Matisse en Madrid

 

Desde hoxe, e ata setembro, o Museo Thyssen-Bornemisza expón en Madrid unha retrospectiva sobre a “etapa madura” do pintor, a que vai de 1917 a 1941, entre a I e a II Guerra Mundial. Trátase do momento no que o creador do fauvismo se convirte nunha das grandes referencias da pintura de vangarda, xunto a Picasso. Instalado en Niza, afrontou a pintura como un éxtase de luz clara e cor vibrante, tal e como se percibe nas obras desta exposición. Paisaxes e retratos, mitoloxías e interiores nos que a muller e as naturezas mortas son firmes protagonistas, tínguense de trazos arabescos e sensuais. A exposición agrúpase en varios bloques: Pintura e tempo; paisaxes, balcóns e xardíns; figura e fondo,…

“Home”

Con motivo do Día Mundial do Medio Ambiente (5 de xuño) vense de estrear “Home”, a película que, a través das imaxes aéreas, e dirixida por Yann Arthus Bertrand, nos conciencia do papel complexo que xoga o ser humán no difícil equilibrio do planeta. Todo se acelera: a poboación triplícase nos últimos 150 anos, a enerxía dependente dos combustibles fósiles é maioritaria, os fertilizantes químicos contaminan o solo agrícola, as especies adaptadas aos climas desaparecen en beneficio doutras máis produtivas, moreas de plásticos invaden o espazo, fabricar carne antes que o crecemento natural dos animais é unha rutina, a nosa vida depende do petróleo, o automóbil reduce as distancias, o modelo dos países ricos esténdese por todo o mundo grazas ás imaxes da televisión, canto máis se desenvolve o mundo máis se acelera a demanda de enerxía,… Moitas verdades que doen e intranquilizan son expresadas a través da mirada dun fotógrafo que sempre se caracterizou por amosarnos a beleza.

O documental, na senda do Colapso de Jared Diamond, advírtenos da difícil compatibilidade entre  crecemento económico e equilibrio ambiental. Esta lección de xeografía xa dispoñible en youtube (en francés e tamén en español) é imprescindible para concienciarnos dos problemas ambientais dos nosos tempos, todos eles creados e ampliados pola man do homo sapiens.

Venus de Hohle Fels

Ven de ser publicado o descobremento da Venus paleolítica máis antiga, segundo un estudo asinado na revista Nature (ver vídeo) e recollido en diversos medios. Óllao en El Mundo. Trátase dunha pequena estatuiña de marfín atopada nunha cova da rexión de Suabia. Cunha antigüidade de cando menos 35.000 anos, trátase dunha imaxe cunha forte hipertrofia dos atributos sexuais que ben podería estar relacionada cos cultos á fertilidade dunha sociedade en loita permanente pola supervivencia.

Tres Grazas

 

Aglaia (resplandecente), Eufrósine (gozosa) e Talía (florecente) eran as tres Grazas descritas por Hesíodo na súa Teogonía. Ao servizo de Afrodita, eran virxes puras que vivían cos deuses, asistían aos banquetes e espertaban a ledicia de vivir. Iconográficamente, a tradición é presentalas entrelazadas como se fosen a encarnación de tres atributos do amor. Ao longo da historia da arte teñen sido pintadas ao fresco nas paredes de Pompeia, luminosas e castas na táboa de Rafael Sanzio, rítmicas e sensuais no óleo de Rubens, esbeltas e marmóreas, moderadas nos sentimentos, en Canova e Thordvalsen.

Mais hai infinidade de representacións desta temática ao longo da historia. Aquí podes consultar algunha delas. E tamén teñen sido socorridas para a reprodución filatélica, tal e como amosa o selo búlgaro ao inicio desta entrada.

Desequilibrios territoriais

  

Xa temos aludido ás diferenzas na litoloxía, o relevo, a climatoloxía, vexetación e outros aspectos físicos no Estado español. Como espazo meridional de Europa, a encrucillada atlántico-mediterránea testemuña claros contrastes entre áreas xeográficas de orientación dispar.

Mais, aos contrastes físicos podemos engadir os desequilibrios demográficos, económicos e de renda. Segundo datos de 2008, tres CCAA (Andalucía, Cataluña e Madrid) concentran case o 50% da poboación do Estado e o 50% do PIB. Á beira de comunidades e cidades autónomas de perfil netamente urbanita (Ceuta, Melilla, Madrid, Murcia) -con máis de 9 de cada 10 habitantes vivindo en áreas urbanas- perviven zonas onde apenas máis da metade da poboación reside en cidades (Extremadura, Castela-A Mancha, Navarra, Castela-León). Hai netos contrastes entre comunidades ricas (cun PIB per cápita de case 30.000 euros en 2006) como Madrid ou o País Vasco e outras que están en pouco máis da metade do PIB per cápita das anteriores (Extremadura, Andalucía). Este último dato revela a distancia entre o centro-oeste e sur peninsulares con respecto ás áreas mediterráneas e do norleste máis vencelladas e próximas á Europa comunitaria.

* Seguro que cos datos que se aportan na táboa de entrada desta anotación podedes construir os vosos mapas temáticos sobre reparto de poboación, poboación urbana, renda per cápita e aportación ao PIB estatal por parte de cada CCAA e cidade autónoma. E podedes usar para iso este mapa mudo autonómico de España.

* Se queres saber máis sobre diferenzas provinciais, consulta o resumo provincial publicado polo INE publicado polo INE en “España en cifras 2008″.

Raptos

 

Cóntanos Indro Montanelli a historia do rapto das sabinas falando da necesidade daqueles primeiros romanos de mulleres coas que ter fillos; e acude á lenda, “que nos conta o que fixo Rómulo, ou como se chamase o capitoste daqueles tipexos, para procurarse mulleres para el e os seus compañeiros. Organizou unha grande festa, tal vez para celebrar o nacemento da cidade, e invitou a tomar parte nela aos veciños sabinos (ou quirites), co seu rei, Tito Tacio, e sobre todo, ás súas fillas. Os sabinos acudiron. Mais, mentres estaban dedicados a apostar nas carreiras a pé e a cabalo, que era o seu deporte preferido, os donos da casa, moi pouco deportivamente, roubáronlles ás súas fillas e botáronos a puntapés.” Este episodio estaría na orixe, para apaciguar aos sabinos, da monarquía dobre entre romanos e quirites, o primeiro período político da nacente Roma; ou ben o rapto pudo ser, sen máis, o xeito primitivo de tomar en matrimonio ás mulleres, aínda que con consentemento dos pais respectivos. Esta historia sirve de inspiración a Giambologna para trazar, cunha liña serpentinata de dinamismo ascendente incuestionable, a escultura de mármore do Rapto da sabina que hoxe permanece na loggia dei Lanzi, na praza da Señoría, en Florencia. Trátase dun grupo de mármore de máis de catro metros de altura con tres personaxes con ritmos diferentes: o vencido, encollido cara ao chan, ben lembra á figura dun loitador helenístico; o romano espido estírase para atrapar á sabina que tenta escaparse arqueando as súas costas; o alongamento das figuras, a teatralidade dos xestos e a multiplicidade de puntos de vista querida polo autor son trazos manieristas ben evidentes. O grupo foi realizado por Giambologna en 1582.

