Novas xeografías

Este mes de febreiro de 2017 ameaza con reestruturar severamente os libros de texto da Xeografía clásica: un novo continente emerxeZealandia (aínda que está practicamente sumerxido en boa parte da súa superficie), e os restos do vello Gondwana detéctanse baixo o Índico.

As xeografías mudan… Mudan sempre!!! Pero agora muda ata a xeografía física. Nengún coñecemento é para sempre.

E máis aínda cando se trata do mundo extraplanetario. De seguro que hai alguén en algures.

Homo sovieticus

revolución rusa, que Richard Pipes define como “o acontecemento histórico máis importante do século XX” (ben que el califica a revolución bolxevique como “golpe de Estado”), é este ano motivo de lembranza.

O centenario dos feitos coincide cunha Rusia controlada por Putin, despois de que o Imperio esmorecese en 1991. Na ollada recente de Svetlana Aleksiévich, ese homo sovieticus, extinto, anceia un tsar; os ideais comunistas son lembranzas dun Partido residual; a escritora bielorrusa recolle moi especialmente a voz das mulleres rusas para lembrar un territorio que ten pasado por ben diferentes gobernantes e “influencers”: Rasputín, Lenin, Stalin, Gorbachov, Putin(tal e como a batalla de ERB consigna).

Seca

Falar neste intre -xusto cando o tren de borrascas se ceba sobre Galicia con ventos fortes e precipitacións intensas- da seca na nosa comunidade é case levar a contraria. Pero ímoslle poñer cifras a este período de oito meses continuados con escasa precipitación en Galicia:

t_p_a_corunha_2016-17

A observación das temperaturas medias na estación meteorolóxica da Torre de Hércules en A Coruña indica unha continuidade clara con respecto dos valores medios do período 1981-2010 (a media térmica foi de 15,9 ºC, mentres a media do período de referencia foi de 15,96ºC). Por contra, o déficit de precipitacións é ben significativo (apenas 51% das precipitacións medias do período sinalado).

En Galicia estamos acostumados a que chova a cotío. E agora comprobamos que chove menos, máis intensamente concentrado e con incremento significativo das alertas meteorolóxicas. Igual é que hai que ir acostumándose ás consecuencias do quecemento global.

Como resultado disto, os encoros das distintas confederacións hidrográficas da nosa terra (Miño-Sil, Galicia-costa) e mesmo outras tributarias dalgún río galego como o Navia (a do Cantábrico occidental) téñense resentido nos seus niveis de aforo. O ano hidrolóxico -que comeza en outubro- iniciouse aínda en niveis aceptables (se ben na cunca do Lima se detectaba unha escaseza xa evidente -36% de aforo con respecto ao 56% de media-); a medida que o outono e comezos do inverno chegaron, o aforo diminuíu de xeito significativo. Velaí algúns datos a modo de exemplo: en xaneiro de 2017, o aforo de Belesar situábase no 24,71% (fronte ao promedio histórico de 59,71%); o do encoro de As Conchas, no 31,78% (fronte ao 51,47% de promedio histórico).

Nestas circunstancias, a choiva é necesaria e benvida!

Grande Guerre

La Grande Guerre -déclenchée par l’attentat de Sarajevo– a inspiré beaucoup d’histoires au cinéma. Une scène de tranchées, une commémoration de Noël, l’arrière front, le génocide arménien, les mémoires

España baleira

A viaxe literaria de Sergio del Molino pola España do éxodo rural -ben cartografiable– é un paseo polo declive rural. As cidades do éxodo, maioritariamente hiperpoboadas a partir do franquismo, opóñense a toda unha serie de pobos que quedan sen xente.

O cine e a literatura téñense inspirado na España interior, que é preciso descobrer neste libro apaixoante.

Anthropoid

Jan Kubiš e Jozef Gabčík -checo e eslovaco- foron enviados a Praga para asasinar ao “carniceiro” Reynhard Heydrich, quen o 20 de xaneiro de 1942 presidíu a Conferencia de Wannsee -na que se dispuxo a que sería a “solución final da cuestión xudea”. 

Esta historia, narrada con tintes de renovación da novela histórica por Laurent Binet en “HHhH”, sirve de base a Sam Ellis para recrear -moi en primeiro plano- un episodio enérxico da Segunda Guerra Mundial; bótase quizá un pouco en falla a recreación da persoalidade do Obergruppenführer e da impactante traxedia de Lidice, mais é ben fidel aos acontecementos.

