Axentes e planeamento urbano

13_axentes_solo_urbanoMúltiples son os axentes sociais que interveñen na configuración do espazo urbano, mais son realmente os poderes públicos os que establecen a normativa esencial para a planificación urbanística.

Aínda que a lexislación urbanística española se remonta ao século XIX, no que se promoveron lexislacións de ensanche e reforma interior das poboacións, é no século XX cando se aproban normativas que delegan nos concellos a actividade urbanística (Estatuto Municipal de 1924) e cando se ditan as sucesivas Leis do Solo.

Partimos da Lei do Solo de 1956, que establecía a división do solo en urbano (aquel situado en zonas consolidadas pola edificación, ou ben que conta con servizos urbanísticos como o alcantarillado e o suministro de electricidade), de reserva urbana (susceptible de urbanización mediante plans parciais) e rústico (vencellado á construción agropecuaria). Nesta Lei aparecen unha serie de figuras de planeamento urbanístico, como os plans nacionais, os provinciais, os de ordenación municipal ou comarcal, os plans especiais, parciais,… co obxecto de establecer directrices específicas a diferentes escalas.

A Lei do Solo de 1975 deu paso á calificación do solo en catro categorías esenciais: solo urbano (SU, aquel que está consolidado ou conta coas dotacións esenciais de abastecemento de auga e electricidade), solo urbanizable programado (SUP, cunha programación de edificación en base a un ou dous cuatrienios), solo urbanizable non programado (SUNP, previsto para necesidades futuras) e solo non urbanizable (SNU, reservado, eliminando o aproveitamento mínimo que a anterior lei concedía). Os novos Plans de Ordenación inclúen esencialmente os Plans Xerais Municipais, instrumento esencial de planeamento urbanístico.

Aínda que se promulgou unha nova Lei en 1990, esta resultou derogada en boa medida pola sentencia do Tribunal Constitucional de 1997, por mor de invadir boa parte das competencias que correspondían ás CCAA desde a implantación dos distintos Estatutos de Autonomía.

A Lei do Solo de 1998 establece un réxime do solo no que se definen o solo urbano, solo urbanizable e solo non urbanizable, que coincide en esencia coas categorías anteriormente establecidas.

Outra Lei do Solo de 2008 establece o mandato para que as Administracións reserven o 30% do solo residencial das nuevas unidades de actuación para vivendas suxeitas a un réxime de protección pública, vivendas protexidas.

As diversas modificacións do planeamento urbanístico concorren nun tempo de crecemento continuo da edificación, que acada, a comezos desta década, un parque de vivendas de case 26 millóns. Cun incremento continuo dos prezos no período 1994-2007, a “burbulla inmobiliaria”, que se atopa na orixe da crise económica actual, estourou en 2008, momento que supón a brusca caída da demanda e a caída continua dos prezos da vivenda no noso Estado (ata a actualidade -2014-).

* Consulta unha visión crítico-cómica da crise inmobiliaria en España: “Españistán”, por Aleix Saló.

* Consulta o valor das vivendas no portal invertia e en pisos.com.

Doutrinas da Guerra Fría

O 5 de marzo de 1946, no Westminster College de Fulton (Missouri), Winston Churchill lanzou unha expresión que tería éxito; falou da “Iron Curtain” (o telón de aceiro que caía sobre Europa despois do final da Segunda Guerra Mundial, esgotado o período de colaboración bélica entre os aliados, que reestruturaran o mapa do continente nas conferencias de Ialta e Potsdam).

Un ano e unha semana despois, diante do Congreso dos Estados Unidos, o presidente norteamericano Harry Truman sostivo que “a política dos EE.UU. debe ser apoiar aos pobos libres que están resistindo intentos de agresión de minorías armadas ou presión exterior”. O discurso tiña por obxecto obter axuda económica para Turquía e Grecia, esta última envolta nunha guerra civil entre o goberno conservador pro-occidental e as guerrillas comunistas. Entraba en acción unha política de contención do comunismo que foi coñecida como a doutrina Truman.

En 1946, George Kennan, conselleiro do embaixador norteamericano en Moscova, enviou un telegrama no que advertía de que a política soviética se baseaba na permanente hostilidade de Moscova cara aos países occidentais. Baixo o seudónimo Mr. X, Kennan publicou, un ano máis tarde, na revista Foreign Affairs,  un artigo que levaba por título “As fontes da conduta soviética”, no que pedía unha “contención paciente mais firme e vixiante” fronte aos soviéticos. Esta é a orixe da doutrina da contención, na que avoga pola contención da URSS e da súa esfera de influencia, podendo pensar que a expansión soviética máis alá desas fronteiras debería considerarse como un ataque á seguridade nacional dos Estados Unidos. Kennan foi un arduo defensor do Plan Marshall para conter a influencia soviética en Europa.

O corolario da doutrina da contención foi a teoría do dominó esgrimida en público por Eisenhower en 1954. Segundo esta teoría, se un país nunha determinada rexión do mundo se facía comunista, os demáis que conformaban a rexión también acabarían caendo baixo a influencia comunista; polo tanto, non se perdería só un país, senón toda unha rexión. Por iso se facía necesario frear a expansión soviética.

En setembro de 1947, en Szklarska Poreba (Polonia), durante as sesións de constitución da Kominform, o delegado soviético Andrei Jdanov expuxo as súas obxecións a que os países limítrofes da URSS en Europa aceptasen o Plan Marshall, para o que tildaba ao bloque agrupado en torno aos Estados Unidos como “imperialista e antidemocrático”. É a xeoestratéxica doutrina Jdanov, que rematou de consolidar a división do mundo en dous bloques, un capitalista e outro comunista. Ambos incrementarían o seu distanciamento constituindo asociacións militares (OTAN, Pacto de Varsovia) e económicas (CEE, COMECON) diferenciadas.

