Polémicas aparte, ven de inaugurarse na rotonda de Nirvana (non hai dobre sentido), en Oleiros, unha escultura en aceiro cortén, de Juan Quintanilla e Carol Williams na que aparece perfilada a silueta da faciana de Ernesto “Che” Guevara, segundo a instantánea efectuada por Alberto Korda o 5 de marzo de 1960 en La Habana, cando o guerrilleiro asistía á despedida das vítimas dunha explosión no barco francés La Coubre, acto denunciado polas autoridades cubanas no seu día como sabotaxe da CIA. En 1968, o irlandés Jim Fitzpatrick creou o retrato que despois se popularizaría e difundiría tanto grazas á permisividade que se tivo canto a dereitos de reprodución (copyleft).

Non é o único lugar onde se conmemora o 40º aniversario da morte do Che, pois na localidade de El Alto, en Bolivia, inaugúrase estes días tamén unha estatua de chatarra que retoma a icona máis difundida do século XX.

Giorno caldo. Riadas de turistas na estación de Ottaviano. Piazza Spagna sen flores mais con moreas de visitantes na barcarola de Bernini, e máis aló a traseira dun pazo, unha fontana di Trevi chea de vitalidade antes de prantarse baixo o pòrtico do Pantheon. As primeiras impresións ben gloriosas que son, ben cae un baixo o influxo do mal de Stendhal. Esta é unha redacción con presa, domani procuraremos atopar máis tempo.

Xoves vaticano. Inmensos corredores cheos de bustos e esculturas do mundo clásico. Paramos especialmente diante do Laoconte, do Apoxyomenos, do Torso de Belvedere, detémonos nas momias exipcias e cruzamos a grande sala de mapas ata chegar ás stanze de Rafaello. Todo é unha marea de xente que conduce en ondadas cara á Sixtina, cara a ese espazo providencial que nestes tempos está repleto de turistas coma nós, admirando a obra de Michellangelo desde o lugar no que se dicta que “habemus Papa”. E máis tarde comprobamos as enormes dimensións de San Pedro, a basílica máis grande da cristiandade. O ascenso á cúpula foi unha experiencia inesquencible, e deixamos lembranza cunha foto de grupo “aos pés da cúpula”, unha mole de dobre casco que permite ver tendida Roma aos pés, a Via da Conziliazione, o Tíber, a cúpula de Sant’Andrea della Valle, Piazza Venezia,… Esta tarde disfrutamos con músicos de jazz e un malabarista francés (Sebastian de nome) en Piazza Navona, e non deixamos de admirar a iluminaciòn da Fontana di Trevi. Pasear xa de noite á beira do Pantheon ou lembrar a ponte Sant’Angelo cos anxos de Bernini prepáranos para a próxima xeira, a xeira clásica.

Venres clásico. Os foros imperiais asómbrannos coa súa desmesura. Os restos da casa de Augusto no Palatino, as vistas das ruinas cara ao Capitolio, templo e casa das Vestais por aquí, basílica de Maxencio por alá, un camiño de triunfo que se pauta a traverso dos arcos de Constantino, Tito e Septimio Severo (baixo este amosamos as nosas mans fundidas na instantánea que denominamos “triunfo no Foro”). Mais o noso asombro amplíase ante a mole do Colosseo, anfiteatro no que os romanos disfrutaban dos espectáculos de gladiadores e naumaquias. O paseo continúa coas últimas conquistas territoriais do Imperio, representadas na helicoidal cinta da columna Traxana. E a continuación deleitámonos co espazo trapezoidal con diseño ovalado no chan do Campidoglio, esta praza que Miguel Anxo converteu no punto de referencia para a colocación da estatua ecuestre de Marco Aurelio; a orixinal, restaurada, ten unha sala reservada nos Museos Capitolinos, os mesmos que gardan á Loba que alimenta a Rómulo e Remo, á Venus Capitolina ou ao galo moribundo. É hora de descender cara ao Pantheon para admirar o seu espazo interior, a cúpula cun óculo central pechando o tambor desta rotonda magnífica cun diámetro de máis de 43 m. Buscamos de novo os espectáculos ó aire libre da Piazza Navona, entretémonos cos nomes dos fiumes alegóricos representados na fonte de Bernini e ceamos á beira.

O sábado descendemos aos infernos. É un dicir, porque o noso obxectivo é coñecer as catacumbas. Neste día de interese paleocristián, o noso primeiro destino son as catacumbas de San Calixto, nas que o paseo interior polo amoreamento de cubicula e arcosolios devólvenos á realidade dos primeiros tempos da nosa era, cando a persecución dos cristiáns os obrigaba a enterrarse baixo terra, excavando superficies de ata cinco pisos de altura baixo o subsolo. O paseo, entre rumores de paxaros e sombras de piñeiros, permitiranos contrastar, nos comezos da Via Appia Antica, a espectacularidade do enterramento individual de Cecilia Metela cos amoreamentos de cristiáns que vimos de ver. Antes de reemprender a sesión de tarde aproveitamos para achegarnos á antiga birreria Peroni, aberta inicialmente en 1906. Asistimos a unha ordeación sacerdotal en Santa Maria Maggiore, contemplamos o Moisés de Miguel Anxo en San Pietro in Vincoli, e máis tarde cruzamos de novo os foros para admirar o Circo Máximo, ollar a través do burato da porta da embaixada de Mónaco os xardíns da embaixada -enmarcando de fondo a cúpula de San Pedro do Vaticano- ou querer comprobar as lendas que sobra a Bocca della Verità se tecen no exterior de Santa Maríia in Cosmedin. Mais a igrexa está pechada, só podemos ver de fronte o republicano templo de Vesta e o da Fortuna Viril, embalsamado en andamiaxe de restauración. Todo antes de cruzar ao Trastevere, antes de deixarnos levar por este barrio popular que esperta ao atardecer, que ferve na praza de Santa Maria in Trastevere cos espectáculos públicos, sempre baixo a atenta mirada das donas que levan en procesión ofrendas á Virxe na fachada principal da igrexa de Santa Maria.

 “Hai unha canción de Fiamma Fumana que se chama “Mondo grande”. Nesta piccola praza de Santa Maria in Trastevere xuntouse un grande mundo, un variopinto espectro das urbes de hoxe en día. O Trastevere cobra vida a media tarde, a medida que o calor abafante remite unha vez que o sol se traspón polo Gianicolo. E entón medran as riadas de turistas facendo cola diante dun paraugas vermello ou dunha flor de peluche; o guía esfórzase en contar a anécdota da fons olei, aquela tradición segundo a que a orixe da igrexa de Santa Maria se debe a que no 38 a.C. unha fonte de aceite noxento, probablemente petróleo, brotou nestes pagos; algunhas persoas do grupo escoitan, outras prepáranse para a foto, comentan algo sobre o caldo giorno no que estamos, ollan perdidos cara ao frontispicio no que unhas donas ricamente ataviadas se achegan á Virxe co Neno, ben centralizada no mosaico; despois deste impacto pode que xa non admiren as pinturas da bóveda de forno da ábsida, nin os mosaicos de Cavallini nos que se logra unha boa sensación de profundidade; mais é probable que admiren o sartego do Papa Calixto, situado nunha capela adosada á nave lateral setentrional.

Outras xentes inundan a praza, veñen do oeste e do leste; unha parella decide entre a multitude a onde se dirixe a cear, outra chega distante á beira da fonte e, a medida que se achega ao espectáculo do malabarista, el recolle a man dela, abrázaa fortemente e bícaa como se ante unha instantánea de Doisneau non preparada nos atopásemos; o perfil del é o dun emperador romano dos tempos de Caracalla, a barba de tres días, ela é esbelta como unha ninfa do bosque, morena e tenra. Están aparentemente pendentes do malabarista chileno que divirte aos nenos construindo seudo-coroas para unha nena e paseando sobre unha roda sen risco de esbarar neste adoquinado trasteveriano, mais pronto estarán ausentes, pois el hai tempo que desexa amosarlle canto a desexa.

