Capitalismo

Jean Ziegler aproxímanos ao capitalismo como orde caníbal. Cóntallo á súa neta, nun formato que xa se aproxima ao clasicismo, en modo conversa, con verbas claras e directas, ben pensadas para os adolescentes. Na súa versión en español de Ed. Invisibles, o autor inclúe un epílogo escrito durante os primeiros meses da actual pandemia de COVID-19, onde analiza como a deslocalización industrial farmacéutica provocou incapacidade de acción nos Estados ricos europeos:

“O capitalismo mata. Para poder gañar a batalla contra a pandemia temos que derrubar o reinado planetario das oligarquías do capital financieiro globalizado.”

Suez

Unha mole de 400 m de longo e 224.000 toneladas, un portacontedores da navieira taiwanesa Evergreen, encallou este 23 de marzo de 2021 na canle de Suez, unha canle artificial edificada a mediados do século XIX para comunicar directamente o mar Vermello co Mediterráneo a través dunha vía de auga de 193 km de longo e un ancho máximo de 345 m, con 22,5 m de profundidade media. Así se aforraron, por exemplo, 8.000 km de distancia no traxecto marítimo entre Mumbai e Londres, ao evitar a volta transoceánica do Cabo de Boa Esperanza.

A construción da canle moderna, entre Port Said e Suez, iniciouse coa concesión obtida polo diplomático francés Ferdinand de Lesseps, e comezouse formalmente en 1859. Coa participación de máis dun millón e medio de exipcios -dos que morreron uns 125.000 por mor, principalmente, do cólera, a canle foi sucada por primeira vez por un navío en 1867 -ben que a inauguración oficial tivo lugar en 1869, e con ese motivo estaba prevista a estrea da Aida de Verdi.

Despois de ser ocupado polas tropas británicas e declarada zona neutral na Convención de Constantinopla (1888), a canle sería nacionalizada por Nasser en 1956 co gallo de financiar o encoro de Asuán. En 2015 inaugurouse a ampliación recente da canle, baixo o mandato de Al-Sisi.

Un 10% das mercadorías a nivel mundial transitan por esta canle, incluíndo grande parte da importación de petróleo do Golfo Pérsico a Europa. Case 19.000 buques pasaron por el en 2020, mesmo coa redución do tráfico mundial por mor da pandemia.

En 2021 encallou o Ever Given -segundo a compañía, por culpa dunha treboada de pó- e provocou a paralización do tráfico marítimo na zona e a subida do petróleo nos mercados bursátiles. Os portacontedores son cada vez máis grandes e os mares semellan máis estreitos, porque as comunicacións globalízanse, e o tráfico marítimo é o máis importante en tamaño.

Sofonisba

Sofonisba Anguissola (1530-1626) est une peintre italienne qui est arrivée à la Cour de Phillipe II en Espagne comme dame d’honneur. Là, elle fait des portraits notables, comme celui de 1565, un huile sur toile qui présente le roi comme courtisan, le premier dignitaire du royaume.

Au Jeu des échecs (1555), Sofonisba présente trois filles, soeurs de la peintre, en train de jouer, surveillées par une servante plus vieille. Voici une peinture laïque avec un fond de paysage brumeux, bleuâtre, en mode sfumato. Le jeu des regards des dames nous mène à l’intérieur de ce tableau qui mélange deux genres de perspectives: d’un côté, le point de vue élevé afin de remarquer la planche des échecs, et une autre linéaire pour le fond de paysage, un regard droit et profond.

Bactéries pathogènes

La plupart des bactéries sont utiles ou inoffensives. Mais les bactéries pathogènes sont des bactéries responsables d’une maladie même chez le sujet ” sain ” (ex: typhoïde, choléra, tuberculose, méningite…).
Ces bactéries pathogènes peuvent (pneumocoque, Haemophilus, méningocoque..) ou non (Mycobacterium tuberculosis, Salmonella, Shigella, Vibrio cholerae..) appartenir à la flore humaine commensale.

O ano sen turismo

Por mor da pandemia mundial de COVID-19, a caída anual do PIB en España en 2020 foi a terceira máis intensa do último século e medio, e foi dun 11,1%. Nada que ver coa caída do PIB turístico, que foi espantosa: un 68,9%. A balanza de pagos, tradicionalmente compensada polo sector turístico (un dos máis puxantes no noso Estado -se non o que máis), non contou esta vez co seu aporte.

