Évolution

Dans l’évolution humaine (dont la table de vestiges continue de s’accroître), la croissance de la taille du cerveau est importante. Quelques dates sont aussi d’intérêt. Mesurer un crâne, quelquefois, peut devenir un problème; Stephen Jay Gould met en question la mal-mesure de l’homme.

Aujourd’hui, nous sommes un peu obsédés par le QI, mais ce n’est pas la question!

Restauration/Transition

restauration_transitionA Historia non se repite. Pero é ben certo que proporciona similitudes canto a acontecementos e situacións. Un artigo de Romaric Godin en La Tribune, en outubro de 2016, apunta ás semellanzas e diferenzas entre o período da Restauración borbónica en España (1875-1923) e a Transición democrática alongada (1975-2015) que conclúe -aparentemente- coa crise do bipartidismo instaurado desde 1982. Agora que estamos en 2017, cando se cumplen cen anos dunha crise social, política e militar que esgotou o sistema da Restauración [+], convén reflexionar sobre estas semellanzas e diferenzas.

Baler

Andan estes días o tenente Cerezo (Luis Tosar) e toda a súa tropa a recrear o sitio de Baler entre xuño de 1898 e xuño de 1899, facendo fronte aos tagalos e ao beriberi, loitando por un Imperio que esmorece. Entre personaxes inventadas e paisaxes imitativas, a acción responde a feitos reais que xa inspiraran outro filme en 1945.

E convén afirmar o ben que se recrean accións vencelladas a un momento de tensión, un asedio bélico que produce desesperanza, deserción, desconfianza, desasosego, desenraigamento, desilusión, desvarío… Aquela resistencia “heroica”, baseada na desinformación, era o preludio dunha crítica desairada que o rexeneracionismo e a xeración do 98 amplificaron.

Poboación en Galicia

Desde hai anos asistimos a un constante bombardeo nos medios de comunicación sobre o “non futuro” da estrutura demográfica galega; a preocupación chega a ámbitos políticos e enúnciase en todo momento o problema demográfico da nosa terra como un dos máis acuciantes imaxinábeis.

Coido que é preciso tomar un pouco de perspectiva e comprobar que non hai motivos para un tal alarmismo, ben que o avellentamento da poboación galega é un éxito demográfico incuestionable -vencellado ás melloras alimentarias, sanitarias e hixiénicas que teñen prolongado notablemente a nosa esperanza de vida ao nacer, que case se triplica desde 1900 e chega agora a 82,9 anos [ver estudo sobre a esperanza de vida en España, de BBVA]-. Este avellentamento, por outra banda, é unha característica propia de todas as sociedades occidentais avanzadas, que xa teñen cumplido as diversas etapas do modelo de transición demográfica.

En efecto, a poboación galega en 2016 (datos provisionais do IGE) é de máis de 650.000 habitantes con respecto á de 1900. A densidade de poboación supera agora os 91 habitantes por quilómetro cadrado, fronte aos 70 de 1900.

demografia_galicia_1900-2016

O problema demográfico máis relevante está no desequilibrio entre territorios: as terras occidentais contan con ben máis poboación que as provincias orientais. Estas últimas (Lugo e Ourense), non deixaron de baleirarse desde 1950, cando o éxodo rural se acentuou e non deixaron de perder efectivos en todos os períodos de reconto intercensais. Nas provincias occidentais, en cambio, non hai recontos intercensais negativos; tan só o recente período 2011-2016 apunta a unha perda demográfica pouco significativa na serie histórica. A comezos do século XX, apenas 6 de cada 10 galegos vivían nas provincias de A Coruña e Pontevedra. En 2011, 3 de cada 4 residimos aquí. E ese é, en efecto, o grave problema demográfico galego: o desequilibrio territorial na distribución dos efectivos, a progresiva perda de vitalidade da Galicia interior.

O avellentamento é un éxito, ben que pode plantexar problemas de sostemento dos sistemas de pensións, ¿non si?

Lume e tremor

Cinto do Lume mide máis de 40.000 km, entre Nova Zelanda e América Latina. Concentra aproximadamente o 75% dos volcáns máis activos do mundo. 

O leito do océano Pacífico descansa sobre varias placas tectónicas, na que a placa do Pacífico está constreñida entre a placa indo-australiana, a filipina, a de Cocos, a de Nazca e a do Antártico. A fricción constante entre elas orixina tensións que producen movementos sísmicos. Os volcáns desta área son tamén resultado destes movementos.