Hai un pouco, unha parella de mediana idade, el cun contrabaixo de tres cordas e ela cun acordeón, amenizaron a estadía dos habitantes das terrazas, que beben o que ben poden ser afrodisíacos zumes de laranxa de medio litro; tocaban tangos a cambio dunhas moedas para complementar o soldi do mes mentres o camareiro do chaleque negro, todo cheo de finura, servía unha bebida fría ás donas que se sentan na metade esquerda deste ristorante con aires de grandeza, que ten valado o territorio no que as copas se cobran un corenta por cento máis caras.

O malabarista chileno congregou a un público esencialmente hispano; rapazas e rapaces veñen de Extremadura, Valencia, algúns países sudamericanos e Galicia. Hai uns xoves escolares que están tendidos e rendidos nas escalinatas da fonte de Fontana, dispostos a non deixarse levar de alí durante horas; mais pronto tomarán unha cea quente no interior dese outro restaurante da esquina, avanzando pola Via Lungaretta, que cita nun carteliño pegado tras da cassa, en dialeto romano, que “chi cià é, e chi nun cià, nun é”.

A praza acolle reivindicacións varias. Dunha banda, está a silente bandeira multicolor que pide “pace”, colgada do terceiro piso do edificio fronte ao pazo de San Calixto, e que apadriña a esquerda italiana recentemente derrotada nas eleccións. Na marxe oriental da praza pídense asinamentos contra a represión de Falung Gong na China, este ano que as Olimpíadas puxeron de actualidade as reivindicacións de maior liberdade no país máis poboado da Terra. E ao fondo, apoiada sobre a base do pazo papal, unha pancarta clama contra o consumo de carne por risco de envelenamento químico; dentro dun pouco, cando nos poñamos en pé, seguro que os patrocinadores do evento collen o megáfono e proxectan imaxes de sacrificios animais para convencernos sen demasiada paixón de que nos convirtamos en vexetarianos. E cando os camiñantes se levanten para coller asento e cear nesta romana noite de sábado, a vintecatro horas do grande partido de fútbol España-Italia, o xove intérprete de frauta traveseira volverá apostarse diante das cartelas “S.P.Q.R.” que adornan os bordes da fonte e retomará a música chill out para acalar o rebumbio e poñer pace. Veramente, il mondo é grande, ma la piazza é piccola.”

Cando se vive en Roma e se madruga o domingo, o cidadán de a pé ten a posibilidade de disfrutar de pequenas igrexas que tenden a abrir só con horario de misas, e que son xoias da arquitectura barroca; dese xeito admiramos a teatral representación do Éxtase de Santa Tareixa en Santa Maria della Vitoria, o interior alabeado de San Carlo alle Quatro Fontane e máis alá a elíptica forma de Sant’Andrea del Quirinale; unha vez máis, Bernini e Borromini enfrontados. Ante tanto calor tomamos asento e destilamos esforzo en Villa Borghese. A mediodía da domenica é un tempo para pedalar a fondo nos rizzios, utilizados a xeito de carrilana, e tenderse na herba á espera de admirar as esculturas de Bernini e Canova e as pinturas de Caravaggio e Rafael no Museo Borghese. Ao atardecer, a saída pola Porta Pinciana lévanos directamente ao centro da dolce vita, a Via Veneto, que máis abaixo desemboca en obra tan singular como o Tritone. Esta tarde de fútbol europeo conclúe coa proba de dolci típicos no contorno da Navona. A despedida está próxima, o tartufo agarda.

A despedida de Roma, o día 23, non puido evitar a contemplación dos “templos” modernos: tal é o caso dunha tenda de Ferrari transversal a Via del Corso, antes de contemplar o pechado Ara Pacis que reloce baixo a estrutura de Meiers, próximo ao río e á beira do abandonado mausoleo de Augusto. Nesta xeira de compras e despedida, aínda deu tempo a comprobar que as cidades de día non son o que de noite, pois no interior de Campo di Fiori esténdense de mañá os postos de froitas e flores, de camisetas e bolsos, no mesmo espazo que a noite do sábado o ambiente rebosaba de vida nocturna, chea de exaltacións báquicas. Atravesemos unha vez máis o río para ir ollar desde a rella San Pietro in Montorio, pois é de lembrar que o luns está chiuso, o que non significa que non mereza a pena subir por Via Garibaldi para admiralo.

Hai 180 anos, un 23 de xuño, Stendhal escribía que “en Roma, cando se pode, hai que vivir tres días no mundo constantemente rodeado de compañeiros xoviais, e tres días nunha completa soedade. As persoas que teñen alma tolearían se estivesen sempre soas.”  Nós fomos un grupo sempre, unido e alegre, ás veces arrastrado pola calor, sempre ilusionado co descobremento. A Roma dos Césares e dos Papas, a da dolce vita e a miserenta, a nocturna e a de días caldos, a Roma Eterna e a de hoxe en día, acolléronnos durante 120 horas para disfrutar dun belo paseo. Quizás non tivemos tempo de experimentar o mal de Sthendal, mais tivemos oportunidade de disfrutar como calquera viaxeiro do Grand Tour.

Imos realizar unha viaxe cultural a Roma. Imos coñecer a Cidade Eterna, a urbe da que Stendhal dicía que “é costume inmemorial entre as xentes afectadas emocionarse ao chegar”. Por momentos, a visión da cúpula de San Pedro conmovíao tanto que dicía “non hai na terra nada comparable a isto. A alma conmóvese e elévase; unha tranquila felicidade invádea por completo”.

O noso programa inclúe:

1º día: visita a Santa Maria Maggiore e San Pietro in Vincoli.

2º día: visita á Roma clásica, incluindo a Praza do Campidoglio,  os Museos Capitolinos, os Foros Imperiais. Máis tarde, visita ao Trastevere.

3º día: Visita a San Pedro do Vaticano e Museos Vaticanos.

4º día: Visita á Via Appia Antica e as catacumbas de San Calixto. Non estará mal tentar ver o porto de Ostia.

5º día: Visita á Galeria Borghese, Fontana di Trevi, Piazza Spagna, Pantheon, Piazza Navona, San Carlo alle Quatro Fontane, Sant’Andrea al Quirinale.

- Interésate pola lingua italiana a traverso dun curso on-line.

- Consulta propostas de lecer na cidade. Visita as propostas de http://www.romaturismo.it/v2/romain48ore/en/romain4896ore.html e realiza unha visita virtual. Podes suxestionarte con outras visitas de interese.