A evolución da aportación ao PIB por parte do turismo, na década de 2010, foi sempre á alza, e chegou en 2019 ao 12,4%; en 2020, a aportación superou apenas o 4%. Todas as cifras certifican o afundimento: dos 83,5 millóns de turistas estranxeiros chegados en 2019 pasouse a apenas 19 millóns en 2020 (cifras propias de 1968, cando España botaba a andar como mercado turístico no ambiente internacional).

As cifras están en consonancia co que a OMT certifica a nivel mundial, e pode que a recuperación non se produza ata que a mobilidade se restaure nas nosas vidas. Esta pandemia está a ter efectos severos sobre moitos postos de traballo que dependen das viaxes de lecer, e eliminará a curto prazo parte do negocio. Cabe preguntarse se a medio e longo prazo tamén mudará os nosos hábitos turísticos… Ou ¿España seguirá esperando?

Se 1816 foi o ano sen verán, 2020 foi o ano sen turismo -cando menos ao nivel que viñamos acostumándonos. Se da erupción do Tambora xurdíu -en diferido- o mito de Frankenstein, ¿que monstro biónico poderá xurdir desta pandemia?

Descarbonización

A finalidade da descarbonización da economía é a de reducir as emisións de GEI (gases de efecto invernadoiro), dentro da estratexia de apostar polas enerxías renovables e respetar os acordos dos sucesivos cumios climáticos patrocinados pola ONU. O compromiso, que foi adoptado como estratexia polo goberno español a finais de 2020, permite esperar cumplir coa “neutralidade climática” de cara a 2050.

A redución das emisións e o aforro enerxético están na base dunha política que afectará á industria e á construción, por canto se buscará unha maior eficiencia enerxética nas novas construcións; mais tamén un sector como o agrícola terá que implicarse na diminución de efectos contaminantes sobre o solo e a atmosfera.

Un dos aspectos nos que é máis palpable esta política de descarbonización -relacionada co cambio climático antropoxénico- é o correspondente ao peche de centrais térmicas, que está a ser levado a cabo nestes tempos en distintos lugares de España.

Leonardo Van Eyck

Un fondo de bruma -como na Gioconda– e un interior de loggia con escena relixiosa. Jan Van Eyck constrúe a súa “Virxe do chanceler Rolin” [*] cunha perspectiva albertiana: as baldosas da estancia fúganse cara a un fondo paisaxístico no que un río sinuoso é atravesado por unha ponte e albiscamos a catedral de ¿Liexa?.

O protagonista é un doante ben rico, diplomático de Borgoña, axeonllado diante dunha Virxe que presenta ao Neno Deus, na actitude do futuro Salvator Mundi (bendecindo coa man dereita e coa bola do mundo sostida pola esquerda, un neno con cara de vello). A arcada de medio punto peraltada amosa tres vans que se poderían identificar coa Trinidade, e ofrecen mostras ben significativas do detallismo do pintor flamengo, que fía un mundo nun centímetro cadrado.

Como diplomático de Borgoña, Van Eyck viaxou a unha Italia que se atopaba xa en pleno Renacemento, un territorio no que máis tarde Leonardo da Vinci completaría o estudo da perspectiva e profundizaría no retrato psicolóxico. Co uso do óleo sobre táboa, o pintor flamengo utilizou as veladuras para afirmar a minuciosidade nas súas obras.

Nuclear

A produción de enerxía nuclear en España para uso civil comezou nos anos 1960, cando se construiron as centrais de Zorita, Garoña e Vandellós I. Nos anos 1970 ampliouse o parque de centrais nucleares con Almaraz, Ascó e Cofrentes; a central de Lemóniz foi rematada, mais xa non entrou en funcionamento por mor da aplicación da moratoria nuclear por parte do goberno socialista de Felipe González en 1984. Nos anos 1980 puxéronse en marcha Trillo e Vandellós II, e en 1985 creouse ENRESA, empresa encargada da xestión dos residuos radiactivos.

En 2020, a enerxía nuclear contribuíu coa xeración do 22,18% (chegara ao 35% nos anos 1990) da produción enerxética española: é a fonte de enerxía de maior importancia a nivel nacional, se ben contribúe ben menos á produción final de enerxía ca noutros países como Francia. Desde hai anos, a produción nuclear en España está estabilizada, mesmo co parón de centrais como Garoña en 2013. Hai unha fábrica de combustible nuclear en Salamanca e un centro de almacenamento de residuos en Córdoba; tamén está prevista a construción dun ATC (almacén temporal centralizado) de residuos de maior radiactividad en Villar de Cañas (Cuenca).