Coa desestalinización da URSS a partir de 1955, levada a cabo por Kruschev, iniciouse a coexistencia pacíficaEsta proposta comunista baseábase en que, durante un período, os países comunistas e capitalistas terían que convivir, e para evitar unha guerra mundial era preciso manter a “coexistencia pacífica [que] presupón a renuncia á guerra como medio de resolver as disputas internacionais”. Aínda que esta teoría tivo momentos de creba como a invasión de Hungría en 1956, a construción do muro de Berlín en 1961 e a crise dos misís en Cuba (1962), oficialmente mantívose en vigor ata a década de 1980, cando a URSS se encamiñará cara á súa extinción.

Xa no ano 1968, o seguinte líder soviético, Brezhnev, nun discurso diante do Soviet Supremo da URSS, estableceu a doutrina da soberanía limitada, xustificando a intervención militar do Pacto de Varsovia en calquera país do bloque soviético que tentase “pasar do socialismo ao capitalismo”. Con esta teoría xustificábase retroactivamente a invasión de Hungría en 1956 e a intervención en Checoslovaquia para acalar a “Primavera de Praga”.

Inmigración en España

Desde a década de 1990, a inmigración tense convertido en España nun fenómeno de importancia demográfica e económica. Segundo datos oficiais de xuño de 2013, no noso Estado hai uns 5.500.000 estranxeiros, isto é, case 1 de cada 9 residentes. No período 1991-2013, a proporción de estranxeiros residentes en España aumentou do 1% ao 12%. E isto, nun país que foi tradicionalmente foco de emigración -tendencia que se está a recuperar por mor da crise económica actual-. O incremento da inmigración ten consecuencias directas no repunte da natalidade e na estrutura do emprego en determinados sectores económicos. [Ver mapa de poboación estranxeira en 2012, xenerado en AUDES].

Os focos de atracción da inmigración correspóndense en todo momento coas áreas de maior desenvolvemento económico, que inclúen Madrid, o arco mediterráneo e as illas. Son as áreas que ofrecen maiores oportunidades laborais, antigamente na construción e agora na hostelería, o servizo doméstico e a agricultura intensiva.

O inmigrante-tipo correspóndese cun varón (aínda que no caso da inmigración centro e sudamericana predominan as mulleres) de 32 anos (se ben na inmigración procedente da UE hai un grupo considerable de persoas xubiladas) que traballa no sector servizos e procede, preferentemente, de Iberoamérica. Sen embargo, a situación xeográfica de España ás portas de África ofrece unha vía de entrada significativa para a inmigración subsahariana de cara ao espazo Schengen, moitas veces a traverso de rutas irregulares. [Ver gráfico de El País].

A actual Lei de Estranxeiría (2000) establece catro categorías administrativas dentro dos residentes extracomunitarios: a situación de tránsito, a estadía (aplicable a aqueles que non teñen vontade de permanecer en territorio español, e que afecta aos que, preferentemente por motivos de lecer ou negocios, non están máis de 3 meses no noso territorio -coa excepción explícita dos estudantes, que non se axustan necesariamente a este ritmo temporal-) e a residencia efectiva (ben sexa temporal -ata un período de 5 anos- ou definitiva e con carácter permanente).

12_migracions_actuais

¿Que foi de Hiro-Hito?

10_caricatura-szyk-ephemera-pamphlet-two

A caricatura de Arthur Szyk “Two Down and One to Go” foi utilizada polo Exército americano nun documental de propaganda (1945) para explicar como oporse ás accións de control mundial pretendidas polas forzas do Eixo en Europa e no Pacífico. Na caricatura, as efixies de Mussolini (fusilado o 28 de abril de 1945) e Hitler (que se suicidou 2 días despois, o 30 de abril) aparecen tachadas, mentres que só queda a de Hiro-Hito, emperador do Xapón.

O que foi emperador xaponés desde 1926 ten sido considerado responsable directo dos crimes de guerra cometidos polos xaponeses no período previo e durante a Segunda Guerra Mundial. Sen embargo, a insistencia do xeneral MacArthur en mantelo como símbolo da unidade do pobo xaponés librouno de estar como acusado nos xuizos de Tokio (1946). En cambio, a nova constitución xaponesa de 1946 -consagrando ao Emperador como símbolo do Estado e da unidade do pobo- delega todas as responsabilidades políticas no goberno, xa que os actos do Emperador esixen a súa aprobación, e Hiro-Hito quedou sen poder efectivo; o antigo “fillo do ceo” deixou de ser divino e todopoderoso. ¿Ata que punto o Emperador estivo directamente implicado nos crimes do exército xaponés? O revisionismo histórico máis recente -que non o dos anos inmediatos de posguerra, fidel a seguir exculpando a Hiro-Hito- volve acusar ao emperador como responsable directo das masacres en Nankín e de ataques como o de Pearl Harbor. A esta tese tamén se apuntou Manu Leguineche en “Recordad Pearl Harbor” (2001). Despois da súa morte, Hiro-Hito foi xulgado por crimes de guerra, mais aínda quedan moitas preguntas latexando.

En todo caso, o personaxe, un emperador que reinou case tanto tempo como a raíña Vitoria de Inglaterra, sigue envolto na polémica. Hiro-Hito viveu case un século, entre o ano en que Xapón e Gran Bretaña asinaron unha alianza militar (1901) e o ano que vería a caída do muro de Berlín (1989).