En 1616, Rubens elexiu outro tema de rapto para levar á pintura. Neste caso, trátase da historia dos Dioscuros, Cástor e Pólux, os irmáns da tamén raptada Helena de Troia, que están en acción de levarse ás fillas do seu tío Leucipo, que xa estaban prometidas a outros primos; no combate subseguinte, o mortal Cástor -aquí representado coa súa armadura e a cabalo- perderá a vida; no cadro, o divino Pólux permanece espido e aferrado á terra. Aínda que na composición destaca sobre todo a carnalidade exuberante das figuras femininas, o dinamismo ascendente das mulleres dispostas en diagonais paralelas; a que está situada en terra ben podería ser a sabina que se tentaba escapar na composición de Giambologna. A tea de Rubens, ao principio da súa carreira, mantén un equilibrio na distribución das figuras, mais amosa o vibrante coorido -de influencia veneciá- co que se constrúen, unha acción desbordante e complexa, un punto de vista baixo que agranda as dimensións dos personaxes; estas últimas, todas elas características barrocas. A interpretación temática do Rapto das fillas de Leucipo non se fixo ata finais do século XVIII, cando o poeta alemán Wilhelm Heinse a relacionou cos Idilios de Teócrito.

Non sería a única ocasión en que o autor flamengo representaría raptos, pois ben coñecido resulta o Rapto de Europa, copia dunha poesía de Tiziano. Sen obxectivo matrimonial de fondo, Rubens tamén pintara o Rapto de Ganímedes, a xeito de alegoría do rapto da alma humana por Deus e o seu ascenso aos ceos.

Para rematar, que mellor que aludir ao rapto dunha obra de Rubens nun castelo danés. Velaí o pintor de raptos raptado.

Os transportes en España

 

Unha rede de ferrocarril inaugurada hai máis de 160 anos e renovada co AVE, uns transportes por estrada especialmente colapsados en horas punta no contorno das grandes cidades -en base a un mapa de estrutura radial asentado no século XIX-, unha rede aeroportuaria con máis de 25 aeroportos que superan a afluencia dun millón de pasaxeiros ao ano, unha estrutura portuaria na que o tráfico de materias pesadas -especialmente vencelladas aos produtos enerxéticos- favoreceu a expansión de certos enclaves e a creación de novos portos exteriores máis alonxados dos centros urbanos… Son os elementos básicos da rede de transportes en España, sobre a que ofrece información actualizada o INE no seu informe “España en cifras 2008″. Outras redes significativas son as de oleoductos e gasoductos, xa analizadas no apartado de enerxía.

Como sector de actividade, o transporte representaba en 2005 case a quinta parte do número de empresas do sector servizos, o cal dá a medida da súa relevancia.

* Consulta a rede de transportes española en Wikipedia.

A enerxía en España

    

Sempre que falamos do sector enerxético en España citamos o alto grao de dependencia que a nosa economía ten dos derivados do petróleo. A pesar de que os sucesivos Plans Enerxéticos Nacionais insisten na necesidade de incrementar a produción de enerxías renovábeis e alternativas, os datos de 2006 publicados polo INE salientan que o 57,7% do consumo de enerxía final provén dos produtos petrolíferos. E ben sabemos que a nosa produción neste campo é meramente simbólica:  en torno a 30.000 barriles diarios -por 1,6 millóns barriles diarios consumidos- maioritariamente producidos nas plataformas petrolíferas da costa tarraconense e, en menor medida, nas Loras burgalesas; en conxunto, representan o 0,2% do petróleo consumido anualmente. Polo tanto, debemos importar petróleo, e os datos de 2006 reflicten que a quinta parte das importacións procede de Rusia; contando co que procede de México, Arabia Saudí e Nixeria, sumamos o 54% do cru importado.

Co gas natural sucede algo parecido, pois a contribución da produción propia é testemuñal. O grao de abastecemento anual con produción propia está tamén no 0,2%. Mais a dependencia das importacións alxerianas é clave, pois máis do 30% do total procede dese país; sumadas ás procedentes de Nixeria constituiron a metade do total en 2008.  A rede de gasoductos, cunha definida trama litoral, perfila as comunicacións S-N e a través do val do Ebro para abastecer en primeiro lugar aos núcleos máis poboados.

Canto ao carbón, fonte de enerxía fósil e tradicional que se recuperou tras a primeira crise do petróleo en 1973, España tampouco é autosuficiente na produción do mesmo; importamos máis do 60% do total. No estudo “El carbón en España, un futuro negro”, realizado por Greenpeace e publicado a finais de 2008, indicábase a presenza de 23 centrais térmicas de carbón que producían o 23% da electricidade consumida, aínda que son responsábeis do 64% das emisións de dióxido de carbono por parte do sector eléctrico. A distribución das centrais térmicas obedece a diversos factores: a proximidade ás cuncas mineiras, a localización costeira como fonte de importación cara aos principais complexos portuarios e a proximidade aos centros urbanos máis poboados, lugares onde o mercado potencial é maior. Entre nós cabe citar o potencial contaminante da central de As Pontes, segundo un informe de WWF/ADENA.

En plena reapertura do debate sobre a enerxía nuclear en España, agora que se recomenda por parte de algúns sectores para contribuir a reducir as emisións que xeneran o quentamento climático, e sempre con sustos, o noso Estado mantén 8 centrais en funcionamento, a maior parte delas postas en marcha nos anos 1980. A produción nuclear representou en 2007 case o 18% do total do sistema eléctrico.

Como país esencialmente mediterráneo que somos, situados nun área de inestabilidade interanual canto ás precipitacións recibidas, as oscilacións na produción hidroeléctrica están vencelladas á alternancia de anos secos e húmidos. En 2007, non obstante, a explotación da enerxía hidráulica cubreu case a quinta parte do total da produción eléctrica, en consoancia co que ven acontecendo noutros países da OCDE. Na provincia de Salamanca, e concretamente en Aldeadávila, Villarino e Saucelle, instálanse algunhas das presas con maior capacidade de produción eléctrica. Aínda coa proliferación nos últimos tempos de minicentrais hidráulicas preferentemente situadas nas cabeceiras de ríos de montaña, o mapa de centrais hidroeléctricas de España non sufríu grandes alteracións con respecto ao esbozado a finais da etapa franquista.