Os reactores nucleares españois teñen unhas necesidades medias dunhas 1.800 toneladas de uranio natural, que se importa de minas de Canadá, Australia, Sudáfrica, Níxer, Namibia e Rusia. E iso a pesares de ter España unhas reservas nacionais avaliadas en 4.650 toneladas -mais que non son rendiblemente explotables a día de hoxe. Na provincia de Salamanca atópanse as principais reservas, agora que o proxecto da mina de Retortillo se atopa no seu momento crucial.

Desde 2011, a Lei de Economía Sostible permitíu a ampliación da vida útil das centrais nucleares máis alá de 40 anos, se o autoriza o Consello de Seguridade Nuclear, se ben o fondo da lei tamén incide na eficiencia e no aforro enerxéticos. Diversas empresas (Nuclenor, Endesa, Naturgy, Iberdrola e HC Energía) participan hoxe na xestión das centrais nucleares abertas, que, de todos xeitos, non deberían prorrogar a súa actividade máis alá de 2035 -nas condicións de explotación establecidas actualmente.

A sociedade española ten manifestado en diversas enquisas a súa preocupación pola seguridade das instalacións nucleares e desta enerxía en particular; sucesivos estudios do CIS así o testemuñan. A opinión pública e os grupos ecoloxistas -mobilizados fortemente durante os primeiros anos da transición democrática- teñen presente traxedias como as de Chernobyl (1986) -tan ben reflectida no obra de Svetlana Aleksievich– e Fukushima (2011) para antepoñer dúbidas e apostar preferentemente polas enerxías renovábeis.

Pegadas

A pegada do ser humano no planeta Terra en tempos do Antropoceno ha de medirse en toneladas: toneladas de sedimentos desprazadas para a construción de estradas e vías de comunicación, para a posta en marcha de proxectos mineiros e industriais megalómanos; toneladas de biomasa peláxica desaparecida por mor da sobrepesca e dos problemas de eutrofización e acidificación dos mares e océanos; toneladas de refugallos nucleares derivados de probas armamentísticas, extracción de uranio e centrais nucleares sempre en risco de accidente; toneladas de arrecifes de coral en perigo, progresivamente blanqueados e en risco de desaparición pola elevación da temperatura mariña; toneladas de formigón investidas en acondicionar espazos urbanizados litorais con risco de inundación por mor da subida da temperatura media terrestre, en tempos de cambio climático antropoxénico acelerado; toneladas de plástico acumuladas no Pacífico norte por mor dun consumismo desmesurado e insensible, que se asentarán desmigalladas despois de decenas de anos no leito oceánico, non sen antes causar a morte de fauna que se achegue ás súas cores mortais.

David Farrier desplega a súa didáctica para concienciarnos sobre a problemática ambiental que vivimos e que legaremos como fósiles a un futuro que ten que medirse en centos de millóns de anos. Cando os arqueólogos descubran a nosa pegada verán que fomos destrutivos e aniquiladores, que vivimos en tempos de extinción de fauna, que consumimos recursos a esgalla -sen preocuparnos en exceso pola súa continuidade, pois atentamos severamente contra a biodiversidade. Grande parte do noso legado xa está aventurado na literatura de Okri, no Kalevala, en Virginia Woolf e mesmo en Ovidio. E o autor, humanista, introduce fragmentos de obras literarias para pautar un relato científico construído a base de experiencias particulares e viaxes a Australia, Escandinavia e China, ben que o punto de partida non deixa de ser o Edimburgo onde imparte aulas.

Vibrante e instructivo, cunha documentación portentosa, o libro afonda na capacidade de Homo Sapiens para modificar a pel da Terra dun xeito impactante desde a revolución industrial: sintetizando novos minerais, provocando a creación de zonas mortas hipóxicas e anóxicas nos mares e océanos, trazando sucos de millóns de km a xeito de estradas asfaltadas, contribuindo á extinción dos glaciares que tan necesarios son para o aprovisionamento de auga doce en certas áreas. Pero hai que ter conciencia de que todo isto quedará fosilizado, mesmo quizás a nosa especie. Quizás o quecemento global actual, que podería alterar os ciclos de glaciacións correntes cada certo tempo, só sexa resistido polas medusas, eses seres que permanecen nos nosos océanos como lembranzas dun pasado remoto invariable. Nós, como especie, estamos sometidos á evolución. E, por moito que tentemos xogar a ser pequenos deuses, mesmo neste día que tentamos perseverar na nosa “conquista de Marte”, non somos eternos.

