Viaxando con Starkie


Para aproximarse á España de inicios da década de 1930 contamos co relato dun violinista irlandés que dirixiría unha década despois o British Council en Madrid. Trátase de Walter Starkie, que en 1934 publicou “Aventuras dun irlandés en España”, unha crónica da súa viaxe cara a Madrid pasando por terras vascas, adentrándose na austera Castela e chegando á capital para participar na vida das súas tertulias a comezos da etapa da Segunda República. No periplo, Starkie ollou aos visionarios de Ezquioga, visitou exiliados nobres añorantes da caciquil Restauración, mesturouse coa xente do pobo,… foi o Borrow daqueles tempos, que con fina agudeza describe os trazos da sociedade na que se mergulla:

“Unamuno, desterrado pola monarquía, foi aquí mesmo, ás portas de España, onde preparou a súa campaña contra o rei, predicando a Santa Cruzada para, como el dicía, “rescatar o sartego de Don Quixote do poder dos bachareles, curas e barbeiros, duques e coengos que o teñen secostrado.” Aquel ano de 1928 detivérame en Hendaye para coñecer ao escritor. Non o coñecía físicamente. A tarde en que me decidín a buscalo entrei por casualidade nun destartalado café da praza. Era unha tarde de bochorno e cálida, na que todos os habitantes da cidade se atopaban nas súas casas e os que un atopaba no seu camiño parecían como adormilados e distraídos. No café silencioso só se oía o revoloteo das moscas; alí precisamente, en aquel sombrizo local abovedado, atopei a Unamuno. Estaba sentado ante unha mesa falando distraídamente consigo mesmo, mentres os seus dedos facían pequenas paxariñas de papel. (…)

Agora tocáballe o turno de andar no desterro ao marqués, mentres Unamuno entraba triunfalmente en España para recibir os aplausos e a homenaxe da multitude. (…) O marqués odiaba a República porque perturbaba unha armonía preestablecida. Unamuno anseaba a vitoria republicana porque volvería elevar o lume profundo da raza, co que xurdiría unha nova España, o mesmo que Sigfrido forxou a súa espada conqueridora no lume do Walhalla.”

“Os cadros de asuntos moi animados, festas xitanas, bailes e grupos con mantillas, peinetas e castañuelas gustáronme; mais eu prefiro as interpretacións de Castela nas que o pintor [Zuloaga] nos descobre a alma intensa desta terra dura, recocida, desenvolta en magníficas tonalidades de ocres e grises.

As miñas preferencias mereceron a seguinte resposta do pintor:

– Aínda que son vasco, e vasco patriota, confésolle que nunca traballo con máis gusto que cando vivo en Segovia, pois alí nunca deixo de atopar tipos raros e magníficos como modelos. (…) Porque aínda que eu teña nacido en Éibar e sinta o espírito vasco, non acepto o sacrificio da miña arte universal en aras de nengún rexionalismo. Foi Castela quen fixo a España, e cada un de nós, sexamos vascos, galegos ou andaluces, debemos saír do recinto das nosas rexións e recrearnos casteláns, porque Castela foi a que enxendrou o mundo español.”

 

 

 

 

 

 

 

 

“-Eu sei onde está Ezquioga. ¿Pero que quere vostede facer alí? Deixe vostede iso ás beatas e aos curas. Eu non creo en nengún deses contos  de aparicións de Ezquioga; son republicano, e creo que o que hai que facer é mandar ao inferno aos curas, á Igrexa e a todos os seus embustes. Veña vostede conmigo a unha taberna que hai aquí en Zumárraga e beberemos á saúde da nova España.

(…) Cando chegamos a un quilómetro aproximadamente do pobo de Ezquioga vimos que a estrada estaba chea de coches e autobuses; todo o campo estaba cheo de luciñas que ardían  ao lonxe, dando ao lugar un aspecto fantástico en medio da noite. (…) Ezquioga é un pequeno pobo situado nun val. Aquela noite había máis de trinta mil peleríns no pobo e os seus arredores, xente chegada desde as máis lonxanas cidades vascas e navarras.”

“É curioso ver que cargados van os campesiños españois cando viaxan. No meu departamento [de tren] van tres mulleres que levan bastante equipaxe para poñer unha casa nun deserto. Hai cestas de galiñas cacarexando, patos que graznan, unha máquina de coser encaramada perigosamente na reixa; sacos de legumes, ademáis dun paquete envolto en papeis que cheira fortemente a peixe e está colgado enriba da miña cabeza, o que empeza algúns minutos despois a pingar a intervalos regulares sobre o meu pescozo.

Chegou a hora de comer, e un dos homes sacou unha maleta deteriorada, da que sacou varias migas de lombo que cheira a allo, ovos duros, chourizo e pan. Ao comezo estaba inclinado a non entrar na reunión; quería permanecer retraído ás miñas propias meditacións, mais nun banquete tan comunal é imposible permanecer aparte. Un aportou chourizo; outro, queixo; outro, cervexa ou viño, e un vello que había no recanto pasou unha botella de augardente. (…)

Despois da comida, o departamento parecía un campo de batalla. Había migas de pan en todas partes, anacos de papel graxento con anacos de xamón e chourizo pegados a eles e mondas de laranxa, mentres no aire flotaba unha sinfonía de cheiros, peixe e allo, como motivos predominantes.”