De entre as enerxías alternativas, a eólica e a solar son as que se teñen desenvolvido máis no noso Estado, e especialmente desde a década de 1990 en diante. Moi dependentes das características climáticas, tenden a debuxar unha distribución diferenciada das potencias instaladas: a enerxía eólica aprovéitase sobre todo na costa galega, no estreito de Xibraltar e nas áreas montañosas do Sistema Ibérico, onde a forza do vento é máis prolífica; a enerxía solar é máis aproveitada alí onde as horas de insolación anual son máis abundantes, coincidindo as áreas de instalación de maior potencia co Mediterráneo e Andalucía. Plantas de reciclaxe de biomasa e residuos, centrais maremotrices, plantas xeotérmicas, completan un plantel de enerxías renovábeis que en 2006 só abasteceron pouco máis do 5% da enerxía consumida no Estado, ben lonxe do obxectivo proposto para o 2010, que consiste en que o 12% da nosa enerxía proveña de enerxías alternativas. E este é un campo no que mellorar amplamente.

No caso galego, o mapa enerxético modificouse tamén mercede ao desenvolvemento, sobre todo, do sector eólico.

Éxtases místicos

   

O catolicismo mediterráneo do século XVII precisou de beatos e santos para dar exemplo. E que mellor que contar coa colaboración do máis grande escultor da época para plasmalo?  Cando Clemente X, o 28 de xaneiro de 1671, confirmou oficialmente o culto á mística Ludovica Albertoni -que viveu en Roma a cabalo entre os séculos XV e XVI-, encargóuselle a Bernini a realización dunha escultura en mármore para situar enriba do sartego da mesma. O escultor concluíuna en 1674, para ser situada na igrexa de San Francesco a Ripa.

E Bernini presentou á mística no momento da súa morte, en actitude de éxtase a xeito de unión con Deus. Esaxera o escultor o xesto expresivo da faciana, representa a figura a tamaño un chisco superior ao natural, retorce os hábitos de franciscana que portou en vida a Albertoni, enfatiza as calidades plásticas da luz esbarando oblicuamente polo corpo tendido da beata, ponnos cara a cara co éxtase.

Bernini xa tiña experiencia no tratamento dos éxtases místicos. Entre 1647 e 1651 esculpira, para a capela Cornaro na igrexa de Santa Maria della Vittoria, o Éxtase de Santa Tareixa, no que teatraliza e trata de poñer en mármore as verbas da santa, cando falaba dunha visión na que ao anxo “víalle nas mans un dardo de ouro longo, e á fin o ferro parecía ter un pouco de lume. Este parecía metérseme polo corazón algunhas veces, e chegábame ás entranas. Ao sacalo, parecíame que as levaba consigo, e deixábame toda abrasada en amor grande de Deus. A dor era tan forte que me facía lanzar xementos, mais esta pena excesiva estaba tan sobrepasada pola dozura que non desexaba que rematase.”

Estes días estamos acudindo moito a Blackburn:

“Cando Santa Tareixa de Ávila falaba dunha “frecha lanzada ás profundidades das entranas e do corazón”, de xeito que a alma non “sabe que é o que lle ocorre ou que é o que desexa”, e aínda máis cando falaba da experiencia como un trastorno, pero “tan deleitoso que a vida non contén nengún deleite que poida dar maior satisfación”, non inducíu só a Bernini a interpretalo en termos de orgasmo. Os seus contemporáneos tamén tiñan problemas para discernir se todo aquilo era obra de Deu ou do demo, e non foi sen discusión como optaron polo primeiro.”

Simon Blackburn: Luxuria.

Fonte ecuménica

      

Cando Caspar Van Wittel (Vanvitelli) pintou a súa veduta de Piazza Navona, en 1699, xa estaba alí presente a Fonte dos catro ríos esculpida por Bernini e asentada en 1651, en tempos do pontificado de Inocente X (ese mesmo Papa ao que Velázquez retratou o espírito).

A estrutura da fonte está formada por unha pía elíptica na base; unha parte central na que están esculpidas en mármore unha serie de figuras xigantes que representan alegorías dos ríos máis importantes de cada continente coñecido naquel tempo: o Danubio (Europa), o Nilo (África), o Ganxes (Asia) e o Río da Prata (América); e o remate deste núcleo cun obelisco exipcio que para a ocasión foi coroado por unha pomba -símbolo do Espírito Santo e ao mesmo tempo emblema da familia Pamphili, á que pertencía o Papa-. A fonte era entón como unha decoración teatral para esta praza na que os Pamphili tiñan a súa residencia e desenvolvían toda unha serie de festexos públicos.

Entre os xigantes que evocan os catro grandes ríos está inserta unha natureza maxestuosa, da que xurden o cabalo, o león, o crocodilo, evocando os lugares xeográficos aos que se alegoriza. As figuras colosais dos ríos -moi expresivas e teatrais, situadas en magníficos escorzos- amósannos as súas facianas como síntoma de ser coñecidas as súas orixes, salvo no caso do Nilo, que permanece oculto porque as súas fontes aínda resultaban por entón inexploradas para os europeus.

A rumoroloxía popular aludía a que o xigante que representa ao Río da Prata ten posta a man diante para non ver a igrexa de Santa Inés que foi colocada diante del. Aínda sendo unha historia creativa, que non deixa de evocar a rivalidade entre Bernini e Borromini -autor da igrexa de Santa Inés- na Roma do século XVII, é falsa, porque a igrexa -que tamén está presente na veduta de Vanvitelli- foi erixida a partir de 1653.

O antigo circo de Domiciano, lugar sobre o que se asenta Piazza Navona, é un lugar de lecer e diversión para romanos e turistas. Disfrutar dos espectáculos, dos artistas, das terrazas e dos xeados é un privilexio que nin Audrey Hepburn, 300 anos despois do inicio das obras de Santa Inés, debeu perder; a praza tamén serviu de fondo para algunha escena de O estafador (Il Mattatore), con Vittorio Gasman. A fonte de Bernini foi rematada de restaurar a finais de 2008.

Excurso manierista

   

Corpos alongados, espazos constreñidos, composicións desequilibradas, liña serpentinata, cores discordantes, escorzos abruptos… Habitualmente recorremos case sempre a este catálogo de “receitas” para falar do Manierismo. E faise tamén común falar de certo refinamento nos gustos, da imitación dos grandes mestres, da estreita relación entre poesía e pintura. De todo iso ben nos dá conta Bronzino na súa Alegoría con Venus e Cupido, chea de imaxes para iniciados; a luxuria exemplifica aquí o vicio, un tipo de vicio que combate plenamente a Contrarreforma na segunda metade do século XVI. E é nese contexto no que podemos entender os consellos sobre unha vida sometida ao rigor de seguir o exemplo de Cristo, tal e como debían facer os sacerdotes que ollasen O expolio de El Greco; nesta obra, o artista tivo que rebaixar notablemente as súas pretensións de cobro -debido a que o cabildo non consideraba pertinente representar a Cristo por debaixo doutras cabezas-.