Gótico

Hai case 500 anos de distancia entre estas dúas pinturas: o matrimonio Arnolfini (1434) de Jan Van Eyck e o gótico americano (1930) de Grant Wood [óllense en alta calidade o cadro flamengo e o norteamericano].

En pleno auxe do Gótico en Europa, o mestre flamengo que morreu en Bruxas actuaría como notario do casamento dun mercador toscano coa súa dona (tese de Panofsky hoxe dificilmente sostible, xa que a cerimonia semella ter sido celebrada ben máis tarde). O interior desta habitación está cheo de simbolismo relixioso (a lámpada, o rosario, o cabezal da cama, o can,…) e detallismo de iluminador. Van Eyck é xa un pintor prerrenacentista flamengo, naturalista e introductor do óleo sobre táboa. É este o retrato dun matrimonio ou un homenaxe póstumo e funerario á muller xa falecida?

Grant Wood escolleu á súa irmá e ao seu dentista para representalos diante dunha casa que luce unha fiestra oxival en estilo carpinteiro gótico. A casa Dibble, hoxe en día, é lugar de visita turística no SE de Iowa, en pleno medio oeste dos USA. O pintor inmortalizouna detrás dunha parella na que aventuramos a un orgulloso granxeiro teimudo, disposto a defender a súa propiedade de calquera ataque externo, mentres a súa suposta muller olla perdida ao baleiro, exhibindo un camafeo herdado.

As dúas imaxes están lonxanas tamén socioloxicamente: mentres Bruxas era unha cidade cosmopolita, almacén das vilas hanseáticas no s. XIV -aínda que comezou a decaer no s. XV, o interior de Iowa é terra de inmigrantes europeos -moitas veces de costumes puritanos e valores tradicionais. O matrimonio italiano de Flandres -representante do patriciado urbano- vive nun interior de riqueza xurdida da actividade comercial; a parella norteamericana arraiga nunha propiedade levantada co suor campesiño. A puxanza flamenga contrasta coa recesión na que Wood pinta unha obra que reflicte o malestar causado polo crack de 1929. Mais un fío tenro de respeto pola tradición une ambas pinturas, abraza a simplicidade das facianas e a concentración dos acenos. E a atmosfera é limpa e estática, ofrece calma a quen a escrute.

Viral

Dicía hai uns días nunha entrevista María Neira -directora de Saúde Pública e Medio Ambiente da OMS- que os últimos gromos epidémicos proceden, nun 70%, da deforestación de certas áreas do planeta, especialmente nas zonas tropicais. Environnement e ser humano participan da mesma infraestrutura, Gaia, e van da man, parasitándose mutuamente. Iso é o que fan os virus, parasitar e infectar, se ben Juan Fueyo advírtenos no seu último traballo que tamén poden estar na orixe da nosa linguaxe, o desenvolvemento das sinapses no noso cerebro e ser eficientes para a viroinumunoterapia futura que poida avanzar notablemente na cura do cancro.

Coidar do medio ambiente deberá servirnos para evitar traxedias que se apuntan, como a dos refuxiados climáticos. O ser humano deixará bastantes pegadas na pel da Terra, o Antropoceno ha de fosilizar con premeditación. Igual non somos máis ca o simio espido ou o terceiro chimpancé [*], e ben deberiamos reflexionar sobre o papel que nos corresponde en interacción con este punto azul nunha beira da galaxia. Despois de todo, o tempo cósmico que levamos sobre a Terra desde o Big Bang é de pouco máis dun minuto nun ano. Igual é tempo de pensalo, agora que hai pandemia.

Un ano de pandemia

En xaneiro de 2021 cumplíuse un ano do primeiro caso de COVID-19 en España (aínda que a pandemia sería declarada pola OMS en marzo de 2020, se ben o seu inicio ha de retrotraerse un mes máis a Wuhan, China). Trece meses despois do “paciente 0” -que quizás no futuro se adapte á “hipótese do cazador” doutras pandemias como o SIDA, a universidade Johns Hopkins contabiliza máis de 100 millóns de infectados no mundo e máis de 2.000.000 de falecidos por causa desta enfermidade. Deles, 2/3 téñense producido en 10 países que encabezan o ránking mundial de mortes. E entre eles non está China.