¿Podería ter asinado a rendición antes de ser bombardeada Hiroshima? En todo caso, a poboación xaponesa, moi maioritariamente nacida despois de 1945, terá que seguir conservando a memoria dos supervivintes que, por exemplo, deixaron as súas testemuñas en “White light, black rain”:

Afundimento

A partir do minuto 39 (¿foi no 39 cando empezou a Segunda Guerra, non si?) da película “Der Untergang” (“O afundimento”) prodúcese unha das escenas -senón a escena- máis parodiadas da historia do cine en youtube. Na escena real, Hitler ponse furioso e empeza a ser consciente do desastre unha vez que a división Steiner non avanza cara á defensa de Berlín; de feito, o xeneral Felix Steiner desobedeceu as ordes de Hitler e negouse a atacar aos soviéticos no sitio da capital alemana.

No film de Hirschbiegel, que parte da contratación de Traudl Junge -a través dos seus ollos introducímonos na intrahistoria dos últimos días de Hitler- como secretaria do Führer en 1942, nárranse os derradeiros momentos do réxime nazi, incluído o suicidio do Führer e Eva Braun o 30 de abril de 1945. A guerra chega ao distrito da Chancelería, os soviéticos avanzan cara ao búnker, as rúas aparecen esnaquizadas e defendidas por rapaces soldado -a última esperanza do réxime- como Peter, mais o ambiente agónico, as traizóns de Göring e Himmler  anticipan o angurioso final, no que a desesperación leva a Magda Goebbels a asasinar aos seus seis fillos antes de suicidarse xunto co seu home. Tan só a esperanza dunha Alemania nova se atisba, entre o cerco soviético, nas figuras de Junge e Peter, que finalmente conducen unha bicicleta cara a un futuro máis prometedor que as cinzas do réxime, as mesmas nas que se consumíu Hitler, rociado con gasolina o seu corpo e queimado tras o suicidio…

Hai uns meses tivo lugar en España a publicación dun éxito literario excepcional en Alemania que “resucitaba” a Hitler nos tempos actuais, precisamente nos tempos de youtube, e grazas a esta ferramenta volvía acadar unha popularidade notoria. Trátase da obra de Vermes “Ha vuelto”, que nos pon diante da tesitura de como sería asumida a figura do ditador hoxe en día.

“O que máis me sorprendeu foi o pobo. Eu, dende logo, fixen o humanamente posible por destruir todo o que permitise seguir vivindo neste solo profanado polo inimigo. Pontes, centrais eléctricas, estradas, estacións de ferrocarril: ordeei destruilo todo. ¿Cando? En marzo, e coido que me expresei con claridade a ese respecto. Había que destruir todos os servizos de abastecemento, as empresas de distribución de auga, as instalacións telefónicas, as granxas agrícolas, os bens materiais un por un, todo, e con iso quixen dicir nin máis nin menos que “todo”. (…)

Era xa innegable que o Pobo Alemán, na loita épica co inglés, co bolchevismo, co imperialismo, resultara vencido, e polo tanto, dígoo con toda claridade, tiña perdido o dereito a seguir existindo, nin sequera no primitivo estadio de pobo cazador e recolector. Así perdeu tamén o dereito a posuir empresas de suministro público, pontes e camiños.”

Timur Vermes: Ha vuelto“.

Por certo, non deixedes de lelo.

Símbolos para outra guerra

5_roosevelt_globeEn decembro de 1942, o xeneral George C. Marshall, xefe do Estado Maior dos Estados Unidos durante a Segunda Guerra Mundial, enviou sendos globos terráqueos xemelgos a Franklin D. Roosevelt e a W. Churchill, presidente norteamericano e primeiro ministro inglés respectivamente, co obxectivo de que ambos visen reflectido nel “o progreso da loita global de 1943 para liberar o mundo do terror e da servidume”. Era un xeito de reforzar a alianza atlántica que se formalizara por parte de ambos mandatarios en agosto de 1941, coa sinatura da “Carta do Atlántico” (na senda da “Declaración do Pazo de St. James” e precedente da creación da ONU).

Os británicos, sometidos ao asedio aéreo alemán durante a batalla de Inglaterra (de xullo a outubro de 1940), xa se tiñan preparado para a resistencia desde o famoso discurso de Churchill no que ofrecía “sangue, suor e bágoas” , no que prometía non renderse nunca (este extracto figura no inicio da canción de Supertramp “Fool’s overture”).

Nesa lembranza de discursos non cabe esquencer o de Xurxo VI ao comezo da guerra (setembro de 1939)  nin o de Charles de Gaulle -desde Londres, en xuño de 1940- apelando á Resistencia contra a invasión nazi.

- Consulta un anexo de wikipedia sobre as Conferencias da Segunda Guerra Mundial.

Crimea’s patchwork

Nos tempos de Catalina II de Rusia, o Imperio ocupou Crimea  (1783), despois de que -tras a guerra ruso-turca de 1768 a 1774, na que Rusia conquistou boa parte do espazo ucraíno- este territorio permanecera durante un tempo erixido en kanato “independente” e sumido en loitas internas. O interese por acceder ao Mediterráneo levou ao Imperio Ruso a controlar a península, que máis tarde sería obxecto dunha contenda internacional que ten sido catalogada por Orlando Figes como a primeira “Grande Guerra”.

