Un tableau du Quattrocento: le “St-Sébastien” de Mantegna.

Michel-Ange, un artiste de la Renaissance.

Un livre Didapages sur “le mariage de la Vierge”, de Raphaël.

Camiñando cara ao alto de Santo Antoniño de Toques atopamos unha panorámica do val do río Furelos que expresa ben o cambio da paisaxe agraria galega en tempos recentes. Aínda que pervivan trazos do policultivo tradicional nalgúns casos, o abandono do campo leva a unha explotación máis extensiva, centrada na gandería bovina especializada na produción de carne. Á beira deste predominio de pradeiras sobre o espazo das antigas agras, sinálase un uso intensivo coa aparición de algún que outro invernadoiro especializado nos produtos de horta para os mercados próximos (Melide, Arzúa) e outros máis urbanos e abundantes (Santiago de Compostela); intensiva é tamén a explotación de granxas porcinas.

A transformación do saltus é moi significativa: aínda que neste sector da Galicia central perviven especies autóctonas como os carballos, castiñeiros e bidueiros, a introdución de piñeiros e eucaliptos progresa -con destino á venda para pasta de papel ou taboleiros-, mentres devece o uso que do espazo de matogueira (landa atlántica) se facía para a produción de estrume; esta matogueira é ás veces roturada para crear pradeiras artificiais alí onde as pendentes non son excesivamente elevadas.

Mais tamén hai herdanzas tradicionais ben claras: velaí están as sebes de salgueiros, bidueiros e ameneiros que lindan aínda nalgunhas parcelas, ou velaí as hortas de coles para manter ás galiñas e servir de base para o caldo tradicional que aínda é manxar abondoso nos xantares de aldea. O autoconsumo verificarase con antigas cortiñas hoxe destinadas á produción de patacas e legumes, ao tempo que os froitais surten en tempada de mazás e peras sobre todo. Pero, iso sí, xa non cantan os carros; ao sumo, agora renxen os tratores.

2. Un ecosistema é un sistema complexo, formado por biotopo (sustrato inorgánico, abiótico) e biocenose (comunidade de seres vivos residentes nun mesmo biotopo), que se interrelacionan e establecen intercambios de enerxía entre eles. Esta comunidade de seres vivos desenvólvese en función dos factores físicos dun mesmo ambiente.

3. Chamamos efecto invernadoiro ao fenómeno polo cal determinados gases, que son compoñentes da atmosfera planetaria, reteñen parte da enerxía que o solo emite por ter sido quentado pola radiación solar. Actualmente, a emisión de certos gases como o dióxido de carbono e o metano, causados polo incremento industrial da actividade humana, estase a ver acentuado, tendo como consecuencia máis visible o incremento da temperatura media terrestre a nivel de superficie, o que podería influir a medio prazo no cambio climático.

4. Definimos paisaxe como o aspecto que adquire o espazo xeográfico. Defínese polas súas formas: naturais ou antrópicas. Toda paisaxe está composta por elementos que se artellan entre sí. Estes elementos son de tres tipos: abióticos (non vivos), bióticos (resultado da actividade dos seres vivos) e antrópicos (resultado da actividade humana).

“Paisaxe ven de “pagensis”, en latín: “relativo á vida campestre”. Aludía á paisaxe tradicional. Non só á natureza, tamén aos campos de labor, o hábitat, etcétera. En definitiva, a unha paisaxe antrópica, humanizada, a unha paisaxe cultural, a unha paisaxe canónica, a unha paisaxe da memoria, a unha paisaxe patrimonial. En inglés teñen unha verba moi axeitada para referirse ao patrimonio, é “heritage“, herdanza. A paisaxe cultural é unha herdanza. Cunha herdanza poden pasar dúas cousas: que os herdeiros a conserven, e ata a melloren, ou ben os herdeiros a dilapiden, arruinando un potencial de riqueza. Non fai falla ser un sesuso analista para comprobar que en Galicia encaixamos máis no segundo tipo de herdeiros. (…)”

Pedro Armas Diéguez: “El valor patrimonial del paisaje: turismo y desarrollo”, en “A paisaxe, un patrimonio común” (2003).

“O que el [Homero] cantou, ¿foi pura imaxinación?

¿Foi obra de fantasía esa escadra de mil duascentas naves lanzadas ao rescate de Helena, a raíña nacida dun ovo de cisne?

¿Inventou Homero iso de que Aquiles arrastrou ao seu vencido Héctor, atado a un carro de cabalos, e lle deu varias voltas arredor da cidade sitiada?