Contrastemos agora ambas obras: en ambas, a figura principal ocupa o centro da composición, se ben o corpo frío e espido de Venus se opón claramente ao oculto, cuberto coa encendida túnica vermella, de Cristo; ambos personaxes négannos a mirada frontal, máis ben dirixen os seus ollos cara arriba, ben ollando a Cupido, ben interpelando ao Pai; unha certa cantidade de figuras, máis sen dúbida no cadro do cretense, amoréanse en torno aos personaxes centrais; os xestos expresivos e teatrais doutros personaxes, especialmente exemplificados nas miradas, levan ao espectador a interrogar a Lonxinos, aos dous ladróns, ao Tempo, ao Pracer, sobre estas “postas en escena”; unha cortina azul pecha o cadro de Bronzino, e unha cortina de figuras pecha o cadro de El Greco, nos dous casos para botar enriba de nós os personaxes, para facer que ese espazo sexa en efecto constreñido, como viñamos de dicir arriba; e, en verdade, ambas composicións adolecen de exceso de teatralización.

O Manierismo ofrece netos contrastes; os mecenas escollen temas mitolóxicos ou relixiosos segundo a ocasión, e ben se nos presenta un catolicismo militante na Iberia do século XVI, mais nas dúas obras escollidas hai unha carga de intelectualidade peculiar, e o desciframento do seu significado non resulta accesible a todo espectador, aínda que sempre resultou máis procaz e perturbadora a obra de Bronzino.

“No grupo principal Cupido aparece abrazando a Venus, que sostén unha mazá e unha frecha. Ofrece a mazá ao ávido neno mentres oculta a frecha, suxerindo quizás a idea de “dulce mais perigoso”. Ademais a idade adolescente e o xesto máis que tenro de Cupido danlle un xiro bastante ambiguo a este abrazo probablemente inocente de nai e fillo. Esta impresión acentúase, máis que se palía, polo feito de que se amosa a Cupido como un ser case asexuado, a pesar de que o merlo que aparece tras del é o símbolo clásico do amor e de que as dúas pombas que se arrolan aos seus pés significan as “caricias amorosas”. En conclusión: o cadro amosa unha imaxe da Luxuria máis que un grupo corrente de Venus abrazando a Cupido, corroborado polo feito de que Cupido está axeonllado sobre unha almofada, un símbolo de pereza e luxuria.”

Erwin Panofsky: Estudos sobre iconoloxía.

“Si se poden atopar outros retratos máis optimistas ou benintencionados da luxuria, incluso no Renacemento. A National Gallery de Londres alberga o grande Bronzino Alegoría do Amor (Venus, Cupido, a tolemia e o tempo). Este cadro, pintado para Cosimo I de Medici arredor de 1560, tivo unha accidentada historia. Moito antes de que chegase a Londres, os restauradores engadiron un veo para ocultar as partes pudendas de Venus e un mirto para cubrir os xenitais máis ben prominentes de Cupido. E cando foi adquirido en 1860 pareceulle o bastante perturbador a sir Charles Eastlake, entón director da National Gallery, como para ordear que se pintase enriba da atrevida lingua de Venus e dos xoguetóns dedos de Cupido. Non foi ata 1958 cando se restaurou o cadro ao seu estado orixinal, xusto a tempo para os “marchosos sesenta”.

Simon Blackburn: Luxuria.

Economía en España

    

Recopilamos para vós as entradas que no curso académico anterior fixemos para estudar o sector primario español, o sector secundario e o sector servizos. Debedes actualizar os datos a partir das cifras publicadas polo INE na publicación España en cifras 2008, concretamente atendendo aos capítulos XII a XVI -inclusives-.

* A partir desta documentación, esquematicemos as características xerais das actividades económicas en España na actualidade.

* Como complemento, deixámosvos en cabeceira un vídeo en tres partes que analiza as características económicas, técnicas e sociais da agricultura intensiva de regadío de El Ejido (Almería). Por suposto, trátase dun vídeo que hai que ollar con capacidade crítica, pois sen dúbida ten un interese publicitario; así que vós mesmas/os debedes ser capaces de indagar máis na realidade. Para iso, non deixedes de ollar esta reportaxe sobre El Ejido, publicado en outubro de 2008 en El País.

Crónica bretona

  

Permitídeme empezar esta crónica bretona (Istoer a Vreizh) antes de emprender a viaxe. Permitídeme lembrar a recreación que Mario Vargas Llosa facía da viaxe a Bretaña de Paul Gauguin, o mestre postimpresionista que antes de viaxar ás antípodas (a Tahití en particular) pasou en compañía doutros pintores un tempo en Bretaña (entre 1886 e 1891). E escribe o autor peruano:

“Non fuches a Bretaña en busca do catolicismo preservado pola terca antimodernidade e o pasadismo do pobo bretón, que, naqueles anos, resistía silenciosa, firmemente, os empeños da Terceira República contra o clericalismo, para impor en Francia unha secularización radical. Fuches, como explicaches ao bo Schuff, en busca do salvaxismo e primitivismo que che parecían propicios para que a grande arte florecese. A Bretaña rural seduciute  desde o primeiro momento, por ser rústica, supersticiosa, aferrada aos seus ritos e costumes ancestrais, unha terra que alegremente daba as costas aos esforzos modernizadores do goberno e respostaba á secularización multiplicando as procesións, enchendo as igrexas, celebrando aparicións da Virxe por todos lados. Todo iso encantouche. Para mimetizarte co medio, puxécheste a usar o chaleque bordado bretón e uns zocos de madeira que ti mesmo tallaches e decoraches. Asistias aos “perdóns”, cerimonias particularmente concorridas en Pont-Aven en que os fieis, moitos de xeonllos, daban a volta á igrexa pedindo perdón polos seus pecados; visitabas todos os calvarios da rexión, empezando polo máis venerado, o de Nizon, e pelegrinabas á pequena capela de Tremaló, co seu antiquísimo Cristo de madeira policromada que che inspiraría outro cadro relixioso: o Cristo amarelo.“

Mario Vargas Llosa: O Paraíso no outro recanto.

* Podemos seguir as previsións meteorolóxicas en MétéoFrance.

Viaxe ao fondo da noite na meseta castelá. Unha parada en Valcarce, un frío de noite primaveral en Burgos e un almorzo sinxelo en Irún anticipan a paisaxe plana, monótona e forestal das Landas. A paisaxe modifícase sobre terreos areosos camiño do Poitou e a atmosfera adquire un ton nuageux a medida que nos aproximamos a Bretaña. E entón a paisaxe convértese nun bocage transformado pola concentración parcelaria, aquí e alá xurden a estribor e babor destellos de regatos entre os que as ovellas e vacas pastan sobre un verde intenso; ás cinco da tarde do 25 de marzo, o autobús chega á capela de St Gwenn, onde xoves practicantes de rugby agardan ao autobús respectivo xogando con balóns oblongos. E, mentres tanto, 44 estudantes descenden atemorizados, inquedos, nervosos, ante a chegada inminente dos seus “correspondentes” bretóns. Xa é o momento agardado de amosarse agradecidos e por en práctica expresións e verbas longamente ensaiadas, xa é o intre de mergullarse na realidade do échange. Desde ese momento empezan a camiñar medio cento de experiencias galegas por terras de Vannes, nunha tarde entre nubes e claros, entre temores e ledicias. Moitas historias individuais estanse a tecer, mais a calma déixase sentir na ausencia de mensaxes e telefonazos dos estudantes aos seus profesores.