“O nome da guerra de Crimea non reflicte a súa escala global e a súa enorme importancia para Europa, Rusia e esa área do mundo – que se extende desde os Balcáns ata Xerusalén, desde Constantinopla ata o Cáucaso- que chegou a definirse pola Cuestión Oriental, o problema internacional plantexado pola desintegración do Imperio otomano. Tal vez sería mellor adoptar o nome ruso da guerra de Crimea, a “Guerra Oriental”  (Vostochnaia voina), que cando menos ten o mérito de relacionala coa Cuestión Oriental, ou incluso chamala a “Guerra Turco-Rusa”…

A guerra empezou en 1853 entre forzas rusas e otomanas nos principados do Danubio de Moldavia e Valaquia, o territorio da actual Romanía, e propagouse ata o Cáucaso, onde os turcos e os británicos alentaron e apoiaron a loita das tribos musulmanas contra Rusia, e desde alí extendeuse a outras áreas do Mar Negro. En 1854, coa intervención dos británicos e franceses á beira dos turcos e a ameaza dos austríacos de unirse a esta alianza antirrusa, o tsar retirou as súas forzas dos principados e o combate trasladouse a Crimea. Mais houbo outros diversos escenarios de guerra entre 1854 e 1855: o mar Báltico, onde a Royal Navy planexaba atacar San Petersburgo, a capital rusa; o Mar Branco, onde bombardearon o mosteiro de Solovetsky en xullo de 1854, e incluso a liña costeira siberiana do Pacífico.”

Orlando Figes: Crimea. A primeira grande guerra“.

Bastión dos rusos brancos despois da revolución de outubro de 1917, Crimea converteuse en república autónoma en 1921, dentro da URSS, se ben sería despois rebaixada á categoría de oblast (rexión ou provincia), e transferida en 1954 á RSS de Ucraína. En 1997 -despois de anos de defender que Crimea nunca formara parte de Ucraína, Rusia recoñece a soberanía de Ucraína sobre a cidade de Sebastopol, se ben nela está instalada a principal base da flota rusa no Mar Negro.

Sebastopol exemplifica ben o patchwork étnico de Crimea actual -sumida hoxe nunha escalada de tensión que afecta ás relacións internacionais-, na que rusos e ucraínos predominan por enriba doutras variadas demografías: tártaros, armenios, xudeus,… Toda unha serie de comunidades que exemplifican ben o carácter multiétnico de boa parte da Europa da ribeira do Mar Negro.

0_crimea_grupos_etnicos_telesurtv_net

Turismo en España

O sector turístico é o motor da economía española na actualidade, un sector que bateu en 2013 récords históricos de visitantes, superando os 60 millóns de turistas internacionais (só por detrás de Francia -83 millóns de visitantes- e Estados Unidos – 67 millóns de visitantes- no ránking internacional de afluencias).

O informe do Instituto de Turismo de España correspondente a 2012 xa nos detallaba as características esenciais do sector, no que a hostelería e a restauración xogan un papel fundamental para atraer a turistas estranxeiros que soen repetir estadías, aloxarse en hoteis de categoría superior e verse atraídos sobre todo polo sol e praia que tanto ten marcado a nosa oferta turística. O turista nacional, máis modesto nos aloxamentos e menos xeneroso  no gasto, vese máis influído nas súas demandas de viaxe ao estranxeiro polas consecuencias negativas da actual crise económica.

* Realiza un test [podes ver máis nítidas as figuras neste pearltree] para aprender algo máis sobre as características do noso turismo.

* Consulta unha vella entrada sobre o turismo que xa publicamos no seu día.

Comercio e servizos públicos en España

Unha vella campaña do ICEX -das que algúns datos como a potencialidade internacional da nosa economía están en franca decadencia- enfatiza os sectores preferentes á hora de motivar a exportación española. Aínda que a balanza comercial é deficitaria, as transferencias por turismo compensan de xeito habitual esta rúbrica.10_infografia_comercioO sector público dun país é o conxunto de organismos administrativos mediante os que o Estado cumple, ou fai cumplir, a política ou a vontade expresada nas leis dese país. Xunto ao emprego nos distintos niveis da administración (Admon. Xeral do Estado, administración autonómica e local), o Estado contrata tamén persoal en diversos servizos públicos que teñen medrado ao abeiro do Estado de Benestar (educación e sanidade, especialmente). En España, sobre todo desde 2008, a destrución de emprego é continua, salvo en contados momentos de excepción (por trimestres, por exemplo, o terceiro de 2013 supuxo un repunte no emprego -se ben só no sector privado, que non no público-), mais desde o último trimestre de 2011, a destrución de emprego é a tónica nos servizos públicos. Nembargantes, a nivel de ocupación, os servizos públicos siguen dando traballo a unha proporción importante da poboación activa española. 10_infografia_sector_publico

Moi importante no emprego terciario é tamén a cifra de autónomos e profesionais liberais, que en España ascende a case 3 millóns de persoas, moitas delas ocupadas en servizos de mercado. En total, a proporción é de 1 de cada 6 ocupados (16,8% en 2013 -consultar informe de Adecco).

Outro subsector significativo é o da banca, aínda que por mor da crise financeira ten perdido tamén poboación ocupada. En 2012, segundo o Banco de España, había no noso Estado pouco máis de 236.000 empregados en entidades financeiras.

Na guerra

venngage_gran_guerra“Un inesperado ataque con gases leva a unha multitude deles [de recrutas]. Nin se decataron do que lles agardaba. Atopamos todo un refuxio cheo de facianas azuladas e beizos negros. Os de dentro dun embudo sacaron a máscara demasiado pronto. Non sabían que o gas se mantén máis tempo nos buratos; cando viron que os de enriba ían sen máscara, sacaron a súa e respiraron suficiente gas como para queimarlles os pulmóns. O seu estado era desesperado: as bocadas de sangue estrangúlanos e unhas terribles crises de afogamento lévanos irremisiblemente á morte.”

