América conquistada


Á busca dunha nova ruta cara ás Indias partíu Colón no verán de 1492, á percura de pementa, ouro e perlas. E tan confundido quedou que, nunha viaxe posterior, pensou que a desembocadura do Orinoco era a porta do paraíso. Mais o que se abrían eran as portas dunha conquista brutal, na que desde o primeiro intre houbo críticas de freires e persoas de ben; un sometemento de poboacións indíxenas reducidas á mínima expresión, en busca de tesouros que fixeron tolear a moitos fidalgos con ánimo de atopar aventuras de todo tipo (algunhas inconfesables ou de dubidosa honra). Aquel, de seguro, había de ser un tempo no que a imaxe mítica de Colón se nos había de caer aos pés, tal e como propón Iciar Bollaín no seu último filme.

“Colón descubríu (12 de outubro de 1492) as Bahamas, Cuba e Santo Domingo (La Española) na súa primeira viaxe cara ás Indias polo Atlántico; Guadalupe, Porto Rico e Xamaica, na segunda (1493); a costa venezolana en 1498, e as costas de América central, de Honduras a Panamá, na súa cuarta e última viaxe, en 1502-1504. En 1494, España e Portugal fixaron polo Tratado de Tordesillas a liña de demarcación das súas respectivas posesións en ultramar, de acordo coa resolución ditada polo papa Alexandre VI en 1493. (…)

Os conquistadores -en xeral, segundóns e fidalgos da pequena nobreza rural e de familias pobres, con forte presenza de estremeños e andaluces- actuaron movidos por desexos de riqueza, honor e fama. A conquista foi, en efecto, unha épica de audacia, codicia e violencia. Conlevou, paralelamente, a destrución das poboacións e das culturas indíxenas precolombinas, unha catástrofe de proporcións dramáticas, denunciada xa en 1511 en La Española por frei Antonio de Montesinos e por De Las Casas na súa Brevísima relación da destrución das Indias (1552), que obrigou aos teólogos e eclesiásticos a pensar sobre os moitos problemas morais que plantexaba a conquista, e á Coroa a introducir lexislación protectora dos indios. Non obstante, guerras, epidemias (variola, sarampelo, tifo, gripe…) e traballos forzados -encomendas, mita- provocaron a morte de decenas de millóns de indíxenas. En 1550 podía haber na América española uns 50 millóns de indios; en 1820, só 7 millóns.”

Juan Pablo Fusi e Francisco Calvo Serraller: “El espejo del tiempo”.

“¿Como pudo Francisco Pizarro, con cento sesenta e oito soldados, vencer aos oitenta mil homes do exército de Atahualpa no Perú, sen que a súa tropa sufrise nin unha soa baixa?

Os invasores, Cortés, Pizarro, souberon explotar hábilmente a división dos invadidos, esnaquizados polas xenreiras e as guerras, e con promesas nunca cumpridas puderon multiplicar os seus exércitos contra os centros de poder dos aztecas e dos incas.

Ademáis, os conquistadores atacaban con armas que América non coñecía.

A pólvora, o aceiro e os cabalos eran incomprensibles novidades. Nada podían os garrotes indíxenas contra os canóns e os arcabuces, as lanzas e as espadas; nin as coirazas de pano contra as armaduras de aceiro; nin os indios de a pé contra eses guerreiros de seis patas que eran a suma do xinete e o seu cabalo. E non eran menos descoñecidas as enfermidades, a variola, o sarampelo, a gripe, o tifo, a peste bubónica e outras involuntarias aliadas das tropas invasoras.

E por se isto fose pouco, os indios iñoraban os costumes da Civilización.

Cando Atahualpa, rei dos incas, se achegou a dar a benvida aos seus raros visitantes, Pizarro meteuno preso e prometeu liberalo a cambio do maior rescate nunca exixido nun secostro. Pizarro cobrou o rescate e desnucou ao seu prisioneiro.”

Eduardo Galeano: “Espejos”.

“Agora tiña unha evidencia máis próxima da ferocidade desta conquista, e se me perdoas que use verbas que non dixo siquera o adversario do meu mestre Oviedo, frei Bartolomé de Las Casas, da ferocidade da España imperial. Tamén de min se esperaba que me amosase capaz de matar a moitos e de rir no medio da masacre, pero nin entón nin agora quería eu participar desa ordalía. Coido que non nacín para a guerra, aínda que unha e outra vez o chou me arrastrou aos seus infernos. Todo o tempo tratei de esquivar eses rumbos de sangue, mais por todas partes, en Roma que sempre reza e en Nápoles que sempre canta, en Mühlberg, onde unha tropa de vintecinco mil homes avanzou protexida pola néboa, en Flandres que está cheo de esqueletes e incendios e en Alxer onde os coitelazos son curvos, atravesáronseme campañas e batallas que eu nunca buscaba.”