Retrógrado

meteo_19_xan_2017
Estes días estamos a padecer unha advección de aire polar continental, procedente de Siberia. Trátase dunha masa de aire fría e seca, que descende en movemento retrógrado cara ao SO de Europa. Mentres en altura se produce unha valgada que se extende desde Rusia oriental ata a Península Ibérica, en superficie, unha alta presión moi intensa (con 1041 mb, centrada na Grande Chaira Europea, á altura de Alemania e Polonia) bloquea a circulación de ventos do Oeste e unha baixa presión sobre o Mediterráneo (neste caso, ao S de Italia) envía ventos húmidos cara aos Pireneos e o Levante. En consecuencia, o aire siberiano canalízase entre a alta e a baixa presión para provocar un notable baixón das temperaturas. Velaquí o mapa térmico previsto para xoves 19 de xaneiro ás 7.00 a.m.:temperaturas_19xan2017_700.

Évolution

Dans l’évolution humaine (dont la table de vestiges continue de s’accroître), la croissance de la taille du cerveau est importante. Quelques dates sont aussi d’intérêt. Mesurer un crâne, quelquefois, peut devenir un problème; Stephen Jay Gould met en question la mal-mesure de l’homme [voir résumé, vidéo].

Aujourd’hui, nous sommes un peu obsédés par le QI, mais ce n’est pas la question!

Restauration/Transition

restauration_transitionA Historia non se repite. Pero é ben certo que proporciona similitudes canto a acontecementos e situacións. Un artigo de Romaric Godin en La Tribune, en outubro de 2016, apunta ás semellanzas e diferenzas entre o período da Restauración borbónica en España (1875-1923) e a Transición democrática alongada (1975-2015) que conclúe -aparentemente- coa crise do bipartidismo instaurado desde 1982. Agora que estamos en 2017, cando se cumplen cen anos dunha crise social, política e militar que esgotou o sistema da Restauración [+], convén reflexionar sobre estas semellanzas e diferenzas.

Baler

Andan estes días o tenente Cerezo (Luis Tosar) e toda a súa tropa a recrear o sitio de Baler entre xuño de 1898 e xuño de 1899, facendo fronte aos tagalos e ao beriberi, loitando por un Imperio que esmorece. Entre personaxes inventadas e paisaxes imitativas, a acción responde a feitos reais que xa inspiraran outro filme en 1945.

E convén afirmar o ben que se recrean accións vencelladas a un momento de tensión, un asedio bélico que produce desesperanza, deserción, desconfianza, desasosego, desenraigamento, desilusión, desvarío… Aquela resistencia “heroica”, baseada na desinformación, era o preludio dunha crítica desairada que o rexeneracionismo e a xeración do 98 amplificaron.

Poboación en Galicia

Desde hai anos asistimos a un constante bombardeo nos medios de comunicación sobre o “non futuro” da estrutura demográfica galega; a preocupación chega a ámbitos políticos e enúnciase en todo momento o problema demográfico da nosa terra como un dos máis acuciantes imaxinábeis.

Coido que é preciso tomar un pouco de perspectiva e comprobar que non hai motivos para un tal alarmismo, ben que o avellentamento da poboación galega é un éxito demográfico incuestionable -vencellado ás melloras alimentarias, sanitarias e hixiénicas que teñen prolongado notablemente a nosa esperanza de vida ao nacer, que case se triplica desde 1900 e chega agora a 82,9 anos [ver estudo sobre a esperanza de vida en España, de BBVA]-. Este avellentamento, por outra banda, é unha característica propia de todas as sociedades occidentais avanzadas, que xa teñen cumplido as diversas etapas do modelo de transición demográfica.

En efecto, a poboación galega en 2016 (datos provisionais do IGE) é de máis de 650.000 habitantes con respecto á de 1900. A densidade de poboación supera agora os 91 habitantes por quilómetro cadrado, fronte aos 70 de 1900.

demografia_galicia_1900-2016

O problema demográfico máis relevante está no desequilibrio entre territorios: as terras occidentais contan con ben máis poboación que as provincias orientais. Estas últimas (Lugo e Ourense), non deixaron de baleirarse desde 1950, cando o éxodo rural se acentuou e non deixaron de perder efectivos en todos os períodos de reconto intercensais. Nas provincias occidentais, en cambio, non hai recontos intercensais negativos; tan só o recente período 2011-2016 apunta a unha perda demográfica pouco significativa na serie histórica. A comezos do século XX, apenas 6 de cada 10 galegos vivían nas provincias de A Coruña e Pontevedra. En 2011, 3 de cada 4 residimos aquí. E ese é, en efecto, o grave problema demográfico galego: o desequilibrio territorial na distribución dos efectivos, a progresiva perda de vitalidade da Galicia interior.