“(…) Esta praza ábrese á inmensa columnata en dous semicírculos a dereita e esquerda que tan ben anuncia o templo máis belo da relixión cristiá. O espectador divisa á dereita, por enriba desta columnata, un pazo moi alto: é o Vaticano. Para o efecto de San Pedro, sería mellor que non existise este pazo. A praza comprendida entre as dúas partes semicirculares da columnata de Bernini (pero, por favor, mirade unha litografía de San Pedro), é ao meu xuizo a máis bela que existe. No centro, un grande obelisco exipcio; a dereita e esquerda, dúas fontes sempre funcionando, das que as augas, despois de subir en surtidor, caen en amplos recipientes. Este rumor tranquilo e continuo resoa entre as dúas columnatas e inclina ao ensoñamento. Este momento predispón admirablemente para emocionarse con San Pedro, (…) . A praza ovalada, da que os extremos rematan nas dúas partes da columnata, ten setecentos trinta e oito pés de longo por cincocentos oitenta e oito de ancho. Despois ven unha praza case cadrada e que remata na fachada da igrexa. A lonxitude total destas tres prazas que preceden a San Pedro é, a partir da rúa pola que se chega, mil cento corenta e oito pés. Os dous pórticos circulares de Bernini compóñense de duascentas oitenta e catro grandes columnas de pedra calcárea e de sesenta e catro pilastras; estas columnas forman tres galerías. En certas solemnidades, as carrozas dos cardeais pasan baixo a do centro. A base das columnas é de orde toscana; o fuste, de orde dórica, e as cornixas, de orde xónica. Miden trinta e nove pés e dous terzos de altura. Os dous pórticos semicirculares miden cincuenta e seis pés de ancho por cincuenta e cinco de altura. A balaustrada superior está ornada de cento noventa e dúas estatuas de doce pés de altura, como a da Ponte Lois XV. As estatuas de Roma son de pedra calcárea; foron feitas baixo a dirección do cabaleiro Bernini, e teñen actitudes bastante ridículas, mais non se miran, e, como están ben situadas, contribúen ao ornamento.”

Stendhal: “Paseos por Roma”

- Podedes realizar este breve cuestionario a continuación:

* Con que foi dourado o artesonado de Santa Maria Maggiore?

* Como estaba concebido inicialmente e como se realizou o mausoleo de Xulio II?

* Quen diseñou a praza do Campidoglio?

* Anota as características da Venus Capitolina, a Amazona ferida, o Sátiro en repouso, o Galo moribundo, a Loba Capitolina, o Espiñario, a estatua ecuestre de Marco Aurelio, a cabeza colosal de Constantino e o retrato de Caracalla. Infórmate máis a fondo sobre a estatua de Marco Aurelio e o galo moribundo.

* Visualiza este vídeo sobre o Coliseo e unha recreación de National Geographic do edificio.

* Infórmate sobre o arco de Tito e as características xerais dos arcos de triunfo en Roma.

* Quen diseñou San Pietro in Montorio? Sinala os elementos clásicos do templo.

* Olla este vídeo sobre a basílica de San Pedro do Vaticano e outro sobre a súa conclusión e a columnata de Bernini. Resume as historias bíblicas principais contadas na bóveda da capela Sixtina. Sinala a disposición da composición do Xuizo Final nesa mesma capela. Visita virtualmente a Stanza della Signatura e consulta os detalles máis significativos da Escola de Atenas. Coñece os detalles máis importantes da Piedade de Miguel Anxo.

* Infórmate sobre a obra de Bernini, e coñece algunha das súas obras máis significativas: o David, Apolo e Dafne, o Éxtase de Santa Tareixa.

* Analiza a distribución das termas de Caracalla.

* Infórmate sobre algunhas das obras máis importantes da Galeria Borghese: Amor sacro e amor profano, David coa cabeza de Goliat, Paulina Bonaparte.

* Que figuras alegóricas presiden a Fontana di Trevi?

* Olla un vídeo sobre o Pantheon e resume as características do edificio.

* Sobre que resto da antigüidade está situada actualmente a Piazza Navona? Compara a visión de Vanvitelli en 1699 da praza coa visión que ti teñas dela.

É hora de que os dous sexos da humanidade asuman con paridade responsabilidades políticas. Lembro as teses de Gilles Lipovetsky en “A terceira muller”, cando sinalaba que, desde hai catro décadas, a muller no mundo occidental se move nun escenario no que ten conquistado o poder de dispor de si mesma, decidir sobre o seu corpo e a fecundidade, o dereito ao coñecemento e a desempeñar calquera actividade. A Terceira Muller rexeitaba o modelo de vida masculino, deixarse tragar polo traballo e a atrofia sentimental e comunicativa, mais incorporándose con plenitude ás actividades da vida pública.

E ven todo isto a conto de terse retirado da carreira política pola presidencia dos Estados Unidos de Norteamérica a primeira muller que contou con posibilidades de selo: Hillary Clinton. Mais quizás sexa hora de lembrar a moitas mulleres que tiveron nas súas mans responsabilidades de goberno e abriron camiño cara a unha paridade na xestión política tan interesante como necesaria.

É o momento de lembrar a Indira Gandhi, Margaret Thatcher, Benazir Bhutto ou ben outras en activo, como Ellen Johnson-Sirleaf, Michelle Bachelet, Tarja Halonen ou Gloria Macapagal.  

Antes dos atentados do 11 de setembro de 2001 contra as Torres Xemelgas de Nova Iorque, Gilles Kepel sostivo a tese, no seu libro “A yihad”, de que o último cuarto do século XX estivera marcado pola emerxencia e máis tarde o declive dos movementos islámicos. A pleamar dese auxe seguramente a representou o triunfo da revolución islámica en Irán en 1979, acontecida nun país con fortes contrastes socioeconómicos dentro da súa poboación. O réxime corrupto do sha, elevado a un poder omnímodo coa actuación da CIA contra o intento de nacionalización do petróleo por parte de Mossadeq en 1953, apoiábase no control férreo da disidencia por parte da SAVAK e na incondicional adulación da petroburguesía.

O triunfo da revolución islámica, abandeirada por Jomeini, levou á implantación da sharia. A revolución tivo como consecuencia un retroceso das liberdades tal e como eran esperadas pola poboación máis culta. Velaí están os testemuños da xuiz e Premio Nobel Shirin Ebadi, a debuxante Marjane Satrapi ou o cineasta Mohsen Makhmalbaf. E entre nós aséntase tamén o debate sobre o fundamentalismo islámico nas sociedades occidentais, en especial despois da polémica dos escritos de Oriana Fallaci ou da publicación de caricaturas alusivas a Mahoma nun xornal danés.

“O sha, dedicado á construción da Quinta Potencia, á Revolución, á Civilización e ao Progreso, non tiña tempo para ocuparse de asuntos tan insignificantes como os seus subordinados. As contas multimillonarias do monarca creábanse de xeito moito máis sinxelo. El era a única persoa con dereito a supervisar a contabilidade da Sociedade Petrolífera de Irán, o que quere dicir que era quen dicía como se ían distribuir os petrodólares; e a fronteira entre o peto do monarca e o tesouro do Estado estaba moi desdibuxada, invisible case. Engadamos que o sha, agobiado por tantas obrigas, non se esqueceu nin por un momento da súa caixa particular, e saqueaba ao seu país de todos os xeitos posibles. (…) Xa no ano 1958 o senado norteamericano foi escenario dun escándalo cando alguén descubríu que os cartos doados por América ao Irán famento voltaran aos Estados Unidos en forma de ingresos bancarios nas contas privadas do sha, os seus familiares e persoas da súa confianza. (…) O gran diñeiro permite ao sha crear unha nova clase, descoñecida ata entón polos historiadores e os sociólogos: a “petroburguesía”, fenómeno social que vai bastante máis alá do meramente curioso. Esta burguesía non crea nada e a súa única ocupación consiste en consumir con auténtico desenfreo. (…) É unha clase de parásitos que non tarda en facerse cunha boa parte dos ingresos do Irán procedentes da venda de petróleo, o que a converte na dona do país. Todo lle está permitido a esta xente, desde o momento en que satisface a necesidade imperiosa do sha: a necesidade de adulación. Tamén lle proporciona o que tanto anceia: a seguridade. Agora Mohammed Reza vese rodeado dun exército armado ata os dentes e dunha multitude que ao velo profire berros de admiración.”