Xoves 26. Perto da place de Valencia, en lembranza da estadía de San Vicente Ferrer, atópase o Museo Arqueolóxico de Vannes, que expresamente abre as súas portas ás nove da mañá para que poidamos observar, no prémier étage, restos arqueolóxicos excavados no Morbihan, que delatan os cambios culturais da prehistoria nestes endroits; destacan especialmente os achádegos nos túmulos megalíticos (colares, cerámicas, machadas, puñais,…), tan abundantes nas culturas atlánticas europeas. Sobre unha fonte da praza de Valencia, Julien cóntanos grosso modo a historia de Vannes enlazada á de Bretaña (as orixes galorromanas de Darioritum, as primeiras murallas para defenderse das invasións xermánicas, o retroceso do mar ata o nivel do actual porto, a creación das murallas ou remparts baixomedievais, o traslado temporal do parlamento bretón desde Rennes durante o reinado do Roi Soleil, a chegada do ferrocarril no século XIX, a liberación polos norteamericanos da vila en agosto de 1944,…) e lévanos a coñecer os modelos de casas góticas do século XV, unha casa renacentista do XVI, a catedral, as portas das murallas, os vellos lavadeiros reconstruidos no XIX,… Unha mañá de paseo histórico pola vila abre o camiño a comer cedo -horario europeo, estamos en Francia- e ser recibidos ás dúas da tarde na casa do concello, onde aos agasallos se engade unha bebida co verre de l’amitié tras a proxección dun video que incide na recuperación do interese polo mar por parte da cidade que nos acolle. O programa do día incluíu acudir ás clases do lycée e contactar coa vida académica francesa.

Venres 27 . La pluie de la Normandie tombe sur Mont Saint-Michel (mont Tombe) à 17 heures; a marea está baixa. Mais nós non somos aqueles pelegríns aos que se acollía para quentar e dar de comer unha “sopa popular” noutros tempos; chegamos en autobús, vimos de Saint Malo, tiñanos ameazado a choiva diante dos baluartes da “cidade corsaria”. Pola mañá partimos de Vannes cara ao Norte. A media mañá chegamos a Dinan, coa súa ponte á beira do Marle, vimos as vellas casas da rue de l’Horloge, comprobamos a esbeltez das agullas da basílica de Saint-Sauveur e retratámonos detrás, no xardín inglés -antigo cemiterio- observando desde o alto o porto da vila, o viaducto do século XIX e as augas do río que viaxan cara ao Atlántico; despois comprobamos a pendente das rues de Jerzual e Petit-Fort, a través das que descendemos ao porto. Dinan ten un casco histórico medieval ben conservado, que deixamos para chegar a mediodía á desembocadura do Rance, a unha cidade bombardeada en 1944 e en grande parte reconstruída -a cidade fortificada de Saint-Malo-, exposta aos ventos e chea de eventos náuticos, patria pequena de Chateaubriand e punto de partida do explorador de Canadá Jacques Cartier. A choiva impediunos case saír do autobús para comer, mais respetou a nosa chegada ao Mont St-Michel, coa enorme agulla sobre a que se colga a imaxe do arcanxo inundando a visión do horizonte; as pingas de auga salgada baten contra as fortificacións da abadía, na que atopamos o refuxio austero da basílica, o claustro, o refectorio, as criptas e o resto de arquitecturas da Merveille. Finalmente regresamos de noite a Vannes, con máis experiencias na mente.

Fin de semana en familia. Liberdade para as experiencias individuais. Mais somos conscientes de que parte do alumnado ten visitado o mercado matinal na place des Lices. Se un chega á praza Gambetta, este día hai múltiples causas para atender: alguén pide doantes de sangue, alguén vende dispositivos para evitar o roubo das bicicletas, algunhas cornamusas óense ao fondo do porto, a vida flúe -tamén na place des Lices, onde hortalizas, flores e tecidos inundan de cor a mañá vannesiana; beaucoup de gens fan a compra semanal de produtos hortícolas aquí. Nós comemos en Auray, visitamos o seu porto e as súas vellas rúas, comprobamos con ollos gourmands os sabores das pastelerías… E máis tarde visitamos Pont-Aven, aquel belo village de muiñeiros que recibíu a visita de Paul Gauguin a partir de 1886, aquel endroit que acolleu aos pintores precedentes da actual musealización do pobo, repleto de galerías de arte coas máis modernas tendenzas. Moitos de nós visitaremos nunha clara mañá de domingo o  borde do golfo de Morbihan, o “pequeno mar” repleto de illas e sendeiros para aspirar o sabor dun aire atlántico filtrado entre estas pingas de terra espalladas pola desembocadura do Marle; a tarde, máis fría, levounos ao profesorado ata a praia de Port-Navalo, desde a que se percibe Belle-Île case plana ao fondo.

Luns 30. O autobús, nesta mañá fría de marzo, lévanos cara ao Oeste. Os grandes menhires de Kermario, en Carnac, refulxen nas fiadas de varios km de pedras fitas de grandes dimensións alineadas de leste a oeste que descobren o percorrido astronómico do astro sol en diversas épocas do ano; trátase dun auténtico calendario a seguir por unha sociedade neolítica tan dependente dos cambios de tempo para obter proveito das colleitas. Despois mercamos biscuits, liqueurs e souvenirs para as nosas familias españolas, antes de chegar a pasear á cidade vella de Quimper. Kemper -en bretón “confluencia”-, ao borde do Odet e do Steïr, é a antiga Aquilonia, ben resgardada entre unhas murallas case totalmente destruídas, da que poucas casas anteriores ao século XVIII permanecen -houbo un grande incendio daquela, e despois moitas esculturas da catedral de Saint-Corentin tamén foron queimadas en tempos da revolución francesa-, é unha cidade agradable de pasear, na que tivemos ocasión de atoparnos coa “Visión despois do sermón” de Gauguin e outras alegorías bretonas -como a de Jean Brunet, que data de 1908- que nos lembran a importancia dos megalitos, a relixión e as cofias do pays bigouden na recreación destas terras.  Grande tarde de sol, horas de crêpes e cidre, tarde de visita á catedral de Saint-Corentin, tan marcada pola desviación do eixo, evidente entre o coro e a nave.