En 1960 tivo lugar o grande terremoto de Valdivia, en Chile, o maior rexistrado nunca, dunha magnitude 9.5 na escala Richter. En Alaska, en 1964, rexistrouse un terremoto de magnitude 9.2. Asociados a grandes maremotos están na nosa memoria o de Sumatra en 2004 (9.1 na escala Richter) e o de Xapón en 2011 (9 na escala Richter).

De Panxea a Amasia

 

Alfred Wegener publicou en 1915 “A orixe dos continentes e océanos”, na que postulaba a existencia dun supercontinente primordial ao final da era Paleozoica (hai uns 250 millóns de anos), que recibiría o nome de Panxea, rodeado por un inmenso océano chamado Pantalasa. A teoría da deriva continental plantexaba a existencia -só probada anos máis tarde, tras o estudo dos fondos mariños- dunha serie de placas continentais que van desprazando os continentes ata formar a súa configuración actual. De feito, antes que Panxea, outros supercontinentes como Columbia, Rodinia e Pannotia terían existido. As coincidencias xeolóxicas, botánicas e faunísticas entre uns continentes e outros dos actuais así testemuñarían a antiga unidade territorial.

tectónica de placas é a teoría xeolóxica que explica a forma en que está estruturada a litosfera. Esta teoría, elaborada a mediados do século XX por diversos xeólogos, xeofísicos e sismólogos, é aceptada como aquela que unifica as Ciencias da Terra e se basea na observación da expansión dos fondos oceánicos, a estrutura interna dos continentes e do interior do noso planeta. A orixe de terremotos [ver animación] e fenómenos de subdución ou a distribución de volcáns explícanse en base a esta teoría.

O modelo de orthoversion proposto por científicos da Universidade de Yale sobre a evolución futura dos continentes prevé a formación dun novo supercontinente, Amasia, para dentro de 50-200 millóns de anos.

Mapas

Agora que Narukawa ven de gañar un premio por diseñar un mapa “que reflicte fidelmente as proporcións do planeta”, convén  lembrar que “todos os mapas distorsionan a realidade” (Mark Monmonier), poisnon hai solución matemática á proxección dunha esfera sobre unha superficie plana (Juan José Arranz). Cando menos, o mapa de Narukawa ten a virtude de proporcionarnos unha visión cartográfica do presente, na que o Pacífico é o centro de atención e Europa é cada vez máis “fisterra”.

Nun libro cheo de anécdotas, Un mapa en la cabeza, Ken Jennings alecciónanos sobre distintos aspectos da cartografía, tan esencial para a Xeografía. Desde os tempos de Ptolomeo ata a publicación do mapa de Waldseemüller, desde as máis antigas e recentes proxeccións cartográficas á cartografía dixital, os mapas delimitan liñas de fronteira, son obxectos de colección ou permanecen como monopolios de diferentes organismos. Podemos utilizalos para xogar ao geocaching -precedente da exitosa caza virtual de Pokemon Go- ou buscar confluencias de graos, alí onde meridianos e paralelos se xuntan en puntos singulares do planeta; podemos recrealos como mapas fantásticos que fan voar a nosa imaxinación; mesmo teremos a oportunidade de ver o mundo dun xeito diferente ao que estamos acostumados. Pero sempre están presentes nas nosas vidas, unha vez que os GPS e diversos sistemas de localización se teñen implantado na realidade cotiá, mesmo sobredimensionada coa realidade aumentada.

Os mapas teñen cambiado, nalgún intre, o curso da historia, tal e como nos descubre Jerry Brotton na súa Historia do mundo en 12 mapas. E están cheos de singularidades, tal como nolas contou Simon Garfield en En el mapa.

Off the road

A poucos días das eleccións presidenciais norteamericanas, aconsellamos un paseo polos Estados Unidos de Norteamérica da man do xornalista Andy Robinson.