Ryszard Kapuscinski: “O Sha”

“A vitoria do discurso islamista foi posible grazas á notable capacidade de Jomeini para unificar aos diversos compoñentes, relixiosos e incluso laicos, dun movemento que, nos seus inicios, se centraba na xenreira cara ao sha e o seu réxime, o que permitía que cada un proxectase nel as súas pantasmas políticas particulares, sen que fosen desmentidas, ata a serie de depuracións que seguiron á toma do poder. (…) En Irán… Jomeini prestou unha inmediata atención aos sectores máis modernos e que acadaran un maior éxito na sociedade, e que, aínda que nun primeiro momento non estaban da súa banda, fixeron posible co seu decantamento o derrocamento do sha. (…)

Os liberais, a minoría kurda (sunita) e algúns cregos erixíronse en contra do que consideraban como unha restauración da ditadura baixo o turbante do ayatolá. Fronte á coalición destes opoñentes, e co pretexto da admisión do sha en territorio americano onde seguía un tratamento médico para o cancro que remataría coa súa vida, cincocentos “estudantes seguidores do imán [Jomeini], dirixidos por un responsable do PRI, asaltaron a embaixada dos Estados Unidos o 4 de novembro de 1979, e retiveron aos diplomáticos como reféns ata xaneiro de 1981.”

Gilles Kepel: “A yihad”

“O asunto das caricaturas, máis aló das manipulacións das que poida ser obxecto, puxo aínda máis de relevo a cuestión do islam en Europa, ao suscitar interrogantes sobre aspectos fundamentais do dereito, como ocorreu no caso Rushdie. Existe o sentimento de que se trata daquel mesmo conflito entre a liberdade de expresión e o castigo ao blasfemo. Pero as cousas cambiaron: a prensa árabe fala estes días da presenza de máis de 15 millóns de musulmáns na UE. Unhas poboacións ás que se presenta como unha comunidade de fieis ameazados na súa fe, o cal xustifica a intervención salvadora dos seus correlixionarios en todo o mundo. Este é o miolo da batalla de Europa: serán as poboacións europeas de orixe musulmá o vector da democratización dos seus países de orixe, grazas ao exemplo da súa integración e a súa prosperidade nunhas sociedades liberais e pluralistas, ou, pola contra, acabarán sendo reféns de quen se empeña en convertelas nun cabalo de Troia que agudice os antagonismos relixiosos e, desa forma, desestabilice Europa? Velaí un dos principais desafíos políticos que se ocultan trala axitación actual.”

Gilles Kepel, “O que esta crise esixe de Europa”, El País, 12 / 02 / 2006

Desintegrada a URSS, USA converteuse no grande xendarme mundial, con campo libre para intervir militarmente e reorganizar a nova orde internacional segundo os seus intereses. O liderado norteamericano coincide co final da Guerra Fría e o triunfo da democracia liberal como modelo de goberno no panorama mundial actual. Pódese dicir que xa un historiador, Francis Fukuyama, nunha controvertida tese, anticipaba este triunfo do modelo liberal en 1988, e en 1992 publicou “O fin da historia”, libro no que defendía que a Historia humana como loita de ideoloxías tiña concluído. Mais o novo pano de aceiro esténdese entre ricos e pobres, cunha diferenza cada vez máis incrementada polas políticas neoliberais. E quizás estamos máis próximos ao “choque de civilizacións” que preconizaba Huntington que ao “final da historia” proposto por Fukuyama.

” O triunfo de Occidente, da “idea” occidental, é evidente, en primeiro lugar, no total esgotamento de sistemáticas alternativas viables ao liberalismo occidental. Na década pasada houbo cambios inequívocos no clima intelectual dos dous países comunistas máis grandes do mundo, e nambos iniciáronse significativos movementos reformistas. Pero este fenómeno esténdese máis aló da alta política, e pode observarse tamén na propagación inevitable da cultura de consumo occidental en contextos tan diversos como os mercados campesiños e os televisores en cores, agora omnipresentes en toda China; nos restaurantes cooperativos e as tendas de vestiario que se abriron o ano pasado en Moscova; na música de Beethoven que se transmite de fondo nas tendas xaponesas, e na música rock que se goza igual en Praga, Rangún e Teherán.”

F. Fukuyama: “O fin da Historia?”, artigo publicado en National Interest en 1988.

* Consulta o artigo completo de Fukuyama.

“A finais dos anos oitenta, o mundo comunista esborrallouse e o sistema internacional da guerra fría pasou a ser historia. No mundo da posguerra fría, as distincións máis importantes entre os pobos non son ideolóxicas, políticas nin económicas; son culturais. Persoas e nacións están intentando responder a pregunta máis básica que os seres humanos poden afrontar: quen somos? E estana a respostar na forma tradicional en que os seres humanos a contestaron, facendo referencia ás cousas máis importantes para eles. A xente defínese desde o punto de vista da xenealoxía, a relixión, a lingua, a historia, os valores, costumes e institucións. Identifícanse con grupos culturais: tribos, grupos étnicos, comunidades relixiosas, nacións e, no nivel máis alto, civilizacións. A xente usa a política non só para promover os seus intereses, senón tamén para definir a súa identidade. Sabemos quen somos só cando sabemos quen non somos, e con frecuencia só cando sabemos contra quen estamos. (…)

Samuel P. Huntington: “O choque de civilizacións”.

“Os acontecementos do século XX confirmaron grande parte da crítica socialista do capitalismo. As mesmas forzas que xeraban a extraordinaria abundancia material aumentaban ao mesmo tempo as desigualdades globais entre os cidadáns das nacións e entre as nacións. A riqueza acumulábase sen cesar en depósitos xigantescos que contrastaban cos vales de pobreza que había entre eles. O capitalismo demostrou a súa capacidade para xerar riqueza material en abundancia; pero ata o momento non foi capaz de distribuir a riqueza global de xeito equitativo, humano e sostible. (…) As estimacións dos ingresos globais per cápita suxiren que este indicador pasou de 1.500 dólares en 1900 a 6.600 en 1998. Durante este mesmo período, a esperanza global de vida, un dos indicadores máis decisivos da calidade de vida, pasou de 35 anos a 66. Son melloras importantes, aínda que están repartidas de xeito desigual. (…) Nas últimas décadas do século XX parece terse ensanchado o desfase económico. En 1960, o 20 por 100 máis rico da poboación mundial ingresaba arredor de 30 veces a renda do 20 por 100 máis pobre; en 1991, o multiplicador subira a 61. As condicións deterioráronse sobre todo en América do Sur e na África subsahariana. A comezos da década de 1970, África era autosuficiente no que se refire a produción de alimentos e incluso exportaba excedentes. Impresiona, pois, averiguar que en 1990-2000 o PIB total da África subsahariana (sen contar Suráfrica), cunha poboación de 450 millóns de habitantes, foi inferior ao de Bélxica, que ten só 11 millóns. Estas estatísticas lémbrannos que a modernidade empeorou as condicións de vida da millóns de persoas.”

David Christian: “Mapas do tempo. Introdución á “gran historia”

“As guerras menores causaron tantas vítimas como as mundiais e a guerra fría. Entre 1900 e 1985 houbo arredor de 275 guerras. Entre 1945 e 2000 houbo nove guerras rexionais nas que morreron máis dun millón de persoas; nestas guerras, as baixas civís superaron ás militares. Nas guerras de Corea e Vietnam morreron o 10 e o 13 por 100, respectivamente, da poboación local. Desde o final da guerra fría houbo cambios que poderían ter grande importancia a longo prazo. Nos anos noventa os gastos militares globais recurtáronse nun 40 por 100 aproximadamente e reducíronse as existencias de toda clase de armas. (A “guerra contra o terrorismo” declarada a raíz dos atentados do 11 de setembro de 2001 contra Nova Iorque e o Pentágono podería invertir esta tendenza.) A guerra voltouse máis localizada e de xeito crecente produciuse no interior dos estados ou entre determinados estados e exércitos guerrilleiros, e este cambio supón unha redución da escala (aínda que non do horror dos que viven os conflitos). Estas cifras indican máis unha modificación da natureza da guerra que unha redución real do número de enfrontamentos.”