O “tour” bretón levounos tamén a coñecer a sociedade de Vannes intra-muros. Entre as amizades francesas houbo, sobre todo, profesoras e ex-profesoras de espagnol que nos abriron as portas das súas casas para comprobar a esplendidez dos aperitivos, toujours abondants e regados con vin pétillant, o xeito de colocar as culleres e garfos -sempre voltos cara abaixo- e coitelos na table, a distribución equilibrada home-muller nas mesas, os pasteis e fromages sempre presentes ao final do rendez-vous, a exquisita hospitalidade de todas e todos os nosos anfitrións. Canto ás conversas, seguro que convén que queden na intimidade, aínda que teñamos tocado temas serios á beira doutros pour rigoler, desde a literatura á política, desde a economía á prensa e televisión.

Escribimos neste día 31 desde a salle d’informatique do lycée St François, estamos en clase, os nosos alumnos están hoxe en cours todo o día. Trátase do último día bretón, no que haberá unha homenaxe a Esther, a falecida profesora do IES Puga Ramón -co que cooperamos, viaxamos e participamos no échange- que habitualmente viña cos seus alumnos a St François.

Mañá ímonos a París.

                                

P.D.: E fomos a París, camiñamos polos Campos Elíseos, navegamos sobre as augas do Sena entre lusco e fusco, coñecemos a cidade na súa esencia (Nôtre Dame, Invalides, Campo de Marte, Arco de Triunfo,…), subimos á Tour Eiffel, ascendemos a Montmartre e divertímonos en Eurodisney. Grazas pola vosa participación. Foi un entusiasmo contar cun grupo de alumnas e alumnos estupendo.

                     

Tempestade enigmática

  

Con data e tema non aclarados, o pintor veneciano Giorgione (que aúna na súa obra o sfumato leonardesco coas veladuras dos mestres flamengos, e incorpora a luz e a cor como elementos capitais da factura veneciana) preséntanos A tempestade, pintura enigmática onde as haxa. Resoan os ecos de críticos e historiadores sobre as interpretacións do cadro. Sen embargo, hoxe quedamos aquí con outra explicación, estudamos a pintura con ollos literarios.

Escoitemos ao ficticio Alejandro Ballesteros, o profesor de arte namorado da obra de Giorgione, presentándoa na novela homónima de Juan Manuel de Prada, galardoada co Premio Planeta en 1997:

“Quizá resulte superfluo describir a composición de A tempestade, pois a tradición iconográfica xa se encargou de reiterala ata a fartura. Sobre o fondo dunha cidade que conserva o aire fantasmagórico das arquitecturas soñadas, e en medio da campiña, vemos á dereita unha muller espida (pero hai un arbusto que mitiga o fulgor da súa carne), amamantando con certa voluptuosa tristeza ao seu fillo, indiferente ao que a rodea, mentres á esquerda un home ataviado segundo a moda da época e con bordón de pelegrín asiste á escena, como un intruso que, sen embargo, tivese disfrutado no pasado da intimidade e quizá dos favores desa muller. Non sabemos se a muller é patricia ou plebea (a carne sen tapuxos todo o iguala), non sabemos se o home vixía ou espía ou pasea, mais sabemos, pois a paisaxe así o suxestiona, que sobre eles se cerne o oprobio da incomunicación, o estigma dun silencio quizá máis elocuente que os reproches ou as excusas. Aos seus pés hai un regato que desfila rumoroso baixo a ponte de madeira, e hai tamén unhas ruinas que florecen entre a matagueira, como símbolos dun amor demolido, e unhas árbores que se encrespan e se axitan, rizadas por un aire que presaxia cambios atmosféricos; dominando o cadro, vemos un ceo torvo, opresor, encapotado de nubes inmóviles, entre as que asoma, súpeto como unha cicatriz, un lóstrego que xa desencadea a treboada, unha treboada ofensiva como a lembranza dun pecado ou a persistencia dun sentimento reducido a cinzas.

En A tempestade, por primeira vez na historia da pintura, a paisaxe deixa de ser un elemento meramente ornamental, para erixirse en síntoma ou representación dese atallo de paixóns que acaecen dentro do home. O tema do cadro, quizás demasiado críptico ou alambicado, tentárano descifrar os especialistas (tamén eu mesmo) acudindo á mitoloxía e ás identificacións alegóricas, ou ben á incesante inspiración do santoral e os episodios bíblicos: afirmárase que o cadro representaba a Moisés rescatado das augas, ao xove Paris alimentado por unha osa baixo especie humana (aquí o lóstrego e as ruinas serían unha premonición do aniquilamento de Troia), ou incluso unha versión mundanizada do descanso de san Xosé e a Virxe, na súa fuxida a Exipto; hipóteses máis ou menos verosímiles que non lograran difuminar a sospeita de que Giorgione tivese querido camuflar con falsos hermetismos a inexistencia dun tema concreto, ou a posibilidade de que simplemente aludise ás tempestades que se desenvolven nas paisaxes recónditas do corazón. Eu sucumbira, como tantos outros, á fascinación dese cadro,…”

Juan Manuel de Prada: A tempestade.

No teito da Sixtina

  

Alá por abril de 1994, hai xa quince anos, cando Xoan Paulo II reinaugurou a restaurada bóveda da Capela Sixtina (que xa sufrira outras restauracións en 1556, 1712 e 1904), apareceu aos ollos dos visitantes un Miguel Anxo colorista, tanto que moitos deles se facían a pregunta de por que se tiñan usado cores modernas na restauración. Foi unha obra que empregou ao artista durante catro anos (1508-1512) e puxo a proba a súa inventiva e xenialidade, que se plasmou en máis de trescentas figuras distintas.

“Tiña que crear o contido e o continente ao mesmo tempo. Comezou polo teito, directamente enriba del. O espazo central que corría ao longo da bóveda sería utilizado para as súas lendas máis importantes: a división da terra e as augas; Deus na creación do sol e a lúa; Deus crea a Adán e Eva; a expulsión do Paraíso; a lenda de Noé e o Diluvio. Agora, por fin, podería pagar a súa débeda a Della Quercia polas magníficas escenas bíblicas talladas en pedra de Istria no portal de San Petronio.

A importante sección central debía ser enmarcada arquitectónicamente; ademáis, tiña que facer que a longa e estreita bóveda fose vista como un todo unificado. A todos os efectos prácticos, non tiña un teito que pintar, senón tres. Tería que ser un verdadeiro mago para lograr unha forza unificadora que abranguese todas as porcións das paredes e o teito, para ligar os elementos de tal xeito que cada un apoiase ao outro e nengunha figura ou escena aparecese illada.”

Irving Stone: A agonía e o éxtase.

“A estrutura narrativa reflicte interpretacións renacentistas da estrutura da historia cristiá. A organización cronolóxica indica a crenza dun desenvolvemento lineal e secuencial dos acontecementos conforme ao plan divino ata o final dos tempos. As unidades binarias (isto é, catro escenas da maxestade creadora de Deus sobre a metade occidental da capela en contraposición ás catro escenas da humanidade caída da metade oriental) remiten á experiencia fundamental cristiá da historia como unha loita entre oposicións binarias como espírito/materia, bondade/maldade e morte/vida. As tríadas expresan a división tradicional da historia en tres eras -as dúas primeiras prefigurando á terceira- e a divinidade en tres persoas.”