Erich Maria Remarque: Sin novedad en el frente“.

O valor da cultura

Desde o ano 2005, o Ministerio de Educación e Cultura ven publicando o Anuario de Estatísticas Culturais, no que reflicte a aportación do sector cultural ao PIB, o número de empregos xerados e outros datos de interese.

Canto á rúbrica que integra a CULTURA, esta aparece definida polas metodoloxías utilizadas pola UNESCO e EUROSTAT, e nela inclúense os bens culturais, o libro e publicacións periódicas, as artes plásticas, escénicas e musicais, e o sector audiovisual.

valor_cultura_2013

O emprego cultural caracterízase por unha formación académica superior á media, con taxas superiores de educación superior ás observadas no conxunto nacional. Máis do 70% é emprego asalariado, e 1 de cada 6 persoas ten contrato a tempo parcial.

Hai máis de 100.000 empresas, das cales a maioría carecen de asalariados. A meirande parte concéntranse alí onde as grandes aglomeracións (Madrid, Barcelona) permiten unha maior demanda destes bens. Esas mesmas diferenzas nótanse canto á distribución de gasto medio por fogar en cultura (tan só as CCAA de Madrid, País Vasco, Navarra, Cataluña e Baleares teñen un gasto superior á media nacional, o que manifesta unha nova distorsión en favor do cadrante nororiental -tamén visible no reparto de renda per cápita, PIB e outros valores económicos nos que este cadrante se destaca-). Dentro dos compoñentes de gasto cultural máis significativo destaca, por enriba dos demáis, o correspondente a equipos audiovisuais e Internet -que reflicte ás claras o desenvolvemento da actual sociedade de información conformada como sociedade-rede-.

No comercio de bens culturais co exterior cabe salientar a balanza positiva canto aos apartados de libros, prensa e artes plásticas, se ben no apartado de audiovisuais e música a nosa balanza comercial é deficitaria.

Se ben as viaxes culturais realizadas por residentes en España se teñen reducido nos últimos anos por mor da crise económica, sen embargo a entrada de visitas culturais procedentes do estranxeiro tende a estabilizarse á alza, despois do negativo impacto inicial da crise económica iniciada en 2007-2008.

En conxunto, o sector cultural aportou o 2,7% do PIB total en 2011, un 40% do cal corresponde a libros e prensa, o 25% a audiovisual e multimedia, e o 23% a artes plásticas e escénicas. O PIB cultural é apenas un 1/35 parte do sector servizos, se ben é superior ao do sector agrario e a terceira parte do da construción.

Canto ao gasto por habitante en cultura, este representaba pouco máis do 6% en 2012, cunha restrición notable nos derradeiros anos, por mor da crise económica.

¿Incrementaríase o gasto medio en cultura de reducir o IVE cultural? ¿Chegaría a incrementarse o gasto cultural poñendo máis trabas legais aos efectos da economía somerxida e a piratería no eido cultural? Velaí deixamos estas cuestións no aire para que vós mesmos as respostedes.

Cara á Guerra

6_mapa_satirico_europa_1914

As alianzas e tratados do período 1870-1914, xunto cos enfrontamentos coloniais e a arrogancia de persoeiros como Guillerme II, contribuiron a empedrar o escenario que ía orixinar a Grande Guerra. Finalmente, esta estourou despois do asasinato do herdeiro do Imperio austro-húngaro e a súa dona, en xuño de 1914, en Saraievo.

6_esquema_alianzas_antes_grande_guerra“A Grande Guerra comezou lonxe de Lovaina, no outro extremo de Europa, nos Balcáns, en Saraievo, co asasinato do arquiduque Francisco Fernando, herdeiro ao trono austrohúngaro. Igual que os lumes que asolaron Lovaina, aquel acto foi o detonante dun conflito que se extendeu por case toda Europa e boa parte do mundo. As meirandes batallas e as perdas máis cuantiosas tiveron lugar nas frontes occidental e oriental; mais tamén se combateu nos Balcáns, no norte de Italia, en Oriente próximo e no Cáucaso, así como en extremo Oriente, o Pacífico e África. Soldados de todo o mundo chegaron a Europa provenientes da India, Canadá, Nova Celandia ou Australia, por parte do imperio británico; ou desde Alxeria ou a África subsahariana, por parte do francés. China enviou culís para transportaren suministros e cavaren trincheiras para os aliados; e Xapón, outro aliado, axudou a patrullar as vías marítimas. En 1917, Estados Unidos, hostigado ata o intolerable polas provocacións alemanas, entrou en guerra. Nela perdeu perto de cento catorce mil soldados, e chegou a sentirse embaucado, metido nun conflito no que non tiña nada que gañar.”

Margaret MacMillan: 1914: De la paz a la guerra“.

“Entre 1815 e 1870, Rusia, Prusia, Austria e Francia tiveron case a mesma autoridade no escenario mundial, por detrás de Gran Bretaña. Despois, a nova Alemania acelerou e recoñecéuselle como a nación continental de maior éxito, con diferenza: líder mundial en case todos os sectores industriais, desde a farmacéutica á tecnoloxía automobilística, e pioneira social canto á promoción de seguros médicos e pensións de vellez. En Gran Bretaña, algúns patrioteiros belicosos deixáronse enganar pola inmensidade do seu imperio e seguían crendo na primacía do seu pequeno país: mais os economistas analizaron friamente o seu eclipse, por detrás de Estados Unidos e de Alemania tanto na produción como no comercio, co cuarto posto ocupado por Francia. Todas as grandes nacións consideraban positiva a ambición de extender ao máximo a súa propia grandeza e as súas posesións territoriais. Só Gran Bretaña e Francia estaban a favor de manter o statu quo no estranxeiro, porque xa saciaran as súas ambicións imperiais.