David Christian: “Mapas do tempo. Introdución á “gran historia”

Peter Greenaway, o cineasta-artista que hai vinte anos nos entusiasmara coa reflexión profunda sobre a obra de Boullée en O ventre dun arquitecto, aborda agora a explicación cinematográfica da máis gloriosa obra de Rembrandt, “A rolda de noite”, un encargo da compañía de arcabuceiros de Amsterdam. O retrato de grupo, que non foi do agrado de moitos dos contratantes -que tiveron que pagar unha cifra elevada para a época, unha media de cen floríns, por aparecer na obra-, marca un fito neste tipo de representacións. A obra, aloxada hoxe en día no Rijksmuseum, non se librou dos atentados dalgúns desequilibrados, en época contemporánea.

“Sen dúbida, Rembrandt púxose a traballar con seguridade. A súa lección de anatomía que, despois de todo, fora ao seu xeito nada menos que revolucionaria, tiña sido considerada aceptable, e os oficiais da “Rolda de noite” apenas eran un fato de zafios filisteos. É certo que Banning Cocq podería non ser un Bicker ou un De Graeff, mais estaba ben plantado e ben educado. O seu pai, Jan, fora boticario, o que non quere dicir en absoluto drogueiro á volta do recanto, xa que amasara unha fortuna considerable no negocio e casara moi ben segundo a familia Banning. A familia fora suficientemente ambiciosa e sofisticada para enviar a Frans á escola de leis de Poitiers, e cando voltou co seu doutorado casou cunha Overlander, unha familia famosa pola súa influenza política e a súa solvencia económica. (…) Aínda que non era tan notable como Banning Cocq, o seu lugartenente Willem van Ruytenburgh tampouco era precisamente alguén vulgar. A súa familia fixera riqueza como kruideniers, tendeiros; a suficiente riqueza como para mercar a casa e as poucas hectáreas necesarias para ter un posto entre a nobreza elegante de Holanda. (…) Con todo, o boato do lugartenente só reforza dalgún xeito a sensación de autoridade que descansa na figura do capitán vestido de negro, mais encendido cun fero faxín vermello-alaranxado que cruza o seu peito. Toda a forza do primeiro plano do cadro depende críticamente deste asombroso contraste de cor. Mais Rembrandt consigue traballar exactamente a contracorrente dos coñecementos adquiridos relativos aos efectos ópticos da cor no espazo, que sostiñan que as cores vivas daban sensación de achegarse e as apagadas de retirarse. Vestido básicamente de negro, Banning Cocq non só domina o amarelo canario de Van Ruyterburgh, senón que avanza visiblemente por diante del facendo que o lugartenente, como manda a xerarquía, pareza verdadeiramente máis pequeno que o seu oficial veterano. Non hai nada máis elocuente da relación entre o capitán coa faciana completa e o subordinado de perfil que a sombra da autoritaria man de Banning Cocq proxectándose sobre o atuendo de Van Ruytenburgh, a representación do eco da orde oral do seu capitán.

Con todo, “A rolda de noite” non é só un homenaxe aos personaxes de dous patricios illados cunha multitude de figurantes indiscriminados aparecendo por detrás. Ademáis dos oficiais veteranos, había dezaséis homes do segundo distrito que pagaron para ser retratados, moitos deles comerciantes de panos, e Rembrandt, contrariamente ao que pensaban os seus críticos da época e posteriores, pretendía sen dúbida dignificar o seu encargo pero sen o formato monótonamente acumulativo das obras de milicia convencionais. (…)

“A rolda de noite” non é só unha reunión de oficiais única entre as obras de milicias, senón que evoca a unha compañía en movemento, case como unha compañía de teatro de rúa con todos os seus actores reunidos para a función: o tamborileiro contratado por un día, o golfiño da pólvora (con aspecto de bufón baixo un casco demasiado grande), os piqueiros e os arcabuceiros. (…)

Os críticos clasicistas quedaron horrorizados con razón ante “A rolda de noite” porque, a pesar dos seus coidadosos cálculos de cor, tonalidade, composición e forma, presta demasiada pouca atención ás reglas do decoro. Era a cousa máis inmodesta que Rembrandt fixera nunca, non canto a autobombo, senón en termos do que pensaba que podía reunir nunha soa obra. É o cumio da pintura barroca porque consigue moito e porque é moito. É un retrato de grupo, unha escena seudohistórica, unha exhibición emblemática, unha aparición visionaria e tamén, na miña opinión, unha afirmación persoal das cualidades vivas e trascendentes da pintura mesma.”

Simon Schama: “Os ollos de Rembrandt”.

O Reino de Serbios, Croatas e Eslovenos, creado en 1918, adoptou o nome oficial de Iugoslavia en 1929. Trala Segunda Guerra Mundial, e ata 1980, permaneceu como unha república socialista federal, seguindo o modelo autoxestionario impulsado por Tito. Mais á morte deste dirixente, e asumida a dirección por unha presidencia colectiva de oito membros, as tensións nacionalistas comezaron a aflorar. Finalmente, o expansionismo serbio, alentado por Slobodan Milosevic, unido aos cambios producidos na Europa do Leste a partir de 1989, provocaron a ruptura do Estado: en 1990 foi abolida a autonomía de Kosovo; os serbios de Krajina declararon a súa separación de Croacia en marzo de 1991; en xuño e xullo dese mesmo ano, Eslovenia e Croacia independizáronse da república federal; en 1992 formulan a súa independencia Macedonia e Bosnia-Herzegovina, e tamén Serbia e Montenegro crean a República Federal de Iugoslavia.

Bosnia converteuse, 50 anos despois da Segunda Guerra Mundial, na vergoña de Europa por un conflito militar que se prolongou entre 1992 e 1995 e, incluso coa intervención dos cascos azuis da ONU, asistiu a episodios tan lamentables como o de Srebrenica ata concluir cos acordos de Dayton. Sucesos como este e a crise de Kosovo levarían á caída de Milosevic e o seu inconcluso xuizo (Slobo morreu en cautividade en 2006) diante do Tribunal Penal Internacional da Haia. A finais da década de 1990 estourou definitivamente o conflito de Kosovo, que, despois dos bombardeos da OTAN en 1999, foi administrado pola ONU. Unilateralmente, Kosovo declarou a súa independencia en febreiro de 2008.

Este espazo que foi a antiga Iugoslavia, mestura de etnias e culturas diversas, antigo espazo de choque entre os Imperios austríaco e otomán, viuse envolto nas últimas dúas décadas en tensións nacionalistas que provocaron a creba final da unidade estatal. É un exemplo de como a caída do socialismo real fixo aflorar sentimentos ocultos que noutros lugares (véxase, por exemplo, a revolución de terciopelo en Checoslovaquia, e a posterior división do país en dous Estados, República Checa e Eslovaquia) deron lugar a transicións pacíficas. Non aconteceu o mesmo na ex-Iugoslavia.