Analizando as vicisitudes políticas do contexto actual, Robinson adéntrase nas veas abertas de USA, un país no que a dolarocracia  intenta impoñer candidatos e medidas políticas. Moitas delas non chegan a solucionar os graves problemas aos que se enfronta esa sociedade: a desigualdade social, a redución da clase media, a inmigración clandestina, o consumo de drogas, a segregación racial, o cambio climático,…

Nunha viaxe que percorre cidades simbólicas (a metrópole do xogo, Las Vegas; a cidade menos sustentable do planeta, Phoenix; a cidade dividida, Nova Iorque; a cidade-tumba, Detroit; a vila que outrora fora emblema da loita gay, San Francisco; o extrarradio, exemplificado en Ferguson; a cidade-mercado, Miami), marcadas en maior ou menor medida pola crise inmobiliaria e os procesos de xentrificación, Robinson descúbrenos un panorama urbano cheo de contrastes, un país marcado polos excesos das políticas neoliberais e a concentración de riqueza e poder nas mans duns poucos privilexiados; en suma, un laboratorio da crise global -sobre todo, occidental- dos nosos tempos.

Mais este país tamén podería estar na base de futuras solucións, con políticas diferentes. Por iso, a referencia ao estado de Vermont se torna precisa.

Exoplanetas

Os exoplanetas orbitan arredor doutra estrela que non é o noso Sol. Os primeiros descubrimentos de exoplanetas datan dos anos 1990. Recentemente, Proxima b tense convertido no aspirante máis próximo a albergar potencialmente vida. E está na órbita de Proxima Centauri.

Hai diferentes técnicas para detectar planetas extrasolares (ata 6, das que 5 son indirectas); algunhas das máis significativas son a da astrometría (medindo o desprazamento da estrela sobre a bóveda celeste), a das velocidades radiais (medindo a distancia de aproximación e alonxamento da estrela en torno á que orbita un exoplaneta) e a dos tránsitos (a través da cal se detecta que hai planetas orbitando en torno a unha estrela en función do brillo recibido da mesma).

¿Atoparemos vida intelixente ou outros espazos habitables? Desde os anos 1970, a NASA ven patrocinando proxectos SETI (Search for ExtraTerrestrial Intelligence) para tratar de atopar intelixencia extraterrestre. A meirande parte dos proxectos tratan de analizar sinais electromagnéticas capturadas en distintos radiotelescopios, ou enviando mensaxes de distinta natureza ao espazo coa esperanza de que algún sexa contestado (ata o momento, sen éxito). Con esa esperanza tamén enviamos sondas que xa teñen chegado ao límite do noso Sistema Solar.

Cambios na paisaxe

perillo_1956-2016Velaquí dúas imaxes aéreas da nosa paisaxe ben próxima, unha correspondente ao vo de 1956 e outra actual: 60 anos de diferenza para amosar o incremento notable da ocupación urbanística do espazo en Perillo e contorna. Os cambios de uso do solo son ben perceptibles: alí onde non existía o complexo turístico de Santa Cristina, agora a urbanización chega a pé de praia; alí onde as leiras ocupaban agras tradicionais en Perillo, agora os bloques de edificación fan deste núcleo o maior a nivel demográfico do concello de Oleiros.

Fai click sobre a imaxe para xustapor as paisaxes na aplicación JuxtaposeJS.

  • Idénticos cambios na paisaxe se producen en Santa Cruz ou en Mera.
  • O impacto urbanístico na costa oleirense, vencellado ao turismo e ao fenómeno das segundas residencias é moi palpable en Canide, onde a transformación do espazo cultivado deu lugar a urbanizacións con viais estándar (espiña de peixe, ondas concéntricas) que acollen os novos modelos de edificabilidade.

Científicos

cene_scientifique

Cando a web meh.ro publicou, en 2010, a Última Cea dos Científicos, escolleron unha boa parte de físicos teóricos que teñen contribuído de xeito significativo aos avances da modernidade. Tamén José Manuel Sánchez Ron, en “El mundo después de la revolución” (2014) apuntou cara á Física como a grande transformadora da nosa sociedade actual.

“Se ollamos cara atrás, a como viviamos hai uns vinte ou trinta anos, deseguida nos decatamos de que o grande cambio producíuse no ámbito das comunicacións. A presenza, a omnipresenza habería que dicir mellor, de teléfonos móbiles e Internet constitúe un elemento que afecta profunda e constantemente ás nosas vidas e ao conxunto da sociedade. Enviamos e recibimos todo tipo de informacións, cunha celeridade e en cantidade tal e como nunca antes tiñamos imaxinado. Esta facilidade e inmediatez de comunicacións fai que se poida dicir, axeitadamente, que o mundo se está convertindo -¿converteuse xa?- nunha Aldea Global. (…)

Pois ben, todo iso é en grande medida produto, como sabemos ben, dese fillo da física cuántica … o transistor, e dos fillos deste, os circuitos integrados, que xunto cos láseres e a fibra óptica, forman un conxunto de instrumentos particularmente ben adaptados ao mundo do dixital, fronte aos sinais analóxicos característicos das comunicacións electrónicas anteriores.”