Loren Partridge: O Renacemento en Roma.

Intercambio con Bretaña

    

Ímonos a Vannes, ao collège Nôtre Dame le Ménimur. Perfeccionaremos o francés e coñeceremos a cultura bretona, ademais de visitar París.

Vannes é unha vila de pouco máis de 50.000 habitantes, que foi fundada a finais do século I a.C. co nome de Darioritum, que posteriormente se reforzaría con murallas melloradas en época medieval. Ubicada no estuario do río Marle, a súa economía estivo no pasado moi vencellada a un próspero comercio marítimo. Centro administrativo do Morbihan, a vila acometeu en 1982 un plan de preservación do casco histórico, aprobado en 1990. Vannes conta cunha arquitectura en pedra e madeira característica, que podes visualizar neste diaporama. Na vila, ademais do percorrido xeral, deterémonos no Musée d’Archeologie du Morbihan, que ocupa un castelo do século XV, o Château Gaillard.

Visita a web da Oficina de Turismo de Vannes.

Bretaña ofrece unha longa e accidentada costa que é de enorme atractivo, unha cultura megalítica ancestral e unha serie de lendas que enlazan directamente coa tradición artúrica. E por iso será imprescindible visitar os alineamentos líticos de Carnac, que acadaron enorme desenvolvemento a finais do III milenio a.C. Menhires, dólmenes, allées couvertes e túmulos son abundantes en toda a rexión.

Libros e música bretona transportarannos á tranquila cidade de Quimper, antiga capital de Cornualles, na confluencia dos ríos Steir e Odet. Á beira da catedral de Saint-Corentin xurde unha vila que desde finais do século XVII produce faïance, unha delicada cerámica pintada a man.

Ao N. de Vannes, Dinan, encaramada nunha colina que domina o val do Rance, é unha pequena vila comercial de corazón medieval que se configurou como antigo porto desde o que se exportaba lona. Na desembocadura do río Rance atópase Saint-Malo, antiga illa fortificada que hoxe alberga estreitas rúas empedradas con elevados edificios do século XVIII; as fazañas dos mariñeiros de Saint-Malo déronlle fama a este lugar (o explorador Jacques Cartier, partindo de aquí, chegou a Terranova e descubriu Canadá en 1534) que durante o século XVII foi o maior porto de Francia, famoso polos seus corsarios.

Xa en Normandía, é imprescindible a visita a Mont-Saint-Michel, no que un pequeno oratorio do século VIII pasou a converterse nun importante mosteiro benedictino que tivo grande influencia nos séculos XII e XIII, e ao que fan pelerinaxe os miquelots, tal é o nome dos que de lonxe veñen a render culto a San Miguel.

Deleitémonos coa música celta de Bretaña, con Alan Stivell e Dan Ar Braz, en Bercy (París), en 1999, e ata en Eurovisión 1996 con L’Héritage des Celts:

   

Buonarroti, agonía e éxtase

       

O 6 de marzo de 1475 naceu en Caprese Miguel Anxo Buonarroti, que aos trece anos se atopaba no obradoiro de Ghirlandaio, antes de entusiasmarse pola escultura e visitar asiduamente o Xardín de San Marcos, no que se congregaban boa parte das esculturas antigas reunidas polos Médicis. Despois de recrearse na cultura clásica esculpindo centauros e lapitas e un mitolóxico Baco ebrio, tras levar o schiacciato de Donatello ata as súas últimas posibilidades na Virxe da escaleira, o artista acude a Roma.

“Miguel Anxo sentiu que unha enorme anguria lle oprimía o estómago. A Cidade Nai do Cristianismo era unha morea de escombros. Por todas partes se vían corpos de animais mortos. Piquetes de obreiros traballaban nas pedras derrubadas para utilizalas na construción doutros edificios.”

Irving Stone: A agonía e o éxtase.

Na Cidade Eterna modelará a Piedade do Vaticano, asistirá ao desenterramento do Laoconte que tanto influirá na súa figura do Moisés proxectada para o sartego de Xulio II.

“´- É o Laoconte! – exclamou Sangallo.

- Sobre o que escribiu Plinio! – dixo Miguel Anxo.

A escultura tiña máis de dous metros corenta de altura e un largo aproximadamente igual. Cando se extendeu a nova por Roma, as vides, rúas e escaleiras de Santa Maria Maggiore enchéronse de altos dignatarios da Igrexa, comerciantes, nobres e pobo, todos dispostos a poxar pola adquisición da escultura. O campesiño propietario do terreo anunciou que a vendera a un cardeal por catrocentos ducados. O mestre de cerimonias do Vaticano, Paris de Grassis, ofreceu cincocentos. O campesiño aceptou.”

Irving Stone: A agonía e o éxtase.

Mais Florencia seguirá a reclamalo para esculpir o David, o “Xigante” que encarna os valores florentinos, aceptado como mentor e protector da cidade.

“Diseñara ao David como un home independente, erguido e libre de todo espazo ao seu arredor. A estatua non debería ser colocada nunca nun nicho, arrimada a unha parede ou utilizada para decorar unha fachada ou suavizar o agudo recanto dun edificio. O David tiña que estar completamente rodeado de espazo libre. O mundo era un campo de batalla, e o home estaba perennemente nel baixo presión, precario no lugar que ocupaba. David era un guerreiro, un loitador, non un brutal e insensato saqueador, capaz de alcanzar a liberdade.”

Irving Stone: A agonía e o éxtase.

E admirará a súa lembranza dos Médicis na Sacristía Nova, coas esculturas de Giuliano e Lorenzo en clave clasicista.

“De pé entre os seus dous sartegos exquisitamente tallados, un a cada beira, e cada un coas súas dúas figuras O Amencer e O Anoitecer, O día e A noite, mentres a fermosa Virxe e Neno aparecía sentada na repisa, contra a espaciosa parede lateral, Miguel Anxo experimentou a sensación de que esculpira canto quixera esculpir e dito todo canto quixera dicir. Para el, a capela Medici estaba completa. Cría que Il Magnifico tería quedado satisfeito con aquela obra, e aceptado a capela e as estatuas en lugar da fachada que proxectara cando lle sorprendera a morte.”

Irving Stone: A agonía e o éxtase.

Miguel Anxo volverá sobre o tema da Piedade na Pietá Florentina -na que se supón que se autorretratou como Nicodemo- e a Pietá Rondanini, emblema manierista.

O sorriso de Leonardo

   

Hai anos que se pode observar a Última Cea de Leonardo en alta definición, tras a súa restauración no refectorio de Santa Maria delle Grazie de Milán. E hai máis tempo aínda que ven sendo obxecto de reutilización por parte dos publicistas para reclamar atención sobre automóbiles ou roupas de moda; velaí as campañas de Volkswagen e Marithé e François Girbaud para amosalo.