E a historia de Afrodita envolvendo a Paris nun manto de néboa máxica cando o viu perdido, ¿non terá sido delirio ou produto da ebriedade?

¿E Apolo guiando a frecha mortal cara ao calcañar de Aquiles?

¿Sería Odiseo, alias Ulises, o creador do inmenso cabalo de madeira que enganou aos troianos?

(…) Esas mulleres e eses homes, e esas deusas e eses deuses que tanto se nos asemellan, ciumentos, vingativos, traidores, ¿existiron?

Quen sabe se existiron.

O único seguro é que existen.”

Eduardo Galeano: “Espejos”.

E de seguro que serán fragas mestas, cheas de ermitaños e lendas, ocupadas por monxes e nemedaos, ben que podadas e esmagadas despois dun tempo no que houbo un reino de Galicia extenso.

* Voici une explication interactive (en galicien).

* Voici le LIM de résolution et recherche pour les activités de Noël 2011.Vous devrez résoudre toutes les activités du LIM afin de mettre au point votre présentation finale, qui aura 37 diapositives. Imprimez l’écran une fois que vous avez résolu chaque activité et montez votre présentation. N’oubliez pas la recherche de la diapositive finale, sur la web www.geacron.com!
Bonne chance!

Desde a súa formación hai uns 4.600 millóns de anos, a Terra ten experimentado longos períodos de quentamento e enfriamento. Desde que as primeiras rochas sedimentarias se asentaron hai uns 3.700 millóns de anos -cando o clima era probablemente 10 ºC máis cálido que na actualidade- ata a actualidade, a Terra quentouse e enfriouse sucesivamente, experimentando períodos de glaciación -moi severos na era Cenozoica ou actual, hai 36, 15 e 3 millóns de anos-. A última glaciación ten acadado o seu punto álxido hai 18.000 anos, cando capas de xeo de tres quilómetros de grosor cubrían a meirande parte de Norteamérica, toda Escandinavia, os Urais e a metade norte das Illas Británicas; no hemisferio Sur, boa parte de Nova Celandia, Arxentina e o sur de Australia estaban tamén cubertas polo xeo. Hai uns 7.000 anos, o clima quentouse de novo, mais o proceso de quentamento e enfriamento fluctúa, e desde entón téñense producido diversos cambios, aínda que a curto prazo e relativamente menos importantes.

É a chegada da Revolución Industrial, a finais do século XVIII, a que nos leva ao período actual de quentamento climático, no que os chamados gases de efecto invernadoiro (GEI) -entre eles o dióxido de carbono- teñen aumentado, cun incremento de carbono, metano e óxido nitroso na atmosfera, causantes do incremento do efecto invernadoiro e do quentamento da Terra -en boa medida a causa do consumo de combustibles fósiles-.

O ozono, un gas que se acha na estratosfera e que absorbe os raios ultravioletas (UV) do sol, ten un papel importante: protexer a terra desta dañina radiación. Desde finais dos anos 1970, os científicos empezaron a notar que cada ano, a finais da primavera, obsérvase unha pequena redución da capa de ozono sobre a Antártida. A finais dos anos 1990 tamén apareceu outro burato máis pequeno enriba dos ceos do Polo Norte. O tamaño destes buratos increméntase cada ano. As investigacións demostraron que algúns produtos químicos artificiais, os clorofluorocarbonos (CFC), penetran na estratosfera e reducen a capa de ozono. En 1987 asinouse o Protocolo de Montreal (posteriormente modificado) para eliminar algúns CFC da produción mundial, e a raíz deste tratado o uso mundial dos CFC’s máis perigosos reducíuse nun 40% en 5 anos, mais o CFC liberado á atmosfera tardará décadas en ser eliminado.

Hoxe en día, a meirande parte dos científicos están de acordo en que o quentamento global ten que ser considerado unha realidade: o clima mundial quentouse nuns 0,5 ºC nos últimos cen anos. Nunha análise recente constatouse que, desde finais do século XIX, os dez anos máis cálidos do século XX situáronse entre 1985 e 2000. Os glaciares están en retroceso, as liñas de neve ascenden en altitude nas montañas, o nivel do mar ascende… Todo evidencia este quentamento global.

* Consulta algunhas reflexións sobre o cambio climático.

* E moitos documentos máis recopilados por José Miguel Viñas en divulgameteo.es

A depresión da Limia é un conxunto paisaxístico que ten modificado de xeito moi sustancial o seu aspecto hai pouco máis de medio século, cando se desecou a lagoa de Antela. Esta ocupaba o fondo da depresión, cartografiada por Fontán -no seu mapa, de 1845, a superficie da mesma pódese estimar en torno ás 2630 Ha-. Máis humanizada coa explotación agropecuaria a partir de finais dos anos 1950, aínda ás veces, nos anos chuviosos, podemos atoparnos no fondo desta depresión, co “retorno da lagoa de Antela”.