José Manuel Sánchez Ron: El mundo después de la revolución.

  • Consultez des informations autour des scientifiques de “la cène”.

 

 

Sucesión

Á morte do último Habsburgo español, Carlos II, o Borbón Felipe V entronizou en España a dinastía dos Borbóns, non sen antes ter que baterse contra o arquiduque Carlos de Austria na Guerra de Sucesión.

a Guerra de Sucesión… trátase, en realidade, dunha conflagración de amplitude continental, preparada desde había lustros polo enfrontamento entre a Francia de Luis XIV e as nacións recelosas da súa prepotencia, acaudilladas por Inglaterra. (…)

O Arquiduque puxo o pé en España mercede, sobre todo, ao apoio naval inglés e enfrontou a España, ou polo menos a boa parte de España, co viciño francés. É dicir, en punto a sistema de alianzas, o Arquiduque Carlos retrotraeuse ás existentes na época de Carlos V. Por contra, a vitoria de Filipe V reparou a alianza franco-española contra Inglaterra, e consolidou que España e Francia tuvesen os mesmos problemas coloniais e de navegación contra o mesmo inimigo,…”

Pedro Voltes: Historia inaudita de España”.

… as tropas de Carlos chegaron a ocupar Madrid e Barcelona, mais, a pesar de todo, Felipe V, sen máis apoios que os do seu avó francés e os de Castela, non só resistíu, senón que gañou. Trala vitoria, o Borbón pasou factura aos que militaran no bando contrario: abolíu os fueros e franquías de Aragón, Valencia e Cataluña, e someteu á Igrexa á xurisdición ordinaria. O nacionalismo catalán respira aínda pola ferida que lle inflixíu o primeiro Borbón.

As únicas terras aforadas que quedaron na coroa foron Navarra e o País Vasco, en recompensa pola súa fidelidade ao vencedor.

A guerra saldouse con enormes perdas territoriais. Non só voaron todas as posesións europeas fóra de España (Bélxica, Luxemburgo, Milán, Cerdeña e Nápoles), senón Xibraltar, que os ingleses capturaran en nome do pretendente austríaco e logo retiveron no seu propio proveito ata hoxe. Ademáis, os fillos da Grande Bretaña abriron unha brecha no monopolio comercial americano, pois obtiveron dereito de enviar un barco anual ás colonias.”

Juan Eslava Galán: Historia de España contada para escépticos”.

Incendios en Galicia

Galicia é unha comunidade autónoma cunha especial aptitude para a produción forestal. Dúas terceiras partes da superficie forestal teñen un aproveitamento silvícola. Un terzo das propiedades constitúenas os montes veciñais en man común, outrora roturados para estivadas e para fornecer leña para o lume e estrume e pasto para o gando.

Coa mecanización do campo e o abandono progresivo das actividades agropecuarias, o coidado do monte diminuíu, a superficie de matogueira medrou ou foi reemprazada progresivamente por especies forestais de crecemento rápido (piñeiros, eucaliptos). En consecuencia, en anos de choivas abundantes de primavera -como corresponde ao clima oceánico propio da rexión-, a masa forestal medra e acentúanse os riscos de incendios forestais na estación seca, mesmo no comezo do outono.

Galicia constitúe a zona de España na que arde cada ano unha meirande superficie (case a cuarta parte do total), malia que o clima húmido sexa menos favorable ao lume. A xustificación está en que a meirande parte dos lumes (4 de cada 5) son provocados. Os intereses son diversos: os gandeiros desexan anovar os pastos para os rabaños; os madeireiros pretenden obter madeira a bo prezo; os intereses inmobiliarios poden levar a desexar a queima de espazos que se poidan urbanizar de novo, vendidos tamén a prezo de saldo. numero-incendios-1961_2011

Hoxe en día, os riscos afectan en moitas ocasións a núcleos habitados que hai que desaloxar, provocando perdas en vidas humanas, perdas económicas e materiais (vehículos, casas,…), deterioro nas redes de comunicación telefónicas e eléctricas. Ademáis, as perdas ambientais son moi salientables: unha vez que a cuberta vexetal se destrúe, as choivas torrenciais erosionan fortemente a superficie queimada e arrastran compoñentes do solo que poden provocar deslizamentos de terra e verquido catastrófico de cinzas ao mar; o balance hídrico das cuncas fluviais afectadas polos incendios tamén se ve alterado; os bosques tardan ducias de anos en rexenerarse, e a recuperación de ecosistemas vese afectada por unha extinción traumática de especies no momento do lume.