“Como escribiu Alain Finkielkraut, a guerra de Kosovo comezou en 1989, cando Slobodan Milosevic, iniciando a frenética campaña de exaltación nacionalista serbia que lle permitiu facerse co poder absoluto (e, ao mismo tempo, precipitou a desintegración da Federación iugoslava), aboliu o estatuto de autonomía daquela provincia, prohibiu aos kosovares albaneses as súas escolas e toda representatividade pública, e, pese a constituir o noventa por cento da población, converteunos en ciudadáns de segunda respecto ao dez por cento restante (a minoría serbia). Se naquel momento os países occidentais apoiasen aos demócratas que en Iugoslavia resistían ao rechoncho apparatchik que, a fin de consolidarse no poder, mudou a súa ideoloxía marxista polo nacionalismo e provocaba a eslovenos, croatas, bosnios e kosovares coa ameaza duna hexemonía serbia sobre a Federación para, no clima de división e xenofobia así creado, impedir a democratización de Iugoslavia que tería posto fin á súa carreira política, Europa tería aforrado os douscentos mil mortos de Bosnia e os sofrementos que, desde entón, padecen os Balcáns, incluidos, por suposto, os dos propios serbios.”

M. Vargas Llosa: “A cabeza de Milosevic”.

“Para un reporteiro de guerra, territorio comanche é o lugar onde o instinto di que pares e deas media volta. O lugar onde os camiños están desertos e as casas son ruinas chamoscadas; onde sempre semella a punto de anoitecer e camiñas pegado ás paredes, cara aos tiros que soan ao lonxe, mentres escoitas o ruido das túas pegadas sobre os cristais rotos. Territorio comanche é alí onde os oes esmagarse baixo as túas botas, e aínda que non os ves sabes que están a ollarte. Onde non ves os fusís, mais os fusís vente a ti.”

A. Pérez Reverte: “Territorio comanche”.

* Infórmate sobre “Underground”, de Emir Kusturica (tamén na Wikipedia). E olla e escoita unha versión do tema “Kalashnikov”, de Goran Bregovic. Na última escena da película, o anaco de terra que se desprende cara ao final do río representa a Bosnia-Herzegovina, o país natal de Kusturica, que está separado culturalmente e incomprendido por Europa. Un dos protagonistas, Ivan, di: “Construimos novas casas, con tellas vermellas, onde as cigoñas constrúen os seus niños e coas portas abertas aos nosos invitados. Agradecemos á terra que nos alimenta, ao Sol que nos quenta e aos campos que nos lembran os verdes pastos na casa. Así, con dor, tristeza e ledicia, lembramos o noso país cando contamos aos nosos nenos historias que comezan como todas as historias: “era unha vez unha terra…”. Bota unha ollada a esa derradeira escena do filme:

A pesar do crecemento agrario e industrial da URSS tralo ascenso de Breznev (1964) ao poder, o país non estivo nunca á altura económica do Occidente capitalista. De 1951 a 1975 as colleitas de gran incrementáronse nun 2% anual, e entón iniciouse unha curva descendente. Mentres en USA, á altura de 1982, o 4% da poboación vivía no campo, na URSS facíao un 25%. Mentres a economía soviética medrou a un ritmo medio do 1,5% anual canto ao crecemento do PIB, a porcentaxe destinada á industria militar foi do 4%. Os planes quinquenais non acadaron case nunca os seus obxectivos. A nomenklatura converteuse nun corpo funcionarial inerme e sen maior iniciativa que conservar o seu status quo.

Con este panorama, e trala reactivación da guerra fría na época Reagan (1980-1988), a parálise económica tratou de ser combatida coas reformas propostas por Gorbachov (1985-1991), baseadas na perestroika e na glasnost. Mais xa foi tarde para retomar o rumbo. A política de Gorbachov, coa retirada de Afganistán e a non intervención nos procesos de independencia formal das democracias populares de Europa oriental (isto é, o abandono da doutrina Breznev -intervencionista- en favor do que o portavoz do Kremlin, Gerasimov, denominou “a doutrina Sinatra” -cada un “á súa maneira”, segundo a coñecida canción do vocalista norteamericano), tivo como consecuencia a ulterior desaparición da URSS como entidade. E a caída, iniciada coas protestas contra a presenza militar soviética nas repúblicas bálticas (1988), seguida da caída do muro de Berlín (1989) e a reunificación alemana (1990), precipitouse en agosto de 1991 co intento de golpe de Estado militar da vella garda soviética contra Gorbachov. Finalmente, este non se sumou ao golpe e Yeltsin clamou contra os tanques que percorrían Moscova. O 25 de decembro de 1991 arriouse a bandeira comunista no pazo do Kremlin: a URSS deixaba de existir.

“En certo momento –e isto viuse con claridade na segunda metade dos anos setenta- ocorreu algo que a simple vista parecía inexplicable. O país empezou a perder ímpetu. […] Formouse unha especie de “mecanismo de freado” que afectaba ao desenvolvemento social e económico. E todo isto sucedeu nun momento no que a revolución científica e tecnolóxica abría novas perspectivas ao progreso económico e social. Algo estrano estaba a suceder: o volante da poderosa maquinaria estaba en movemento, mais a barra de transmisión patinaba e o seu impulso non chegaba aos centros de traballo ou as correas estaban frouxas.

            Ao analizar a situación, descubrimos que o crecemento económico estaba a reducirse. Nos últimos quince anos, as taxas de crecemento da renda nacional baixaran máis da metade e a principios dos anos oitenta estaban case ao nivel do estancamento económico. Un país que outrora se achegara rápidamente ás nacións avanzadas do mundo empezaba a perder posicións. Ademáis, empezaba a ensancharse o abismo que nos separaba en eficacia da produción, en calidade dos produtos, en desenvolvemento científico e tecnolóxico, en produción de tecnoloxía avanzada e no uso de técnicas avanzadas, e non para deixarnos no mellor lugar.”

M. Gorbachov: “Perestroika”.

“O fundamento no que se apoiaba o Imperio soviético non foi senón o terror e o seu inseparable e tembloroso fillo: o medo. Posto que o Kremlin renuncia á política do terror de masas no momento en que morren Stalin e Beria, pódese dicir que a súa desaparición constitúe o principio do fin do Imperio. O desxeo de Jruschov e os posteriores anos de estancamento suavizan un pouco o pesadelo do medo da época de Stalin, mais non acaban de eliminalo de todo. Continúan as persecucións dos disidentes, multiplícanse os despidos do traballo daqueles que non pensan como deben, a censura campa polos seus respetos, etc. Só a perestroika e a glásnost introducen un cambio radical. A xente por vez primeira empeza a expresar públicamente as súas opinións, empeza a ter ideas propias, a criticar e a reivindicar. (…)

            Non só está permitido falar; o importante é que por fin hai de que, pois ao mesmo tempo empezou a viaxe ao mundo da información. Xeralizando e simplificando as cousas, unha das diferenzas máis significativas entre a primeira e a segunda metade do século XX (sobre todo nos anos finais da segunda) é esta: en cada unha destas dúas épocas vivíuse (e síguese a vivir) nuns mundos, desde o punto de vista da información, radicalmente opostos. Visto desde esta perspectiva, o home que vivíu na primeira metade do século, e sobre todo na URSS, estaba moito máis próximo ao home das cavernas que o que hoxe senta diante dun computador e, só pulsando unhas teclas, ten acceso inmediato a calquera clase de infomación.”

Ryszard Kapuscinski: “O Imperio”. 

“Os dirixentes da meirande parte dos Estados comunistas eran homes vellos, cansos e cortados á antiga, ademáis de carecer da enerxía e a convicción coas que se cimentaran os réximes comunistas nos anos corenta e cincuenta. A perda do apoio soviético supuxo un golpe mortal para a confianza en sí mesmos. Curiosamente, onde máis durou o réxime comunista foi en Albania, que rompera coa URSS nos anos sesenta, e en Romanía, que sempre fixera alarde de certa independencia respecto á Unión Soviética. As probabilidades de supervivencia dos gobernos comunistas víronse tamén reducidas pola complexidade da maquinaria administrativa sobre a que se asentaban. O comunismo xa non estaba controlado por unha vangarda revolucionaria concreta, senón que se sostiña nun nutrido grupo de elites intermedias (militares, empresarios e burócratas do partido). Este grupo, máis que o secretariado xeral do propio partido, decidíu que xa non valía a pena defender o comunismo. Tal decisión non se pode explicar nin pola presión que chegaba de abaixo nin polas reformas que cegaban desde arriba. Foi o resultado dunha interacción entre o goberno e o pobo máis que da vitoria dun sobre o outro.”