“Burgos en verán está cheo de visitantes, e o fermoso paseo chamado El Espolón abarrotado de público a certas horas do día. Pola noite escapaba co meu violín de casa de doña Leocadia con algún pretexto, e ía ao paseo a tocar. Ao comezo tiven moi pouco éxito, pois o meu auditorio baixo as árbores estaba composto, na súa meirande parte, por domésticas e nenos falando. Pola noite, cando o paseo estaba cheo, acadaba maior éxito. Burgos é unha cidade moi militarizada e as rúas están cheas de soldados. Por experiencia sabía xa que os lugares máis vantaxosos para un músico ambulante son as rúas ou prazas que hai fronte aos cuarteis. Na praza de Prim tamén hai sempre xente que espera autobuses para os pobos próximos.”

“Os habitantes de Madrid poden loubarse da súa Porta do Sol, que ben pode dicirse que é o embigo do mundo español. Nada importa o violentamente rexionalista que poida sentirse un español. Sempre recoñecerá que todos os camiños de España conducen a esa famosa praza chamada a Porta do Sol. Eu oín, incluso a peruanos e veneciáns, declarar que antes de amar a España empezaron ilusionándose pola Porta do Sol.

Nas súas orixes, a Porta do Sol era un campo ancho e soleado, situado un pouco ao leste de Madrid. Durante a guerra dos comuneiros, en 1520, construiuse un castelo neste lugar e sobre a súa porta foi esculpido un sol. Esta porta converteuse na entrada principal da cidade. (…)

Na Porta do Sol fórmanse corriños nos que se fala, sobre todo de política; os gobernos españois nacen e morren ao capricho da Porta do Sol. Tal é a razón de que atope tantos políticos entre eses grupos de comentaristas. (…)

Soe dicirse que os españois son xente que carece de sentido político. Un crítico inglés díxome que España é un país de pandeireta, e nada máis; engadindo que, polo tanto, era absurdo esperar dun pobo semellante a menor capacidade para o estudo dos problemas do Estado e de goberno nin tampouco que se tomase interese por eles. Se ese crítico pasase unha noite na Porta do Sol tería outra cousa moi distinta que contar. Nunca vin un interese tan apaixoado pola política como o amosado polo Madrid posrevolucionario. (…) Todo español é un rebelde absoluto e satánico e só excepcionalmente accede a realizar unha tarefa política común. Nas miñas conversas cos madrileños impresionoume sempre o seu vivo interese na política europea, un interese tanto máis sorprendente canto que é desinteresado. Madrid é hoxe unha das poucas cidades do mundo onde o estranxeiro atopa un equilibrado e imparcial punto de vista respecto dos problemas europeos.”

“Nengunha institución é máis característicamente española que a “tertulia”. A ela debe Madrid a súa reputación de ser a cidade onde máis se fala. A tertulia é algo que a primeira vista podería terse equiparado ao clube londinense. Sen embargo, hai enorme diferenza entre o temperamento castelán e o anglosaxón. Un clube en Londres é unha institución seria, onde apenas se conversa. O britano aprende a ser silencioso desde o colexio. A conversa e a risa están proscritas nos clubes londinenses. O inglés pertence a unha civilización de tipo máis rural que cortesán, condición que fai do británico un ser que se cansa pronto do trato de xentes e de convencionalismos sociais. O seu espírito precisa de lugares de repouso e soidade. (…)

O castelán só se illa na súa casa. Ten máis condicións de cortesanía que o inglés, o que o convirte no individuo máis hospitalario de Europa. Sen embargo, raramente invita a un hóspede estranxeiro a comer na súa casa. Invitarao a un hotel, onde mandará preparar un banquete suntuoso, e máis tarde conducirao, tal vez, a un “colmado”, onde -como en Villa Rosa de Madrid- se atopan fácilmente cantaores e bailaríns xitanos. O fogar español é un paraíso, no sentido orixinal da palabra. O español vive a súa vida familiar aparte do mundo e necesita as súas horas de expansión no clube cos seus amigos. De aquí que elixa como clube un lugar, o máis ruidoso do mundo: o café. (…)

A tertulia de café posúe inmensas vantaxes sobre o clube británico. (…) O español… comunícase fácilmente con todo o mundo. O home que puxese freo á súa lingua sería desde logo recusado polas innumerables tertulias que florecen alegremente na rúa de Alcalá. Desde as sete ata as nove, todas as noites, os madrileños, tan parecidos aos irlandeses, … reúnense nas tertulias. (…)

Cada tertulia soe ter unha especie de xefe ou presidente, que é o que dá o tono á reunión. Se a preside un poeta, como Antonio Machado, a conversa recae xeralmente sobre os poetas da España moderna. (…)

Unha das tertulias máis interesantes de España é a da Revista de Occidente, publicación dirixida por José Ortega y Gasset. (…) A tertulia máis pintoresca que coñecín en Madrid foi, sen dúbida, a de Ramón del Valle-Inclán, príncipe dos inxenios españois de hoxe, natural de Galicia, novelista, poeta e autor dramático.”


Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair / Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair / Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair / Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair / Cambiar )

Conectando a %s