, Escandinavia e China, ben que o punto de partida non deixa de ser o Edimburgo onde imparte aulas.

Vibrante e instructivo, cunha documentación portentosa, o libro afonda na capacidade de Homo Sapiens para modificar a pel da Terra dun xeito impactante desde a revolución industrial: sintetizando novos minerais, provocando a creación de zonas mortas hipóxicas e anóxicas nos mares e océanos, trazando sucos de millóns de km a xeito de estradas asfaltadas, contribuindo á extinción dos glaciares que tan necesarios son para o aprovisionamento de auga doce en certas áreas. Pero hai que ter conciencia de que todo isto quedará fosilizado, mesmo quizás a nosa especie. Quizás o quecemento global actual, que podería alterar os ciclos de glaciacións correntes cada certo tempo, só sexa resistido polas medusas, eses seres que permanecen nos nosos océanos como lembranzas dun pasado remoto invariable. Nós, como especie, estamos sometidos á evolución. E, por moito que tentemos xogar a ser pequenos deuses, mesmo neste día que tentamos perseverar na nosa “conquista de Marte”, non somos eternos.

Gótico

Hai case 500 anos de distancia entre estas dúas pinturas: o matrimonio Arnolfini (1434) de Jan Van Eyck e o gótico americano (1930) de Grant Wood [óllense en alta calidade o cadro flamengo e o norteamericano].

En pleno auxe do Gótico en Europa, o mestre flamengo que morreu en Bruxas actuaría como notario do casamento dun mercador toscano coa súa dona (tese de Panofsky hoxe dificilmente sostible, xa que a cerimonia semella ter sido celebrada ben máis tarde). O interior desta habitación está cheo de simbolismo relixioso (a lámpada, o rosario, o cabezal da cama, o can,…) e detallismo de iluminador. Van Eyck é xa un pintor prerrenacentista flamengo, naturalista e introductor do óleo sobre táboa. É este o retrato dun matrimonio ou un homenaxe póstumo e funerario á muller xa falecida?

Grant Wood escolleu á súa irmá e ao seu dentista para representalos diante dunha casa que luce unha fiestra oxival en estilo carpinteiro gótico. A casa Dibble, hoxe en día, é lugar de visita turística no SE de Iowa, en pleno medio oeste dos USA. O pintor inmortalizouna detrás dunha parella na que aventuramos a un orgulloso granxeiro teimudo, disposto a defender a súa propiedade de calquera ataque externo, mentres a súa suposta muller olla perdida ao baleiro, exhibindo un camafeo herdado.

As dúas imaxes están lonxanas tamén socioloxicamente: mentres Bruxas era unha cidade cosmopolita, almacén das vilas hanseáticas no s. XIV -aínda que comezou a decaer no s. XV, o interior de Iowa é terra de inmigrantes europeos -moitas veces de costumes puritanos e valores tradicionais. O matrimonio italiano de Flandres -representante do patriciado urbano- vive nun interior de riqueza xurdida da actividade comercial; a parella norteamericana arraiga nunha propiedade levantada co suor campesiño. A puxanza flamenga contrasta coa recesión na que Wood pinta unha obra que reflicte o malestar causado polo crack de 1929. Mais un fío tenro de respeto pola tradición une ambas pinturas, abraza a simplicidade das facianas e a concentración dos acenos. E a atmosfera é limpa e estática, ofrece calma a quen a escrute.

Viral

Dicía hai uns días nunha entrevista María Neira -directora de Saúde Pública e Medio Ambiente da OMS- que os últimos gromos epidémicos proceden, nun 70%, da deforestación de certas áreas do planeta, especialmente nas zonas tropicais. Environnement e ser humano participan da mesma infraestrutura, Gaia, e van da man, parasitándose mutuamente. Iso é o que fan os virus, parasitar e infectar, se ben Juan Fueyo advírtenos no seu último traballo que tamén poden estar na orixe da nosa linguaxe, o desenvolvemento das sinapses no noso cerebro e ser eficientes para a viroinumunoterapia futura que poida avanzar notablemente na cura do cancro.

Coidar do medio ambiente deberá servirnos para evitar traxedias que se apuntan, como a dos refuxiados climáticos. O ser humano deixará bastantes pegadas na pel da Terra, o Antropoceno ha de fosilizar con premeditación. Igual non somos máis ca o simio espido ou o terceiro chimpancé [*], e ben deberiamos reflexionar sobre o papel que nos corresponde en interacción con este punto azul nunha beira da galaxia. Despois de todo, o tempo cósmico que levamos sobre a Terra desde o Big Bang é de pouco máis dun minuto nun ano. Igual é tempo de pensalo, agora que hai pandemia.

Un ano de pandemia

En xaneiro de 2021 cumplíuse un ano do primeiro caso de COVID-19 en España (aínda que a pandemia sería declarada pola OMS en marzo de 2020, se ben o seu inicio ha de retrotraerse un mes máis a Wuhan, China). Trece meses despois do “paciente 0” -que quizás no futuro se adapte á “hipótese do cazador” doutras pandemias como o SIDA, a universidade Johns Hopkins contabiliza máis de 100 millóns de infectados no mundo e máis de 2.000.000 de falecidos por causa desta enfermidade. Deles, 2/3 téñense producido en 10 países que encabezan o ránking mundial de mortes. E entre eles non está China.

A virosfera lanzounos un envite que mudou as nosas vidas: estados de alarma, medidas sanitarias, unha carreira incesante a prol da vacina, crise económica e distancia social. Homo virus camiña polas sendas da distopía e co medo de non recuperar a vida normal, por moito que nun tempo se quixese acuñar aquel eufemismo de “nova normalidade”. Esta pandemia deberanos facer aprender de cara a outras sucesivas que se aveciñan, das que Juan Fueyo nos advirte en Viral… E escoitar tantas veces voces:

Crea un sitio web ou un blogue de balde en WordPress.com.

Subir ↑