* Olla un comentario do medio natural da depresión da Limia.

* Outra visión fotográfica da antropizada “lagoa de Antela”, grazas a www.galiciaenfotos.com

“Desde Ginzo de Limia a Villar de Barrio, es poco camino, pero, si se quiere, puede durar un día. Abajo se ve la laguna Antela, que ahora andan para desecar; esta fue la obsesión de los economistas del siglo XVIII, y ahora parece que le llegó la vez. Espesuras de juncos y espadañas ocultan parte de ella en el verano; en el invierno, la habitan aves acuáticas, que vienen hasta del más lejano Norte, incluso el cisne boreal, que anidaba en el templo de Apolo Hiperbóreo. En Morgade, hay una iglesia románica de un estilo propio de la Limia. Tumbado a la sombra de la torre del castillo da Pena, vi volar sobre mi cabeza una garza real. Más allá está el abandonado convento franciscano de Trandeiras, a uno de cuyos frailes debemos la noticia de que los terribles cínifes que se levantan zumbando de la laguna, son los ejércitos encantados del Rey Artús.
Que en el fondo de la laguna, y a punto, quizá, de ser descubierta, está la ciudad encantada de Antioquía, es noticia muy vulgar.”

Vicente Risco: Libro de las horas. Gráficas Tanco, Orense, 1961, pp. 37-8.

* Olla un álbum fotográfico de paisaxes de Galicia.

1. Esteiro é a parte máis ancha e profunda da desembocadura dun río no mar aberto ou no océano -habitualmente con praias a ambas beiras-, xeralmente en zonas onde as mareas teñen amplitude ou oscilación. Os esteiros orixínanse pola entrada de augas mariñas durante a pleamar, mentres que durante a baixamar todas as augas comezan a entrar a grande velocidade no mar ou océano, o que contribúe a limpar e profundizar o seu cauce, deixando, ás veces, grandes zonas de marismas.

2. A landa é unha formación vexetal de matogueira, característica da rexión eurosiberiana e degradación do bosque mixto atlántico. Está formada por matogueiras como a xesta, o toxo e o breixo, podendo acadar os 3 m. de altura. É característica da España húmida, asentándose sobre solos pobres e pouco aptos para o cultivo.

3. Unha ría é un val fluvial sumerxido baixo o nivel do mar a causa da elevación deste. A orixe xeomorfolóxica está relacionada cun asulagamento do val fluvial relacionado con movementos isostáticos e un afundimento tectónico asociado á rede de fracturas preexistentes. No caso galego, as fracturas tardihercínicas están na orixe da orientación da meirande parte das nosas rías.

4. Un tómbolo é un accidente xeográfico sedimentario que forma unha estreita língua de terra entre un illote, illa ou grande rocha alonxada da costa e terra firma, ou entre dúas illas ou illotes. A orixe está na acumulación areosa producida pola acción das mareas, que foron creando un espazo de unión entre áreas anteriormente alonxadas. 

1. A laurisilva é un bosque nuboso subtropical, propio de lugares húmidos, cálidos e sen xeadas, con grandes árbores, que en España se dá nas illas Canarias, máis concretamente nas vertentes setentrionais das illas occidentais de maior elevación, alí onde o “mar de nubes” -determinado pola afluencia dos alisios- permite o seu crecemento.. A cuberta vexetal caracterízase pola exuberancia, con presenza de árbores perennifolias que poden acadar ata os 40 m. de altura.

2. Maquis ou maquia é un ecosistema de matogueira mediterránea, formación de especies perennifolias, principalmente arbustivas, que soe refuxiarse sobre solos silíceos. Os madroños, as xaras, os brezos, lentiscos, romeus e outras especies son características desta formación, de maior porte xeralmente que as garrigas.

3. Vexetación clímax, natural ou climácica é a vexetación que se ten establecido por si mesma nun determinado ambiente, cunhas determinadas condicións climáticas, sen intervención da man do home; é, polo tanto, unha vexetación en estado de equilibrio dun ecosistema local, a que medra de xeito espontáneo sen intervención antrópica. Hoxe en día, por mor das repoboacións forestais e outros mecanismos da silvicultura, está en retroceso en todos os ecosistemas do planeta.