A virosfera lanzounos un envite que mudou as nosas vidas: estados de alarma, medidas sanitarias, unha carreira incesante a prol da vacina, crise económica e distancia social. Homo virus camiña polas sendas da distopía e co medo de non recuperar a vida normal, por moito que nun tempo se quixese acuñar aquel eufemismo de “nova normalidade”. Esta pandemia deberanos facer aprender de cara a outras sucesivas que se aveciñan, das que Juan Fueyo nos advirte en Viral… E escoitar tantas veces voces:

Origine de la vie

En 1924, Oparine publie L’origine de la vie, le livre où on proposait que la chimie qui existait sur la Terre primitive pourrait donner origine à la vie. Selon lui, quelques composés organiques seraient les premiers éléments de la vie; même les acides aminés seraient formés quand l’atmosphère de la Terre avait seulement du méthane, de l’ammonium et de l’azote. Ces éléments, dilués sur les océans primitifs, soumis à un mouvement permanent, aux rayons ultraviolets du Soleil et à des courants électriques qui venaient des éruptions volcaniques, auraient besoin de temps pour former les premiers organismes.

Les premiers pas qui mènent au développement de la vie étaient résumés en 1949 dans le magnifique travail du chercheur irlandais John Desmond Bernal, entitré Les bases physiques de la vie. Ces pas seraient: l’accumulation de substances chimiques et des processus stables qui les relient, la stabilisation de ces processus par un type d’énergie différente à la solaire, l’apparition de l’oxygène et la respiration et, finalement, le développement des cellules et de tous les organismes à partir de celles-ci.

En 1953, Miller et Urey, moyennant un sybillin alambic, ont mélangé les éléments calculés par Oparine. On a ajouté de l’eau et on a bouilli de façon intermittente la solution, et au passage de deux électrodes qui simulairaient les décharges électriques de l’atmosphère primitive. Une semaine après, avec des cycles d’ébullition et d’électrocution, l’eau de l’échantillon du mélange est devenue rougeâtre et trouble, et on a vérifié qu’elle contenait des acides aminés. Ce serait l’origine de la “soupe primordiale”.

D’autres théories -non acceptées selon l’expérience de Miller-Urey, partisane de l’origine de la vie sur Terre- entraînent l’influence de la panspermie. Alors, l’origine des organismes vivants sur Terre serait extraterrestre, et on peut considérer aussi l’origine de l’eau à partir du grand bombardement tardif. La théorie de Hoyle-Wickramasinghe tient à donner importance aux comètes comme porteurs de vie.

En tout cas, le calendrier cosmique imaginé par Carl Sagan implique que la vie -et surtout la vie humaine- est tellement récente. Si on étend le calendrier l’année suivante, à la fin janvier les températures terrestres monteront autant que la vie sera impossible: la Terre deviendra un enfer tel que Vénus. Le printemps suivant, La Voie Lactée percutera contre la galaxie d’Andromède. Aucune des galaxies va rester de la même façon à partir de ce moment.

Darwinisme et néo-darwinisme

La théorie de Darwin, publiée en 1859, n’inclut pas la génétique de Mendel, car ces deux scientifiques travaillaient ignorants l’un de l’autre. À partir de la décennie de 1930, le néo-darwinisme intègre les découvertes en matière d’héritage et de gènes.

Parmi les néo-darwinistes, on fait attention particulière à S. Jay Gould et N. Eldredge, les biologistes qui proposent la théorie des équilibres ponctués (1972) pour expliquer l’évolution des espèces. Une expérience pencherait pour une évolution plus rapide que ce qu’il est généralement admis. 

Origine du langage

Le langage est inconcevable sans la pensée symbolique. Cette pensée se montre à l’heure de créer des outils, de peindre sur les murs des cavernes, etc. Chez l’être humain, le développement du cerveau après la naissance joue un rôle important dans notre capacité à développer un langage complexe.

L’usage de la main droite pour communiquer -chez les homininés- serait à l’origine de la spécialisation de l’hémisphère gauche de notre cerveau dans le langage. C’est là ou on trouve les deux zones responsables du langage: l’aire de Broca, qui contrôle la production de la parole; et l’aire de Wernicke, qui est responsable du sens; ces deux zones se relient par un faisceau de neurones, le faisceau arqué. Aussi, la protéine FOXP2 joue un rôle central dans le développement des capacités de langage et de parole.