William Ospina: “El país de la canela”.

“E todo isto pasou connosco. Nós vímolo, nós admirámolo. Con esta lamentable e triste sorte vímonos anguriados. Nos camiños xacen dardos rotos, os cabelos están remexidos. Sen teito están as casas, avermellados teñen os muros. Vermes pululan polas rúas e prazas, e nas paredes están salpicados os sesos. Vermellas están as augas, están como tinguidas, e cando as bebemos, é como se bebésemos auga de salitre. Petabamos, en tanto, nos muros de adobe, e era a nosa herdanza unha rede de buratos. Cos escudos foi o seu resgardo, mais nin cos escudos pode ser sostida a súa saudade. Comemos paos de xílgaro, masticamos grama salitrosa, pedras de adobe, lagartixas, ratos, terra en po, vermes… Púxosenos prezo, prezo do xove, do sacerdote, do neno e da doncela. Basta: dun pobre era o prezo só dúas poutadas de millo, só dez tortas de mosquito; só era o noso prezo vinte tortas de grama salitrosa. Ouro, xades, mantas ricas, plumas de quetzal, todo iso que é precioso, en nada foi estimado…”

UNAM: “Visión de los vencidos. Relaciones indígenas de la conquista.”

“Moi poderosos e soberanos señores: o bispo que foi de Chiapas bica á V.A. as mans; suplico teña por ben con atención escoitar como hai moitos anos que ando nesta real corte e ante este Real Consello das Indias, negociando e percurando o remedio das xentes e naturais das que chamamos Indias, e que cesen os estragos e matanzas que neles se fan contra toda razón e xustiza; e posto que a vontade dos reis foi proveelos de Xustiza e conservalos nela, e non consentir que lles fosen feitos danos e agravios e así o amosaron polas súas moitas leis, mais chegadas alí non se cumpriron, porque os uns e os outros sempre teñen enganado aos reis. Dúas especies de tiranía con que asolaron aquelas tan innumerables repúblicas: unha na nosa primeira entrada, que chamaron conquista. A outra foi e é a tiránica gobernación á que puxeron con nome repartimentos ou encomendas, pola cal aos reis naturais temos violentamente, contra toda razón e xustiza, despoxado aos señores e súbditos da súa liberdade e das súas vidas.”

Memorial de Frei Bartolomé de las Casas ao Consello de Indias, 1562-1563.

Aproveitamos para rescatar un fragmento dun vello artigo do recente Nobel de Literatura, Vargas Llosa, publicado en El País, o 26 de xaneiro de 1992, aquel ano do Quinto Centenario:

“Non estou en contra de que se lembre que a chegada dos europeos a América foi unha xesta sanguenta, na que se cometeron inexcusables brutalidades contra os vencidos; pero sí de que non se lembre á vez que remontar o río do tempo na historia de calquera pobo conduce sempre a un espectáculo feroz, a accións que hoxe nos abruman e horrorizan. E de que se esqueza que todo latinoamericano dos nosos días, non importa que apelido teña nin cal sexa a cor da súa pel, é un produto daquela xesta, para ben e para mal.”

Mario Vargas Llosa: “Cabezazos con la Madre Patria”.

No discurso de aceptación do premio Nobel de Literatura, o 7 de decembro de 2010, o autor peruano referíase a esta cuestión nos seguintes termos:

“A conquista de América foi cruel e violenta, como todas as conquistas, desde logo, e debemos criticala, pero sen esquecer, ao facelo, que os que cometeron aqueles refugallos e crimes foron, en grande número, os nosos bisavós e tataravós, os españois que foron a América e alí se acrioularon, non os que se quedaron na súa terra. Aquelas críticas, para ser xustas, deben ser unha autocrítica. Porque, ao independizarnos de España, hai douscentos anos, os que asumiron o poder nas antigas colonias, no canto de redimir ao indio e facerlle xustiza polos antigos agravios, seguiron explotándoo con tanta cobiza e ferocidade como os conquistadores, e, nalgúns países, dezmándoo e exterminándoo. Digámolo con toda claridade: desde hai dous séculos a emancipación dos indíxenas é unha responsabilidade exclusivamente nosa e témola incumprido. Segue a ser unha materia pendente en toda América Latina. Non hai unha soa excepción a este oprobio e vergoña.”

* Velaí que estes documentos forman parte dunha composición de texto que propoñemos, cos seguintes criterios de corrección.

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair / Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair / Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair / Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair / Cambiar )

Conectando a %s