4. Vexetación antrópica é aquela que sustitúe á vexetación natural por mor da sustitución de especies operada polo ser humano, que ten introducido novas especies vexetais para un aproveitamento agrícola ou silvopastoril mediante sistemas de repoboación forestal, entre outros. Un exemplo ben característico en Galicia é a presenza masiva do eucalipto no litoral, utilizado esencialmente na industria papeleira e de taboleiros. Moitas veces, a vexetación introducida inclúe especies invasoras:

Parmi les différentes techniques de gravure, Goya a choisi l’eau-forte (d’aqua fortis, terme désignant à l’origine l’acide nitrique) pour représenter les 80 estampes des Désastres de la guerre. Réalisées pendant une troublée période de l’histoire de l’Espagne (le moment de la guerre de l’indépendance contre l’armée napoléonienne), elles nous montrent aussi la vision de l’auteur, assiégée par les fantômes de l’ignorance et le mauvais gouvernement, incarnés sur la peau des prêtres et des absolutistes. Un grand cri contre la guerre s’entremêle avec la critique sociale et politique contre les classes sociales (clergé, noblesse) qui oppriment les gens du peuple, les seuls qui se battent vraiement contre l’invasion française.

* Voici un résumé de la série (en français) et un autre étude plus précis (en espagnol).

* Plus en profondeur, un étude de Jean-Philippe Chimot.

* Regardez les ressources que le Museo de Belas Artes de A Coruña met à votre disposition: http://museobelasartescoruna.xunta.es/index.php?id=499

Unha cliserie é un gráfico que representa o escalonamento da vexetación en función da altura e orientación dunha montaña ou sistema montañoso. Nela soe representarse a vexetación natural ou climácica, eludíndose en grande medida a vexetación antrópica -introducida sobre todo mediante as repoboacións forestais.

* Velaquí algúns comentarios de cliseries.

* Consulta este recurso de Carlos Guallart para diferenciar os pisos vexetais nas distintas montañas da Península Ibérica.

Deux éléments essentiels expliquent cette guerre [la Guerre des Cent Ans] aux origines diverses. D’abord et avant tout, le roi d’Angleterre, vassal du roi de France pour ses possessions sur le continent, ne supporte plus les droits que celui-ci a toujours à son égard. Ensuite, les trois fils du roi de France Philippe le Bel meurent sans héritier direct. Qui leur succédera? Leur neveu par sa mère, Édouard, déjà roi d’Angleterre? Ou leur cousin, Philippe de Valois? En 1328, ce dernier est couronné. Édouard l’accepte puis change d’avis et refuse de reconnaître Philippe VI de Valois. Il ouvre les hostilités en 1337, puis débarque sur le continent et détruit la flotte française à la bataille de l’Écluse en 1340. Les Anglais vont jusqu’à s’approprier un bon tiers de la France (1360) et instaurent une monarchie anglo-française (1422). L’intervention de Jeanne d’Arc (1429-1431) donne aux Français le sursaut qui leur permet de reprendre toute la France, hormis Calais (1453).

“Mentres Pancho Villa, eufórico cuatreiro, incendiaba o norte de México, Emiliano Zapata, melancólico arrieiro, encabezaba a revolución do sur.

En todo o país, os campesiños alzábanse en armas:

- A xustiza subíu ao ceo. Aquí xa non está – dicían.

Para baixala, pelexaban.

Que remedio.

Ao sur, o azucre reinaba, tralas murallas dos seus castelos, e o millo vivía nas pedreiras. O mercado mundial humillaba ao mercadiño local, e os usurpadores da terra e da auga aconsellaban ao seus despoxados:

- Sementen en macetas.

Os alzados eran xente da terra, non da guerra, que suspendían a revolución por semente ou por colleita.

Sentado entre os viciños que falaban de galos e abalos á sombra dos loureiros, Zapata escoitaba moito e pouco dicía. Mais este calado logrou que a boa nova da súa reforma agraria alborotase as comarcas máis lonxanas.

Nunca a nación mexicana foi tan cambiada.

Nunca a nación mexicana foi tan castigada por cambiar.

Un millón de mortos. Todos, ou case todos, campesiños, aínda que algúns vestisen uniforme militar.”

Eduardo Galeano: “Espejos”.

“Naceu, din, cunha manciña tatuada no peito.

Morreu acribillado por sete balazos.

O asasino recibíu cincuenta mil pesos e o grao de xeneral de brigada.

O asasinado recibíu a unha multitude de campesiños, que chapeu na man visitaron a súa morte.

Dos seus avós indios herdara o silencio.

Non dicían nada, ou dicían:

-Pobriño. (…)”

Eduardo Galeano: “Espejos”.