L’imagerie cérébrale nous permet d’étudier le fonctionnement en direct du cerveau.

Cálido 2020

Nin o descenso de emisións en tempos da pandemia de COVID-19 foi quen de evitalo. Confírmase que 2020 é o ano máis cálido en temperatura media desde que hai medicións, superando en máis de 1º C os valores da época preindustrial. Non só en España; tamén en Europa e no mundo. Consúltese o informe Copernicus 2020. E véxase como evolucionaron as temperaturas medias sobre o planeta no período 1981-2015.

Semella sorprendente comunicar isto no momento en que o centro de España ven de atravesar unha nevarada histórica, nos comezos de 2021, nos que se teñen acadado mínimos térmicos extremos en algúns observatorios meteorolóxicos. Pero, lonxe do que os negacionistas climáticos poidan afirmar, estes episodios puntuais non revirten a tendenza xeral do cambio climático antropoxénico.

Agora que se fala da terceira onda da COVID, convén lembrar que outra terceira onda ven desbocada:

Third wave

Sexennat conflictuel

Le système de la Restauration, corrupte et basé sur l’alternance politique, entre en crise après le désastre de 1898. La perte de Cuba, Philippines et Porto Rico entraîne la mise en place d’un discours régénérationniste critique. Si l’armée espagnole tourne les yeux vers le Maroc afin de poursuivre l’aventure coloniale, les représentants des partis essayent de faire “la révolution par le haut” et mener à terme une démocratisation du système. La guerre mondiale arrive est l’Espagne reste neutre. Mais, qu’est-ce qui va se passer à la fin de cette guerre?

1917 est une année agitée. L’inflation augmente, la situation sociale se tend, la malaise militaire s’étend, le tour politique entre en faillite. Une crise politique, militaire et sociale aura comme protagonistes les partis d’opposition au système canoviste qui proposent la convocation de Cortès constituantes, les militaires qui organisent des Juntes de Défense pour faire des revendications professionnelles et même des réformes politiques, les syndicats UGT et CNT qui font la convocation d’une grève générale durement réprimée. La crise inaugure toute une période d’instabilité politique qui oblige à mettre en place des gouvernements de concentration et une alternance politique affaiblie, quelquefois étourdie par l’action directe des anarchistes contre un chef du gouvernement (assassinat de Dato en 1921, la suite de ceux de Cánovas et Canalejas).

Le succès de la révolution bolchévique en Russie encourage la montée de la protestation ouvrière ailleurs. En Espagne, le triennat bolchévique (1918-21) montre une augmentation des grèves. Le conflit entrepreneurs-ouvriers prend son point fort avec la grève de La Canadiense à Barcelone, une ville dans laquelle l’affrontement provoque le lock out patronal et plus tard l’essor du pistolérisme, dont le syndicaliste Salvador Seguí est une victime. En Catalogne, la guerre sociale déclenchée pendant la période du capitaine général Martínez Anido -puis Primo de Rivera- révéle la démission de l’État face à l’interventionnisme militaire, qui appliquait à la lettre la loi de fuites, laquelle autorisait l’exécution sans sommation d’un prisonnier en fuite.

La division interne de l’armée remonte au moment de la défaite d’Annual en 1921, face aux troupes d’Abd-el-Krim, un événement tragique qui remémore la tuerie du Barranco del Lobo, douze ans avant. Même si on commande la recherche de responsabilités, le dossier Picasso sera enterré par Primo de Rivera une fois qu’il est arrivé au pouvoir. Les militaires, qui étaient déjà disqualifiés après l’assaut au magazine Cu-Cut en 1905, reprennent son rôle de garants de l’ordre après l’approbation de la loi de juridictions (1906), antécédent des lois d’exception que la dictature va imposer après 1923. Enfin, pour “libérer la patrie des professionnels de la politique”, le capitaine général Primo de Rivera fait son pronunciamiento à Barcelone, en septembre 1923.

Un sexennat conflictuel s’étend en Espagne après la fin de la première guerre mondiale. Les mauvaises conditions salariales et sociales annoncent, depuis 1917, une période de troubles qui entraîne la mort du système de la Restauration. Après le manifeste de Primo de Rivera, le roi Alphonse XIII lui demande de diriger un gouvernement qui sera au début militaire, puis civil, en forme de directoire. Le régime, adorateur du fascisme italien, essaye de l’imiter quelquefois, bien que la paix sociale et l’essor économique arrivent pendant les années folles aussi en Espagne. Mais quand la dictature soit remplacée par la dictamolle de Berenguer, ressusciter le modèle canoviste deviendra impossible. Est-ce que le régime primorrivériste sera un vrai précurseur de la dictature franquiste?