Aínda que hoxe teñamos superado os piores momentos canto ao número de incendios forestais en Galicia -iso aconteceu na transición entre o século XX e o XXI-, o número medio de Ha. queimadas sigue sendo enorme, moi especialmente nas áreas meridionais e costeiras (o “cinto do lume” exténdese desde a Costa da Morte ata o NO da provincia de Zamora, cebándose na área das Rías Baixas e as montañas ourensás), tal e como se desprende do seguinte gráfico elaborado por El País para o ano 2011:

mapa_galicia_incendios_forestais_2001-11* Consulta España en llamas para comprobar a evolución dos incendios forestais entre 2001 e 2013.

Cambio climático en Galicia

Xullo de 2016 foi o mes máis seco en Galicia desde que hai rexistros. Aínda que as opinións respecto do cambio climático poidan ser diverxentes, cada vez aproxímanse máis, e a expresión -en si mesma- deixa de cuestionarse.

Os parámetros climáticos ofrecidos polo Informe 2012-15 na comunidade pódense resumir en: 1) un aumento das temperaturas máximas -maior que o das temperaturas medias, que se incrementaron en 1ºC con respecto ao período 1971-2000-; 2) a duración promedio dos días consecutivos cálidos tende a aumentar, especialmente na metade meridional de Galicia; 3) tenden a reducirse o número de días de xeada, de xeito singular na marxe sudoriental; 4) acentúanse as anomalías de precipitacións con respecto á media nas distintas estacións, pero especialmente no outono -a redución da precipitación é máis significativa en primavera e outono; os días de choiva redúcense tamén globalmente-; 5) a duración media dos períodos de seca tende a aumentar; 6) hai unha tendencia ao aumento dos eventos meteorolóxicos extremos, sobre todo aqueles relacionados con ventos e precipitacións (son os que producen maiores efectos na poboación); 7) os impactos nos ecosistemas, a nivel de flora e fauna, serán evidentemente apreciables no futuro, en caso de manterse as actuais pautas de cambio climático.

As emisións de dióxido de carbono á atmosfera son en grande medida responsables do quentamento global. En Galicia, o procesado de enerxía representa máis das 3/4 partes destas emisións, se ben estas se reduciron con respecto ao ano inicial da crise económica, 2007. Con datos de 2014, as emisións resultantes en 2014 reducíronse nun 28% con respecto ás de 2007, un pouco por enriba da redución (23,36%) global de todas as emisións de dióxido de carbono.

emisions_c02_galicia_2007-14

Baleirado

O punto máis profundo medido nos océanos terrestres é o abismo ou fosa Challenger, nas illas Marianas, no Pacífico noroccidental. Cunha presión máis de 1.000 veces superior á da superficie, o abismo atópase a case 11.000 m baixo o nivel das augas. En 2012, o sumerxible Deepsea Challenger tocou fondo nel.

Randall Munroe plantexou a hipótese de baleirar os océanos a partir dun burato neste lugar, e concluíu cun imaxinario mapamundi no que, baleirados 5 km de altura da superficie actual dos océanos, a auga permanecería estancada entre múltiples espazos continentais de países baixos. Iso suporía aproximadamente baleirar a metade dos océanos, o que había de alterar notablemente o clima e os ecosistemas, de xeito ben difícil de predecir. Outra de xeografía-ficción!!!

En todo caso, podemos lembrar que dos pés á cabeza do planeta Terra -a parte tocable da cortiza terrestre, a pel da litosfera-, do abismo Challenger ao cumio do Everest, hai case 20 km de distancia en liña recta, isto é, como se fósemos de Coruña a Ferrol (tamén en liña recta).

Seguindo os parámetros do corpo ideal do Doríforo de Policleto, e aplicando a analoxía sobre a cortiza terrestre litosférica, velaquí a posición de algúns puntos de interese a nivel xeográfico:

corpo_humano_cortiza_terrestre