Richard Vinen: “Europa en fragmentos”.

Rematamos este curso académico -canto a proxeccións cinematográficas- coa última entrega da “triloxía asiática” da que nos temos feito eco nel. E rematamos en China, coa vida de Pu Yi, “o emperador amarelo” en verbas de Galeano:

“Pu Yi tiña tres anos de idade cando en 1908 se sentou no trono reservado aos Fillos do Ceo. O minúsculo emperador era o único chinés que podía usar a cor amarela. A grande coroa de perlas escondíalle os ollos, mais non había moito que ollar: fundido en túnicas de seda e ouro, aburríase na inmensidade da Cidade Prohibida, o seu pazo, a súa prisión, sempre rodeado por unha multitude de eunucos.

Cando a monarquía caeu, Pu Yi pasou a chamarse Henry, ao servizo dos ingleses. Despois, os xaponeses sentárono no trono de Manchuria e tivo trescentos cortesáns que comían as sobras dos seus noventa pratos.

As tartarugas e as grullas simbolizan, en China, a vida eterna. Mais Pu Yi, que non era tartaruga nen grulla, lograra conservar a cabeza sobre os ombreiros, o que era máis ben raro na súa perigosa posición.

En 1949, cando Mao tomou o poder, Pu Yi culminou a súa carreira converténdose ao marxismo-leninismo.

A finais de 1963, cando o entrevistei en Pekín, vestía como todos os demáis, uniforme azul abotoado ata o pescozo, e polas mangas asomaban os puños raídos da camisa. Gañaba a vida podando prantas no Xardín Botánico de Pekín.

Estaba sorprendido de que alguén puidese ter interese en falar con el. Entoou a súa mea culpa, son un traidor, e con voz monocorde recitoume consignas durante un par de horas.

De cando en vez, puden interrompelo. Da súa tía, a emperatriz, a Ave Fénix, só lembraba que tiña cara de morta. Cando a viu, asustouse e chorou. Ela deulle un caramelo e el tirouno ao chan. Das súas mulleres, díxome que sempre as coñecera por fotos que lle daban a elixir os mandaríns ou os ingleses ou os xaponeses. Ata que por fin, grazas ao presidente Mao, puidera casar cun amor de verdade.

- Con quen, se non é indiscreción?

- Unha traballadora, unha enfermeira de hospital. Casamos un primeiro de maio.

Pregunteille se era membro do Partido Comunista. Non, non era.

Pregunteille se quería ser.

O intérprete chamábase Wang, non Freud. Pero vese que estaba canso, porque traducíu:

- Sería para min un grande forno.”

Eduardo Galeano: “Espellos”.

En 1987 estreouse o film de Bertolucci “O último emperador”, que recreaba a vida de Pu Yi, falecido en 1967. O traballo, a primeira película que se permitíu filmar en escenarios orixinais da Cidade Prohibida, foi galardoado con 9 Óscars de Hollywood.

O día 5 de xuño foi establecido pola ONU, desde o Cumio de Estocolmo en 1972, como o “Día Mundial do Medio Ambiente”, como xeito de concienciarnos ante o deterioro continuo das condicións ambientais do planeta no que vivimos.

Ante a proximidade do evento, é unha boa ocasión para acudirmos á web do Observatorio da Débeda na Globalización e, por outra banda, calcular a nosa pegada ecolóxica.

* Consulta e resume os vídeos publicados en www.elpais.com con motivo do Día Internacional do Medio Ambiente 2008.

* Anota as ideas fundamentais que se citan no manual de boas prácticas ambientais publicado por SOGAMA.

En 1957, no peirao de A Coruña, o fotógrafo Manuel Ferrol tomou unha das instantáneas máis famosas da emigración galega, cando o “home e o neno” -tal era o título da fotografía-, Manuel Ángel Calo e o seu fillo Xoan, despedían aos pais, unha irmá e varios primos, que viaxaban cara á Arxentina no “Juan de Garay”. Imaxes como esta inspiraron a Chano Piñeiro para as súas creacións “Mamasunción” e “Sempre Xonxa”.

Nesta imaxe maniféstase o drama da emigración, cando un dos destinos máis significativos era aínda América Latina, antes de que Europa fose receptor de emigrantes galegos nos anos 1960 e 1970. Bota unha ollada á imaxe de Manuel Ferrol e outras do mesmo autor.

Tamén Alberto Martí deixou constancia en 1960 doutra imaxe significativa, cando dous nenos tiñan perdido o barco que os levaría a Venezuela, tamén no peirao coruñés, lugar que tantas historias de despedidas pode lembrar.

* Consulta unhas actividades sobre a emigración en Galicia.

A segunda metade do século XX en América Latina ven marcada por unha fraxilidade dos sistemas democráticos, que derivaron en ditaduras en boa parte do cono sur na década de 1970. E a crise económica internacional desa década levou a un incremento continuo da débeda externa dos Estados. A pesar de ter recuperado na década de 1990 a democracia, a meirande parte dos países debátense na loita contra problemas que son de longo percorrido: as profundas diferenzas de renda entre grupos sociais, derivadas entroutras cousas dun mal reparto da terra, teñen provocado reivindicacións de reparto e ocupacións das fazendas, por exemplo, por parte do Movemento dos Sen Terra en Brasil; unha infrarrepresentación política e ausencia de autonomía de diversas comunidades indíxenas xestou, por exemplo, o movemento antiglobalización do Exército Zapatista de Liberación Nacional (EZLN) en Chiapas; o control de territorios      -nos que o cultivo de cocaína é a principal actividade económica- por parte das Forzas Armadas Revolucionarias Colombianas sustrae ao Estado un verdadeiro dominio sobre boa parte do país… E así múltiples conflitos que inciden nas desigualdades sociais e económicas e na desvertebración política.

“É multitudinaria a invasión dos brazos que veñen das zonas máis pobres de cada país; as cidades excitan e defraudan as expectativas de traballo de familias enteiras atraídas pola esperanza de elevar o seu nivel de vida e conseguirse un sitio no grande circo máxico da civilización urbana. Unha escaleira mecánica é a revelacíón do Paraíso, pero o deslumeamento non se come: a cidade fai aínda máis pobres aos pobres, porque cruelmente exíbelles espexismos de riquezas ás que nunca terán acceso, automóbiles, mansións, máquinas poderosas como Deus e como o Demo, e en cambio négalles unha ocupación segura e un teito decente baixo o que cobixarse, pratos cheos na mesa para cada mediodía. Un organismo das Nacións Unidas (CEPAL, Estudo económico de América Latina, 1967, Nova Iorque-Santiago de Chile, 1968.) estima que polo menos a cuarta parte da poboación das cidades latinoamericanas habita «asentamentos que escapan ás normas modernas de construción urbana», extenso eufemismo dos técnicos para designar os tugurios coñecidos como favelas en Río de Janeiro, callampas en Santiago de Chile, jacales en México, barrios en Caracas e barriadas en Lima, villas miseria en Bos Aires e cantegriles en Montevideo. (…)

            Dentro de cada país reprodúcese o sistema internacional de dominio que cada país padece. A concentración da industria en determinadas zonas reflicte a concentración previa da demanda nos grandes portos ou zonas exportadoras. O oitenta por cento da industria brasileña está localizado no triángulo do sueste -São Paulo, Río de Janeiro e Belo Horizonte- mentres o norleste famélico ten unha participación cada vez menor no produto industrial nacional; dous terzos da industria arxentina están en Bos Aires e Rosario; Montevideo abrangue as tres cuartas partes da industria uruguaia, e outro tanto ocorre con Santiago e Valparaíso en Chile; Lima e o seu porto concentran o sesenta por cento da industria peruana (CEPAL, Op. Cit.). O crecente atraso relativo das grandes áreas do interior, mergulladas na pobreza, non se debe ao seu illamento, como sosteñen algúns, senón que, pola contra, é o resultado da explotación, directa ou indirecta, que sofren por parte dos vellos centros coloniais convertidos, hoxe, en centros industriais.” 