Outros sentíanse inquedos. En maio de 1912, o tenente coronel Alick Russell, agregado militar británico en Berlín, manifestou a súa preocupación polo febril estado de ánimo que percibía. Ao seu xuizo, “nos corazóns alemáns [vivíase a] incómoda sensación de que o exército patrio estaba adquirindo a fama dunha escasa predisposición ao combate, máis unha intensa irritación diante do que se consideraba arrogancia francesa e a nosa propia hostilidade, en apariencia inevitable”.  En conxunto, apuntaba, “obtemos unha suma de sentimento nacional que, chegado o caso, podería decantar a balanza cando se pesase nela a cuestión da guerra ou a paz”.”

Max Hastings: 1914, el año de la catástrofe“.

“A paz reinaba no continente europeo a mañá do 28 de xuño de 1914, cando o arquiduque Francisco Fernando e a súa esposa Sofía Chotek chegaron á estación de tren de Saraievo. Trinta e sete días despois, estaba en guerra. O conflito que comezou ese verán mobilizou 65 millóns de soldados, cobrou tres imperios, 20 millóns de mortos entre militares e civís, e 21 millóns de feridos. Os horrores da Europa do século XX naceron desta catástrofe; foi, en verbas do historiador norteamericano Fritz Stern, “a primeira calamidade do século XX, a calamidade da que xurdiron todas as demáis calamidades”.

Christopher Clark: Sonámbulos“.

* Consulta un mapa animado sobre a Primeira Guerra Mundial.

* Consulta un esquema de rivalidades entre potencias antes da Primeira Guerra Mundial, por Daniel Gómez Valle. E outro de Ana María.

O Sur…

En 1985, Joan Manuel Serrat editou un disco con poemas de Mario Benedetti. Del entresacamos esta peza única, que reivindica a existencia do SUR, ese espazo que na socioloxía contemporánea se ten asignado ao Terceiro Mundo que definira Sauvy. Benedetti reclamaba que “o Sur tamén existe”, porque a vida cotiá ten que sobrepoñerse ao neocolonialismo e reivindicar a propia existencia. Botádelle unha ollada á letra.

5_veas_abertas_america_latina

 

Terciarización

As sociedades desenvolvidas camiñan de xeito imparable cara á terciarización económica, un proceso que ben se manifesta na España de 2014, con máis de 3 de cada 4 persoas empregadas no sector servizos, o cal xenera tamén a meirande parte do PIB do conxunto estatal. E está claro que neste pulo ten un papel significativo o turismo, mais non só: o comercio, os transportes, os servizos administrativos e informáticos, a sanidade, a educación, contribúen a xerar un notable volume de postos de traballo neste sector: dos pouco máis de 17 millóns de ocupados en 2012, case 13 traballabamos no sector servizos. Os factores que conforman a España como sociedade terciarizada pódense resumir neste esquema:

10_esquema_proceso_terciarizacionO proceso implica tamén un cambio no tipo de traballador industrial e na formación requerida. Xa non se trata de promover unha formación profesional ríxida e definitiva na xuventude -que poida determinar a súa función laboral ata unha xubilación cada vez máis lonxana-, senón flexible, co obxecto de permitir o cambio do posto de traballo, sector profesional e nivel (aínda que iso conleve ás veces a aparición do subemprego e do precariado -aspectos denunciados como unha clara erosión dos dereitos colectivos conquistados polo movemento obreiro tradicional-).

A terciarización maniféstase na diminución dos obreiros de mono azul en beneficio do incremento dos traballadores de bata branca, o que contribúe ao crecemento do sector cuaternario.

10_factores_crecemento_sector_terciario

* Consulta o pearltree sobre a terciarización da economía en España e Galicia.

14

C’est une très belle expérience celle de s’amuser avec l’histoire du roman “14″ de Jean Echenoz en cours. Tous les élèves, un(e) après l’autre, ont mis en pratique l’idée de nous raconter tout le roman, peu à peu. À la fin, on a connu l’argument,… n’est-ce pas? Est-ce que vous allez mémoriser votre extrait pour jouer au théâtre? Ce serait magnifique!

7_14_schema_final“Or on ne quitte pas cette guerre comme ça. La situation est simple, on est coincés: les ennemis devant vous, les rats et les poux avec vous et, derrière vous, les gendarmes. La seule solution consistant à n’être plus apte, c’est évidemment la bonne blessure qu’on attend faute de mieux, celle qu’on vient à désirer, celle qui (voir Anthime) vous garantit le départ, mais le problème réside en ce qu’elle ne dépend pas de vous. Cette bienfaisante blessure, certains ont donc tenté de se l’administrer eux-mêmes sans trop se faire remarquer, en se tirant une balle dans la main par exemple, mais en général ils ont échoué: on les a confondus, jugés puis fusillés pour trahison. Fusillé par les siens plutôt qu’asphyxié, carbonisé, déchiqueté par le gaz, les lance-flammes ou les obus des autres, ce pouvait être un choix. Mais on a aussi pu se fusiller soi-même, orteil sur la détente et canon dans la bouche, une façon de s’en aller comme une autre, ce pouvait être un deuxième choix.”

Jean Echenoz: 14“.