O avellentamento é un éxito, ben que pode plantexar problemas de sostemento dos sistemas de pensións, ¿non si?

Lume e tremor

Cinto do Lume mide máis de 40.000 km, entre Nova Zelanda e América Latina. Concentra aproximadamente o 75% dos volcáns máis activos do mundo. 

O leito do océano Pacífico descansa sobre varias placas tectónicas, na que a placa do Pacífico está constreñida entre a placa indo-australiana, a filipina, a de Cocos, a de Nazca e a do Antártico. A fricción constante entre elas orixina tensións que producen movementos sísmicos. Os volcáns desta área son tamén resultado destes movementos.

En 1960 tivo lugar o grande terremoto de Valdivia, en Chile, o maior rexistrado nunca, dunha magnitude 9.5 na escala Richter. En Alaska, en 1964, rexistrouse un terremoto de magnitude 9.2. Asociados a grandes maremotos están na nosa memoria o de Sumatra en 2004 (9.1 na escala Richter) e o de Xapón en 2011 (9 na escala Richter).

De Panxea a Amasia

 

Alfred Wegener publicou en 1915 “A orixe dos continentes e océanos”, na que postulaba a existencia dun supercontinente primordial ao final da era Paleozoica (hai uns 250 millóns de anos), que recibiría o nome de Panxea, rodeado por un inmenso océano chamado Pantalasa. A teoría da deriva continental plantexaba a existencia -só probada anos máis tarde, tras o estudo dos fondos mariños- dunha serie de placas continentais que van desprazando os continentes ata formar a súa configuración actual. De feito, antes que Panxea, outros supercontinentes como Columbia, Rodinia e Pannotia terían existido. As coincidencias xeolóxicas, botánicas e faunísticas entre uns continentes e outros dos actuais así testemuñarían a antiga unidade territorial.

tectónica de placas é a teoría xeolóxica que explica a forma en que está estruturada a litosfera. Esta teoría, elaborada a mediados do século XX por diversos xeólogos, xeofísicos e sismólogos, é aceptada como aquela que unifica as Ciencias da Terra e se basea na observación da expansión dos fondos oceánicos, a estrutura interna dos continentes e do interior do noso planeta. A orixe de terremotos [ver animación] e fenómenos de subdución ou a distribución de volcáns explícanse en base a esta teoría.

O modelo de orthoversion proposto por científicos da Universidade de Yale sobre a evolución futura dos continentes prevé a formación dun novo supercontinente, Amasia, para dentro de 50-200 millóns de anos.

Mapas

Agora que Narukawa ven de gañar un premio por diseñar un mapa “que reflicte fidelmente as proporcións do planeta”, convén  lembrar que “todos os mapas distorsionan a realidade” (Mark Monmonier), poisnon hai solución matemática á proxección dunha esfera sobre unha superficie plana (Juan José Arranz). Cando menos, o mapa de Narukawa ten a virtude de proporcionarnos unha visión cartográfica do presente, na que o Pacífico é o centro de atención e Europa é cada vez máis “fisterra”.

Nun libro cheo de anécdotas, Un mapa en la cabeza, Ken Jennings alecciónanos sobre distintos aspectos da cartografía, tan esencial para a Xeografía. Desde os tempos de Ptolomeo ata a publicación do mapa de Waldseemüller, desde as máis antigas e recentes proxeccións cartográficas á cartografía dixital, os mapas delimitan liñas de fronteira, son obxectos de colección ou permanecen como monopolios de diferentes organismos. Podemos utilizalos para xogar ao geocaching -precedente da exitosa caza virtual de Pokemon Go- ou buscar confluencias de graos, alí onde meridianos e paralelos se xuntan en puntos singulares do planeta; podemos recrealos como mapas fantásticos que fan voar a nosa imaxinación; mesmo teremos a oportunidade de ver o mundo dun xeito diferente ao que estamos acostumados. Pero sempre están presentes nas nosas vidas, unha vez que os GPS e diversos sistemas de localización se teñen implantado na realidade cotiá, mesmo sobredimensionada coa realidade aumentada.