Luis Racionero novela en O sorriso da Gioconda a vida de Leonardo da Vinci contada en primeira persoa. E, aínda que reproduce a teoría improbable -atribuible a Vasari- de que Andrea del Castagno causou a morte de Domenico Veneziano, estes parágrafos reproducen algunhas das conquistas da pintura florentina do século XV que ben adoptará o mestre toscano:

“O primeiro arcano do oficio que nos ensinou Verrocchio foi a pintura ao óleo, que entón se comezaba a practicar. Un pintor flamengo vendera uns cadros que chegaroan a Urbino e Nápoles, causando sensación: tiñan transparencias, degradados de cor imposibles de conseguir ao fresco ou sobre madeira con pigmentos mesturados en auga. Un siciliano, Antonello da Messina, foi a Bruxas para coñecer a técnica dese Van Eyck; ao voltar instalouse en Venecia e pasoulle os segredos a Domenico Veneziano, que os trouxo a Florencia. Andrea del Castagno, tan hábil simulador como bo pintor, sabía adoptar aires amables cando o desexaba, e logrou trabar unha grande amizade con el. Polas noites atopábanse para cantar serenatas ás rapazas. Así, Domenico Veneziano revelou todo o que sabía sobre a pintura ao óleo ao seu compañeiro; este, cando xa soubo todo o que desexaba, para non ter rival, asasinouno golpeándoo cunha barra de ferro. O crime quedou sen castigo e a traizón só se coñeceu porque a confesou ao final da súa vida, cando xa expiraba. Dise incluso que Andrea del Castagno pintaba ao morrer o seu autorretrato na figura de Xudas Iscariote, traidor coma el en alma e actos.

(…) Esforceime por suavizar a pintura ata convertela nunha arte espiritual: procurei expresar o estado de ánimo na faciana e na pose, pois o movemento do espírito traslócese no corpo; quixen insinuar no clarescuro esfumado a inseparable comunión da materia coa alma do mundo. Busquei a alma do home, criatura do aire, ese marabilloso camaleón, como o chamaba Pico. A melodía das facianas séntese co oído do espírito; para iso o esfumado é o xeito máis sutil e delicado, impregnado de misterio, como a sombra envolve a realidade. O corazón da beleza grega, o ideal anxélico dos cristiáns son asumidos, quizás non superados, mais sí complicados na estraneza do home que está a xurdir. Como traducir a idea da perspectiva aplicada á alma?

A perspectiva foi o segundo arcano da pintura nos meus anos de aprendizaxe. Así como o óleo era un segredo técnico, a aplicación da perspectiva requería coñecementos teóricos de xeometría. A perspectiva é a arte de figurar ben o oficio do ollo, isto é, o parecido dos obxectos tal como se presentan ante a vista; consiste en pintar por pirámides as formas e as cores dos obxectos contemplados. Son pirámides porque non hai obxecto que sea maior que a meniña do ollo onde rematan estas pirámides. Se tomas as liñas nos extremos de cada corpo e as prolongas ata un punto único, tomarán un sentido piramidal. A experiencia confirma que cada obxecto envía ao ollo a súa propia imaxe por liñas piramidais. Os corpos de igual tamaño darán un ángulo máis ou menos grande á súa pirámide segundo a distancia existente entre eles. O punto de fuga, indivisible pola súa pequenez, é o sitio onde converxen todos os vértices das pirámides.

Para representar na superficie plana do cadro os obxectos na forma e disposición coa que aparecen á vista, non como son xeometricamente, Piero della Francesca inventou un plano transparente colocado entre o obxecto e o espectador, e demostrou que ao trazar os raios dirixidos desde os ollos ata as extremidades visibles do obxecto obtense, en intersección co cadro, unha forma semellante da apariencia do obxecto. Bramante e máis eu entretivémonos en Milán en comprobar o método do xenial Piero, que me contara Luca Pacioli, discípulo seu: debuxar sobre un cristal e sobre unha gasa cun pincel impregnado de cor todos os contornos dos obxectos tal como aparecen á vista.”

Luis Racionero: O sorriso da Gioconda.

Bramante en Roma

    

O período de Bramante en Roma -onde chega en 1499 e permanece ata a súa morte en 1514, un ano despois da defunción do Papa Xulio II- correspóndese co auxe do Clasicismo arquitectónico impulsado pola corte papal, que convirte á Cidade Eterna na nova Xerusalén. E alí debulla o arquitecto de Urbino proxectos tan significativos como o claustro de Santa Maria della Pace, San Pietro in Montorio e o proxecto inicial para a construción da nova basílica de San Pedro.

“O Templete, de ca. 1502 a 1510, foi un encargo de Fernando e Isabel, reis de España, co apoio do papa de orixe española, Alexandre VI, para o claustro de San Pietro in Montorio. Aquí Bramante utilizou aarquitectura clásica de xeito máis convincente ca nunca, mais tamén amosou con brillantez que a arte antiga era susceptible de adaptarse para servir á ideoloxía papal.

Bramante elixiu como modelo o templo clásico de Hércules Víctor, excavado en Roma durante o pontificado de Sixto IV. Era o único templo circular coñecido cunha columnata de dezaséis columnas dóricas apoiadas sobre unha base. A elección de Bramante era lóxica: a igrexa de planta central era o monumento conmemorativo tradicional dun mártir. Segundo Vitrubio, a orde dórica era especialmente apropiada para as deidades masculinas; Hércules, o mortal que lograra a inmortalidade grazas á abnegación coa que realizara os seus traballos, foi interpretado con frecuencia no Renacemento como unha alegoría de Cristo.

Bramante dispoñía de dezaséis antigas columnas romanas de granito, e, seguindo a práctica clásica, utilizou o seu diámetro como módulo de diseño. Por exemplo, estableceu un intervalo de catro diámetros entre cada columna e separounas dous diámetros do muro. Estas proporcións armónicas uníronse ás formas circular e semiesférica para expresar a perfección e centralidade de San Pedro.”

Loren Partridge: O Renacemento en Roma.

 “O máis influinte dos moitos proxectos que presentou Bramante consistía nunha cruz grega inserta nun cadrado, simbolizand a cruz o Cristo sacrificial, e o cadrado que a abarca, a perfección da Igrexa militante. A impoñente cúpula, un templo no ceo, simbolizaba a Igrexa triunfante. A lanterna sobre a cúpula, un faro de iluminación divina, creaba un punto focal simbólico do mundo cristián que aunaba espírito e materia, mediando entre a Xerusalén celeste e os corposde Cristo, Pedro e Xulio II.”

Loren Partridge: O Renacemento en Roma.

Vocabulario de demografía

 

Aquí deixamos  o  vocabulario de demografía para alumnas/os desesperadas/os (é un dicir) antes dun exame.