Europeos

Un triángulo amoroso e sensitivo formado por Pauline Viardot-García, Louis Viardot e Iván Turgénev, aproxímanos ao período máis significativo do desenvolvemento da cultura europea, un século XIX que experimenta a expansión dun medio de transporte, o ferrocarril, que interconecta Europa de punta a punta, desde a exótica España á atrasada Rusia. O historiador Orlando Figes desplega unha ampla variedade de coñecementos e relacións que nos permiten comprobar como se formou o canon literario, artístico e musical no vello continente, entre 1840 e 1880, cun epílogo que nos leva ata 1914, aquel momento no que Europa se destripou por mor do impacto do nacionalismo.

Figes retrata o auxe do cosmopolitismo, un momento de esplendor da burguesía que demanda espectáculos novos en tempos de crecemento económico -en particular a ópera, pero tamén nos informa da loita dos autores polo respeto ás súas obras e a reclamación dos seus dereitos, a expansión dos balnearios, a eclosión dun espírito que pasou de determinar a “civilización europea” -ese vello ideal ilustrado- á cultura europea tan botada de menos por Spengler e Zweig unha vez que as ideas políticas antepuxeron o embigo propio ao canon forxado de xeito común.

O autor, nacionalizado alemán xusto despois do referendo do Brexit, en 2017, axusta contas co anti-cosmopolitismo británico, aquela “terra sen música” descrita por Oscar Schmitz en 1904 como resultado dos múltiples estereotipos que o maior imperio colonial teña utilizado nas relacións diplomáticas e nas guías de turismo. E agora a illa volve ir por libre, lonxe do “recuperado” europeísmo da UE.

A vida dos personaxes principais, con múltiples relacións coa contorna artístico-literario-musical do vello continente, descúbrenos como se foi creando ese canon cultural, e sorpréndenos como eles tres estiveron tan interrelacionados con tantos outros persoeiros. Un grande libro, unha historia apaixoante!!!

Buscando a Venus

En 1716, o astrónomo Edmond Halley publicou un ensaio no que facía unha chamada á colaboración científica internacional para o momento dos seguintes tránsitos de Venus, que el non vería, en 1761 e 1769. O momento considerábao idóneo para tratar de calcular, mediante paralaxe, a distancia astronómica entre o Sol e a Terra, que foi establecida por aquel entón en pouco máis de 150 millóns de km., isto é, moi próxima da que consideramos hoxe en día unha UA (unidade astronómica). A paralaxe solar fixouna Thomas Hornsby en 8″78, ben próxima do valor actual (8″79).

A aventura da década de 1760 -especialmente coa organización da toma de datos no segundo tránsito, en 1769- puxo as bases da colaboración científica internacional entre institucións como a Royal Society británica e a Academia das Ciencias francesa. Malia as frustracións de astrónomos como Le Gentil e mesmo a observación de Maskelyne na illa de Santa Elena en 1761, os datos proporcionados por Chappe d’Auteroche, Hell, Mason, Dixon e Green foron a base dos cálculos finais, nun espírito de aprendizaxe que puxo en práctica os ideais da Ilustración. A viaxe do Endeavour, dirixida polo capitán Cook e concluída finalmente en 1770 coa posta do primeiro pé europeo en Australia, proporcionou o modelo de expedición científica que sería corrente desde finais do s. XVIII. A vontade da déspota ilustrada Catalina a Grande servíu para organizar expedicións que deron a coñecer mellor o territorio ruso; outras observacións contribuiron aos avances na cartografía e o coñecemento xeográfico, á par que se recollían múltiples especies botánicas que acrecentaron o coñecemento en Europa do noso planeta.

A historiadora Andrea Wulf introdúcenos de cheo nesta aventura #EnBuscadeVenus. Faino cunha prosa qui frappe e dotada de multitude de datos de referencia. A divulgación histórico-científica conta cunha nova perla desta autora fascinante, que contemplou en directo en Arizona o último tránsito que neste século se verá de Venus, en 2012.

Crea un sitio web ou un blogue de balde en WordPress.com.

Subir ↑