Os mapas teñen cambiado, nalgún intre, o curso da historia, tal e como nos descubre Jerry Brotton na súa Historia do mundo en 12 mapas. E están cheos de singularidades, tal como nolas contou Simon Garfield en En el mapa.

Off the road

A poucos días das eleccións presidenciais norteamericanas, aconsellamos un paseo polos Estados Unidos de Norteamérica da man do xornalista Andy Robinson.

Analizando as vicisitudes políticas do contexto actual, Robinson adéntrase nas veas abertas de USA, un país no que a dolarocracia  intenta impoñer candidatos e medidas políticas. Moitas delas non chegan a solucionar os graves problemas aos que se enfronta esa sociedade: a desigualdade social, a redución da clase media, a inmigración clandestina, o consumo de drogas, a segregación racial, o cambio climático,…

Nunha viaxe que percorre cidades simbólicas (a metrópole do xogo, Las Vegas; a cidade menos sustentable do planeta, Phoenix; a cidade dividida, Nova Iorque; a cidade-tumba, Detroit; a vila que outrora fora emblema da loita gay, San Francisco; o extrarradio, exemplificado en Ferguson; a cidade-mercado, Miami), marcadas en maior ou menor medida pola crise inmobiliaria e os procesos de xentrificación, Robinson descúbrenos un panorama urbano cheo de contrastes, un país marcado polos excesos das políticas neoliberais e a concentración de riqueza e poder nas mans duns poucos privilexiados; en suma, un laboratorio da crise global -sobre todo, occidental- dos nosos tempos.

Mais este país tamén podería estar na base de futuras solucións, con políticas diferentes. Por iso, a referencia ao estado de Vermont se torna precisa.

Exoplanetas

Os exoplanetas orbitan arredor doutra estrela que non é o noso Sol. Os primeiros descubrimentos de exoplanetas datan dos anos 1990. Recentemente, Proxima b tense convertido no aspirante máis próximo a albergar potencialmente vida. E está na órbita de Proxima Centauri.

Hai diferentes técnicas para detectar planetas extrasolares (ata 6, das que 5 son indirectas); algunhas das máis significativas son a da astrometría (medindo o desprazamento da estrela sobre a bóveda celeste), a das velocidades radiais (medindo a distancia de aproximación e alonxamento da estrela en torno á que orbita un exoplaneta) e a dos tránsitos (a través da cal se detecta que hai planetas orbitando en torno a unha estrela en función do brillo recibido da mesma).

¿Atoparemos vida intelixente ou outros espazos habitables? Desde os anos 1970, a NASA ven patrocinando proxectos SETI (Search for ExtraTerrestrial Intelligence) para tratar de atopar intelixencia extraterrestre. A meirande parte dos proxectos tratan de analizar sinais electromagnéticas capturadas en distintos radiotelescopios, ou enviando mensaxes de distinta natureza ao espazo coa esperanza de que algún sexa contestado (ata o momento, sen éxito). Con esa esperanza tamén enviamos sondas que xa teñen chegado ao límite do noso Sistema Solar.

Cambios na paisaxe

perillo_1956-2016Velaquí dúas imaxes aéreas da nosa paisaxe ben próxima, unha correspondente ao vo de 1956 e outra actual: 60 anos de diferenza para amosar o incremento notable da ocupación urbanística do espazo en Perillo e contorna. Os cambios de uso do solo son ben perceptibles: alí onde non existía o complexo turístico de Santa Cristina, agora a urbanización chega a pé de praia; alí onde as leiras ocupaban agras tradicionais en Perillo, agora os bloques de edificación fan deste núcleo o maior a nivel demográfico do concello de Oleiros.

Fai click sobre a imaxe para xustapor as paisaxes na aplicación JuxtaposeJS.

  • Idénticos cambios na paisaxe se producen en Santa Cruz ou en Mera.
  • O impacto urbanístico na costa oleirense, vencellado ao turismo e ao fenómeno das segundas residencias é moi palpable en Canide, onde a transformación do espazo cultivado deu lugar a urbanizacións con viais estándar (espiña de peixe, ondas concéntricas) que acollen os novos modelos de edificabilidade.