Apartheid e post-apartheid

O sistema de segregación racial do apartheid foi unha política vixente en Sudáfrica durante boa parte da segunda metade do século XX. Tivo os seus antecedentes na instalación dos afrikáners -predominantemente de orixe holandés, mais tamén francés e alemán- desde o século XVII en torno ao Cabo de Boa Esperanza; aínda que derrotados polos británicos a finais do século XIX nas guerras dos bóers, tomaron as rendas políticas do dominio británico de Sudáfrica, especialmente tras a vitoria do Partido Nacional en 1948. Unha serie de leis a comezos dos anos 1950 instauraron as medidas esenciais do apartheid: establecemento de zonas segregadas en distritos urbanos, praias, autobuses, escolas, hospitais; prohibición dos matrimonios interraciais; creación dos bantustáns,… Contra esta política segregacionista rebeláronse especialmente os membros do Partido Comunista Sudafricano e os do Congreso Nacional Africano; un grupo de acción (Umkhonto we Sizwe) foi creado para combater a política do apartheid. Xulgado por actos de sabotaxe no proceso de Rivonia, Mandela -líder do CNA- entrou no cárcere, onde pasaría máis de 9.000 días antes da súa liberación.

* Consulta “Invictus”, o poema de Henley, en español.

“1985 foi un ano de esperanza para o mundo, mais non para Sudáfrica. Mijail Gorbachov chegou ao poder na Unión Soviética, Ronald Reagan tomou posesión como presidente para un segundo mandato e os dous líderes da guerra fría celebraron o seu primeiro cumio, o indicio máis firme en corenta anos de que as superpotencias podían convencerse mutuamente de aparcar as súas estrataxemas para a destrución recíproca asegurada. Mentres tanto, Sudáfrica avanzaba na direción oposta. As tensións entre os militantes antiapartheid e a policía estouraron na escalada máis violenta de hostilidades raciais desde que os casacas vermellas da raíña Vitoria e os rexementos do rei Cetshwayo se aniquilaron mutuamente na salvaxe carnicería da guerra anglo-zulú de 1879. A direción do CNA, no exilio, animaba aos seus partidarios no interior a que se alzasen contra o goberno, mais tamén levaban a cabo a súa ofensiva noutras frontes: a través dos poderosos sindicatos, as sancións económicas internacionais e o illamento diplomático. (…)

Nese clima, ese ano, Mandela lanzou a súa iniciativa de paz. Convencido de que as negociacións eran a única forma de rematar definitivamente co apartheid, decidíu afrontar o reto só e, como se viu despois, coas mans atadas.”

John Carlin: El factor humano“. [ver nube].

[E desde aquí invitámosvos a que disfrutedes da leitura do libro de Carlin, proposta para este curso académico]…

Mandela foi liberado o 11 de febreiro de 1990 -o mesmo día, 11 anos despois, da chegada do ayatolá Jomeini a Irán para poñerse á fronte da revolución islámica- e traballou a carón do entón presidente De Klerk para conseguir unha democracia multirracial que foi instaurada tras as eleccións con sufraxio universal de 1994. Despois do aplastante triunfo do CNA, Mandela converteuse no primeiro presidente negro de Sudáfrica e loitou nos seus 5 anos de presidencia por dar forma á “nación arco da vella”.

Pasada aquela euforia, Nadine Gordimer reflexiona, en “Mellor hoxe que mañá” (2013) sobre o desencanto instalado na sociedade post-apartheid, cunha parella mixta de clase media que tiña formado parte de Umkhonto antes do final do apartheid e vive, na primeira década do século XXI, os avatares políticos dunha Sudáfrica marcada pola corrupción, o crecemento da desigualdade social e da inseguridade cidadá, o incremento do paro e do SIDA ou a emigración das elites, unha Sudáfrica post-apartheid onde as promesas rotas do CNA e a política de empoderamento dos negros conleva a propia ruptura dentro do partido maioritario, no que o zulú Zuma -aquel ao que lle tocou dar ao mundo a nova da morte de Mandela- asoma como presidente do país (2009) en medio de acusacións de corrupción e violación.

“¿Cal é a diferenza entre non facer nada e admitir, por máis que te opoñas desesperadamente, que aquilo no que crías e polo que loitabas non empezou sequera a aplicarse -unha vez acadado, non pudo poñerse en práctica- ao cabo de quince anos e agora dexenera cada día? ¡Oh! Esa puta letanía da Vida Mellor, cantas veces hai que enfrontar aos mortos con ela, aos camaradas que morreron polo Mercedes último modelo, as mansións de inverno ou as residencias de verán, os pelotazos millonarios dos acordos de venda de armas e os contratos de construción de casas novas das que as paredes se agretan como a faciana dun ancián. ¿Quen tería o pesadelo premonitorio de acabar noxento e desprovisto de todo o preciso para seguir, a luta continua?

Nadine Gordimer: Mejor hoy que mañana.

* Lembrade que o himno actual de Sudáfrica, creado en 1997, é unha fusión do Nkosi Sikeleli + Die Stem.

CNI e CNA

Dentro do movemento antiimperialista desatado nas colonias xogaron un papel importante algúns partidos que teñen consolidada a súa influencia nos respectivos países de orixe.

Destes partidos fixamos a atención agora en dous: o Congreso Nacional Indio (CNI) e o Congreso Nacional Africano (CNA).