 Eduardo Galeano: “As veas abertas de América Latina”.

 “Durante a década do 70 a Arxentina foi convulsionada por un terror que proviña tanto da extrema dereita como da extrema esquerda, fenómeno que ocorreu en moitos outros países. Así aconteceu en Italia, que durante longos anos debeu sufrir a desapiadada acción das formacións fascistas, das Brigadas Vermellas e de grupos similares. Pero esa nación non abandonou en ningún momento os principios do dereito para combatelo, e fíxoo con absoluta eficacia, mediante os tribunais ordinarios, ofrecendo aos acusados todas as garantías da defensa en xuízo; e coa ocasión do secuestro de Aldo Moro, cando un membro dos servizos de seguridade lle propuxo ao Xeneral Della Chiesa torturar a un detido que parecía saber moito, respondeulle con palabras memorables: «Italia pode permitirse perder a Aldo Moro. Non, en cambio, implantar a tortura». Non foi deste xeito no noso país: aos delitos dos terroristas, as Forzas Armadas responderon cun terrorismo infinitamente peor que o combatido, porque desde o 24 de marzo de 1976 contaron co poderío e a impunidade do Estado absoluto, secuestrando, torturando e asasinando a miles de seres humanos.”

Ernesto Sábato: Prólogo de “Nunca máis. Informe sobre desaparecidos”.

“En 1915, os Estados Unidos invadiron Haití. En nome do goberno, Robert Lansing explicou que a raza negra era incapaz de gobernarse a sí mesma, pola súa tendencia inherente á vida salvaxe e a súa incapacidade física de Civilización. Os invasores quedáronse dezanove anos. O xefe patriota Charlemagne Péralte foi cravado en cruz contra unha porta.

            Vinteún anos durou a ocupación de Nicaragua, que desembocou na ditadura de Somoza, e nove anos a ocupación da República Dominicana, que desembocou na ditadura de Trujillo.

            En 1954, os Estados Unidos inauguraron a democracia en Guatemala, mediante bombardeos que acabaron coas eleccións libres e outras perversións. En 1964, os xenerais que remataron coas eleccións libres e outras perversións en Brasil recibiron cartos, armas, petróleo e felicitacións da Casa Branca. E algo parecido ocorreu con Bolivia, onde algún estudioso chegou á conclusión de que os Estados Unidos eran o único país onde non había golpes de estado, porque alí non había embaixada dos Estados Unidos.

            Esta conclusión foi confirmada cando o xeneral Pinochet obedeceu a voz de alarma de Henry Kissinger, e evitou que Chile se volvese comunista pola irresponsabilidade do seu propio pobo.

            Pouco antes ou pouco despois, os Estados Unidos bombardearon a tres mil panameños pobres para capturar a un funcionario infiel, desembarcaron tropas en Santo Domingo para evitar o regreso dun presidente votado polo pobo, e non tiveron máis remedio que atacar Nicaragua para evitar que Nicaragua invadise os Estados Unidos vía Texas.

            Por entón, xa Cuba recibira a cariñosa visita de avións, buques, bombas, mercenarios e millonarios enviados desde Washington en misión pedagógica. Non poideron pasar máis alá da Baía dos Cochinos.”

Eduardo Galeano: “Espellos”.

“Cal é o estado xeral de América Latina no momento en que se conmemora o trinta aniversario da morte, nas selvas de Bolivia, de Ernesto Che Guevara, o guerrilleiro heroico? A vida política do continente caracterízase por un factor novo: o réxime democrático estendeuse por todos os lugares (ou case todos). Os militares voltaron aos seus cuarteis. Ditaduras moi antigas, como a do Paraguai, desfondáronse (…).

O xeneral Pinochet abandoou o Pazo da Moeda (que asaltou tras o golpe de Estado contra o goberno lexítimo de Salvador Allende) aceptando en 1989 o veredicto das furnas, aínda cando as espadas sigan en alto, como se puxo de manifesto a partir da súa detención en Londres, desde finais de 1998, atendendo a diversas demandas internacionais por crimes contra a Humanidade.

Coa excepción de Cuba e Surinam, todos os gobernantes en exercicio foron libremente elixidos e considéranse lexítimos. Os propios sandinistas, que chegaron ao poder polas armas en 1979, aceptaron, en febreiro de 1990, retirarse despois da súa derrota electoral. Esta retirada marcou simbólicamente o final de tres decenios do ciclo revolucionario que comezou en La Habana en 1959, coa vitoria de Fidel Castro.

As guerrillas tradicionais que subsisten, fundamentalmente en Colombia, fóronse instalando nunha especie de semibandidismo, establecendo en ocasións boas relacións cos traficantes de drogas, e non se plantexan seriamente a conquista do poder.

O Exército Zapatista de Liberación Nacional (EZLN), que irrumpíu espectacularmente en Chiapas en xaneiro de 1994, constitúe un caso aparte. Trátase da primeira resposta do Sur contra a globalización económica e o neoliberalismo, coas armas na man. Non foi casual que a súa aparición na escena internacional coincidise coa posta en marcha do Acordo de Librecambio Norteamericano (ALENA). O EZLN diríxese explícitamente, como afirma o seu líder carismático, o subcomandante Marcos, “non a conquistar o poder polas armas, senón a favorecer a creación dun contexto político que permita a unha democracia auténtica expanderse realmente en México”.

Ignacio Ramonet: “América Latina: do Che a Marcos”, en “Xeopolítica do caos”.

“En Colombia, os territorios controlados polas FARC e as AUC constitúen básicamente países dentro doutro país. Coa súa propia lei, a súa propia economía e as súas propias infraestruturas, trátase de territorios nos que a autoridade dominante se sostén en grande medida grazas ao tráfico de drogas. (…) Basta con dar só un paso máis para decatarse que as batallas entre organizacións criminais no norte de México non son só por dominar unha determinada parcela do negocio do narcotráfico, senón polo control político dunhas áreas nas que os representantes oficiais do goberno é probable que estean dispostos a que se lles soborne, ou ben que se sintan demasiado intimidados para constituir unha ameaza.”

 Moisés Naím: “Ilícito”.

* Consulta a letra de “México insurgente”, de Ismael Serrano.

Despois da Segunda Guerra Mundial, a capitulación xaponesa levou á ocupación e xestión do Estado polos estadounidenses, que puxeron o país en mans de McArthur. A nova Constitución de 1947 consagrou un sistema parlamentario bicameral no que o emperador perdía a súa divinidade e pasaba a ser un símbolo. O desmantelamento dos zaibatsu non impedíu que, en parte grazas ao impulso que se deu á industria xaponesa por mor da guerra de Corea, o crecemento económico fose espectacular, especialmente nas décadas de 1950 e 1960.

O modelo económico xaponés, certamente paternalista e baseado na convivencia dunha estrutura de grandes e pequenas empresas moi tecnificadas, entrou en crise na década de 1990, ocasionando pobreza e paro en sectores máis amplos da poboación, dentro dunha sociedade case acostumada ao pleno emprego e ás longas xeiras de traballo.