Tempestade enigmática


  

Con data e tema non aclarados, o pintor veneciano Giorgione (que aúna na súa obra o sfumato leonardesco coas veladuras dos mestres flamengos, e incorpora a luz e a cor como elementos capitais da factura veneciana) preséntanos A tempestadepintura enigmática onde as haxa. Resoan os ecos de críticos e historiadores sobre as interpretacións do cadro. Sen embargo, hoxe quedamos aquí con outra explicación, estudamos a pintura con ollos literarios.

Escoitemos ao ficticio Alejandro Ballesteros, o profesor de arte namorado da obra de Giorgione, presentándoa na novela homónima de Juan Manuel de Prada, galardoada co Premio Planeta en 1997:

“Quizá resulte superfluo describir a composición de A tempestade, pois a tradición iconográfica xa se encargou de reiterala ata a fartura. Sobre o fondo dunha cidade que conserva o aire fantasmagórico das arquitecturas soñadas, e en medio da campiña, vemos á dereita unha muller espida (pero hai un arbusto que mitiga o fulgor da súa carne), amamantando con certa voluptuosa tristeza ao seu fillo, indiferente ao que a rodea, mentres á esquerda un home ataviado segundo a moda da época e con bordón de pelegrín asiste á escena, como un intruso que, sen embargo, tivese disfrutado no pasado da intimidade e quizá dos favores desa muller. Non sabemos se a muller é patricia ou plebea (a carne sen tapuxos todo o iguala), non sabemos se o home vixía ou espía ou pasea, mais sabemos, pois a paisaxe así o suxestiona, que sobre eles se cerne o oprobio da incomunicación, o estigma dun silencio quizá máis elocuente que os reproches ou as excusas. Aos seus pés hai un regato que desfila rumoroso baixo a ponte de madeira, e hai tamén unhas ruinas que florecen entre a matagueira, como símbolos dun amor demolido, e unhas árbores que se encrespan e se axitan, rizadas por un aire que presaxia cambios atmosféricos; dominando o cadro, vemos un ceo torvo, opresor, encapotado de nubes inmóviles, entre as que asoma, súpeto como unha cicatriz, un lóstrego que xa desencadea a treboada, unha treboada ofensiva como a lembranza dun pecado ou a persistencia dun sentimento reducido a cinzas.

En A tempestade, por primeira vez na historia da pintura, a paisaxe deixa de ser un elemento meramente ornamental, para erixirse en síntoma ou representación dese atallo de paixóns que acaecen dentro do home. O tema do cadro, quizás demasiado críptico ou alambicado, tentárano descifrar os especialistas (tamén eu mesmo) acudindo á mitoloxía e ás identificacións alegóricas, ou ben á incesante inspiración do santoral e os episodios bíblicos: afirmárase que o cadro representaba a Moisés rescatado das augas, ao xove Paris alimentado por unha osa baixo especie humana (aquí o lóstrego e as ruinas serían unha premonición do aniquilamento de Troia), ou incluso unha versión mundanizada do descanso de san Xosé e a Virxe, na súa fuxida a Exipto; hipóteses máis ou menos verosímiles que non lograran difuminar a sospeita de que Giorgione tivese querido camuflar con falsos hermetismos a inexistencia dun tema concreto, ou a posibilidade de que simplemente aludise ás tempestades que se desenvolven nas paisaxes recónditas do corazón. Eu sucumbira, como tantos outros, á fascinación dese cadro,…”

Juan Manuel de Prada: A tempestade.

Mais non deixemos de ler tamén as impresións da nosa benquerida Mary McCarthy:

“A inmovilidade do tempo en Giorgione posúe un carácter parcialmente idílico. Pero o idilio está cargado de presentimento, outro síntoma de accidia. Este presentimento apréciase en La tempesta, que no seu día recibiu o nome de O soldado e a xitana, na luz pálida e a perigosa quietude do momento, no ollo dunha treboada, cando os elementos parecen frearse como se pretendesen reunir forzas. O reflexo irregular dun raio percorre o ceo verdoso, mentres que nun primeiro plano, unha especie de falsa luz solar ilumina unha escea plácida. O grácil soldado, vestido con chaqueta vermella, en actitude alerta como un heraldo, a xitana espida, o neno sendo amamantado e a auga verde do río baixo a ponte de madeira permanecen absolutamente inmóbeis, como se non fosen conscientes das forzas que están a piques de desatarse sobre eles.

Algo aterrador está a punto de acontecer; iso suxire o cadro, que deixa ao espectador petrificado no sitio, do mesmo xeito que o curioso grupo está enraigado na paisaxe. Sen embargo, este aspecto é o máis curioso: non están enraigados, senón que parecen ter sido ubicados alí por accidente. “Quen son?”, “Que fan alí?” A escola actual da crítica literaria pretende eludir estes interrogantes. Espérase que observemos esta escea extraordinaria únicamente desde o punto de vista cromático. Pero un Giorgione sempre inqueda. O home e a muller son unha parella estranamente dispar e sepáraos unha grande distancia. É el o seu traidor ou foi enviado para custodiala? Contra que? O seu atractivo perfil non denota nada; é unha actitude, unha postura. Pero os ollos da muller crávanse en nós, inmóbeis, de xeito acusador; o seu ventre hinchado e o neno mamando agregan unha nota sombriza de realidade ao fantasmagórico contorno. O cadro aseméllase á mordedura dun áspide. “Isto é obra túa”, parecen dicir o corpo da muller e os seus ollos inmutábeis. Ao espectador? Ao galante soldado? A premonición distánciase da treboada que axexa sobre as súas cabezas e, por unha misteriosa inversión, engádese ao pasado: algo horríbel ten acontecido e fixouse para sempre. Esa é a segunda mensaxe do cadro.

Unha duración infinita, aínda que non transcorreu nen siquera un minuto, só unha fracción de tempo necesaria para que o lóstrego se reflicta no ceo.”

Mary McCarthy: “Venecia observada”.

Recentemente (2010), e seguindo a senda de McCarthy, Geoff Dyer ofrécenos unha aproximación previa e simple á descripción do que se representa no cadro:

“A unha beira do cadro, unha xove nai está dando o peito a un neno pequeno, coa vista cravada fóra do cadro, mirando aos ollos a quen o está a contemplar. Probablemente ven de bañarse no río que a separa do xove elegantemente vestido metido no recanto inferior esquerdo, que está apoiado nunha vara, ollándoa fixamente. El míraa a ela; ela míranos a nós, que á vez os miramos a eles. Sexa o que sexa o que está a pasar, nós participamos niso. Detrás deles, ao fondo -aínda que non é realmente o fondo-, unha ponte cruza o río. Máis alá do río hai unha cidade agazapada debaixo das nubes acuguladas. Un paxaro branco, pode ser unha cigoña, atópase pousado no teito dun  dos edificios. O ceo é unha capa de azul escuro ondulante. A liña dun lóstrego branco estoura entre a treboada.”

Geoff Dyer: “Amor en Venecia, muerte en Benarés”.

One thought on “Tempestade enigmática

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair / Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair / Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair / Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair / Cambiar )

Conectando a %s