O Congreso Nacional Indio ou Partido do Congreso foi fundado en 1885, o mesmo ano da Conferencia de Berlín. Este partido liderou o movemento de independencia indio que xa se tiña manifestado inicialmente coa revolta dos cipaios en 1857. Mais o momento de eclosión do CNI vai ser a partir da Primeira Guerra Mundial, despois de ter regresado Gandhi á India (1915); este líder sería despois o artífice da desobediencia civil -que xa tiña ensaiado en Sudáfrica, onde vivíu entre 1893 e 1915- como método de acción para acadar a independencia. A marcha do sal de 1930 é o comezo desta política activa que desembocaría no “Quit India” e a independencia da India, outorgada por Gran Bretaña en 1947. Con escasas interrupcións, o CNI dominou a política hindú desde a independencia, e mantense no poder en 2014.

En Sudáfrica, colonia tamén británica desde a segunda guerra bóer -finalizada en 1902-, fundouse o Congreso Nacional Africano en 1912 co obxectivo de defender os dereitos da maioría negra do país. A partir da instauración do rexime do apartheid, co dominio do Partido Nacional Afrikaaner, en 1948, o CNA tivo que loitar contra a política de segregación racial e “colonización interior” por parte da minoría branca. En 1955 -o mesmo ano de celebración da conferencia de Bandung-, o CNA asinou a “Carta da Liberdade”, documento que presenta unha serie de demandas para a creación dunha Sudáfrica sen distincións raciais, obxectivo que non foi posible ata a liberación de Mandela e a convocatoria de eleccións libres para 1994. Desde entón, o CNA domina a escena política sudafricana, se ben sufríu en 2008 a escisión do COPE (Congreso do Pobo).

A industria, agora

Vendo o vídeo de Marca España cabe pensar que esteamos nun paraíso. E quizás ese “paraíso” o poida ser a nivel turístico, mais non canto a produtividade industrial e mellora do papel do noso sector secundario no conxunto. A baixa na produción industrial (un 30% no período 2008-2013) nestes tempos de crise, xunto co descenso paulatino nos investimentos en I+D+i (sempre na cola da UE) e a perda de emprego industrial únense aos efectos da deslocalización (que parece só se poidesen combater coa “devaluación interna” dos salarios). E iso non impide pensar en que o futuro esixe un cambio de modelo tecnolóxico que pasa por potenciar sectores de futuro como biotecnoloxía, novas tecnoloxías e o sector enerxético; de facelo, mellor impulsando os clústers industriais e os parques tecnolóxicos.

“(…) cales han de ser os posibles desenvolvementos futuros dunha moderna España industrial nos diversos sectores nos que podemos competir no terreo macroeconómico —prezos ou intanxibles (marca made in Spain, calidade, deseño, tecnoloxía, servizo posventa, empresariedade, internacionalización, innovación, excelencia na xestión e canles de distribución)— e como conseguir acometer cos mesmos o obxectivo número un da nosa economía, que non pode ser outro que paliar o acuciante e dramático problema de paro que temos e que hipoteca o noso futuro como país e como sociedade libre.”

J. Pavón e J.L. de la Fuente O’Connor: La imprescindible reindustralización de España“.

* Consulta o pearltree sobre reestruturación dos espazos industriais.

De Kipling a Twain

Desde a formulación da Doutrina Monroe en 1823 (aquela que viña a declarar que “América era para os americanos”), os Estados Unidos consideraron Latinoamérica dentro da súa área de influencia.

Con máis de 100 intervencións no exterior durante o século XIX, os Estados Unidos afrontaron a guerra contra España, en 1898, como o comezo real da súa expansión imperialista exterior. Nesa guerra, Estados Unidos non se anexionou Cuba, mais advertiron a unha Convención Constitucional Cubana que o exército norteamericano non sairía de Cuba ata que se incorporase a Enmenda Platt -que o Congreso aprobou en febreiro de 1901- na nova Constitución cubana. Esta enmenda confería a USA “o dereito a intervir para preservar a independencia cubana, a defensa dun Goberno axeitado para a proteción da vida, a propiedade e a liberdade individual…”.

En 1899, os filipinos liberados do xugo español  tras o Tratado de París (1898) rebeláronse contra os ocupantes estadounidenses, aínda que finalmente Filipinas pasou a ser unha colonia dos norteamericanos, formalmente ata 1946.

Contra a guerra filipino estadounidense (1899-1902) xurdíu a voz da Liga Antiimperialista dos Estados Unidos, fundada por Mark Twain -inicialmente para criticar a acción norteamericana na guerra de Cuba-. Twain rediseñou a bandeira norteamericana en lembranza do que algúns chamaron “xenocidio filipino”.

Outras voces de inspiración marxista denunciaron o imperialismo en Europa, como no caso de Rosa Luxemburg e Lenin.

Atrás quedaba a visión civilizadora que -por parte dos pobos colonizadores- Kipling tratou de transmitir en “White man’s burden”, ben expresada na caricatura de Victor Gillam en 1899.

“Nos seus versos, Kipling exhortaba ás nacións invasoras a quedarse nas terras invadidas, ata cumprir a súa misión civilizadora:

Asume a carga do Home Branco
Envía aos teus fillos mellores,
obrígaos ao exilio
ao servizo das necesidades dos teus cautivos,
aceptando o pesado xugo
que xe impoñen os teus recén capturados pobos,
salvaxes, rencorosos,
metade demos, metade nenos.

O poeta hindú advertía que os servos son tan ignorantes que ata ignoran o que precisan, e tan ingratos que nunca valoran os sacrificios  que os seus amos fan por eles:

Asume a carga do Home Branco
a cambio da antiga recompensa:
a maldición dos mellor tratados,
a xenreira dos mellor coidados,
a queixa dos mellor levados
(¡ai, lentamente!) cara á luz…”

Eduardo Galeano: “Espejos”.

* Olla algunhas caricaturas sobre o imperialismo norteamericano. Velaquí algunhas outras. Incluso outras máis.